MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Uniwersały Komisji Skarbu Koronnego - ebook
Uniwersały Komisji Skarbu Koronnego - ebook
książką jest najnowszym opracowaniem źródłowym do czasów stanisławowskich.. I pierwszym zarazerm poświęconym monecie w okresie powojennym.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Proza |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8455-492-0 |
| Rozmiar pliku: | 1,5 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
GRZEGORZ\ SKĄPSKI
WSTĘP
_Cel i zakres pracy_
ZamysŁ opracowania _Uniwersałów Komisji Skarbu Koronnego do dziejów pieniądza w czasach stanisławowskich_, powstał jesienią 1994 r., kiedy stwierdziłem, że poza starszą literatura poruszającą tą problematykę, jedynie Marian Drozdowski, Jerzy Dygdała oraz Władysław Terlecki starali się dokładniej zbadać kwestię monetarną w czasach Stanisława Augusta.
Pierwszy z nich skupił się na zbadaniu początków mennictwa stanisławowskiego, drugi działalności monetarnej miast miast pruskich, opierając się przy tym, w znacznej mierze na materiałach pochodzących z Archiwum Państwowego w Toruniu oraz Archiwum Głównego Akt Dawnych, wykorzystując istniejące opracowania żródłowe, stosunkowo dobrze zbadał genezę otwarcia mennicy warszawskiej. Jednak dopiero Terlecki pokusił się o bardziej całościoowe opracowanie, pobieżenie jednak traktując reformy monetarne. Wprawdzie temat pieniądza w czasach stansławowskich poruszył również niemiecki badacz J.H. Hoensch, lecz ograniczył się on głównie do lat 1765—1766.
Niestety, dobrze zapowiadające się badania nad dziejami pieniądza doby stanisławowskiej zostały zarzucone. Zawężenie badań naukowych w okresie powojennym jedynie do początków mennictwa Stanisława Augusta jest spowodowane w znacznej mierze brakiem odpowiednich publikacji źródłowych. Sytuacja ta, doprowadziła do pozostawienia na uboczu kwestii obiegu pieniłdza, zaopatrzenia mennic, problematyki przestrzępstw oraz reform monetarnych. Braki źródłowe sprawiły, iż pominięto wiele aspektów działalności takich organów jak Komisja Skarbu Koronnego, Komisja Mennicza czy Komisja Kruszcowa oraz wiele innych problemów ważnych dla poprawnego funkcjonowania ówczesnego państwa.
Powyższych luk w żadnej mierze nie wypełniaja epizodycznie ukazujące się artykuły. Stan ten w znacznej mierze zubaża wiedzę o tym okresie. Jest to tym bardziej zaskakujące, że burzliwy wiek XVII jest lepiej znany, mimo znacznie mniejszej ilości zachowanych dokumentów. Przyczyną tego jest fakt, iż dla omawianego okresu wydano dotychczas bardzo niewiele opracowań źródłowych, z których tylko trzy poruszają kwestię monetarnę i to tylko w bardzo ograniczonym zakresie.
Najbardziej znanym opracowaniem źródłowym poruszającym problematykę XVIII-wiecznego pieniądza są _Monety dawnej Polsk_i Ignacego Zagórskiego z 1845 roku. W zbiorze, do czasów Stanisława Augusta odnosi się 6 dokumentów, z czego 4 pochodzi z 1766 roku. Niektóre z nich są exerptami publikowanych w niniejszym zbiorze dokumentów. Znacznie lepiej prezentuje się tu praca Karola Plage, _Okres Stanisława Augusta w historyii numizmatyki polskie_j z 1913 r., gdzie zamieszczonych jest 66 dokumentów. Jednak zasadniczą wadą jest ich dobór. Autor koncentrując się w znacznej mierze na latach 1765—1768, zaniedbał w znacznym stopniu lata późniejsze. Zaskakujące jest przy tym, źe wydany w 1970 r. przez Polskie Towarzystwo Numizmatyczne i Archeologiczne reprint nie posiada dokumentów (sic!). Najlepiej pod tym względem prezentują się tu ograniczone jednak, czasowo, _Akty Powstania Kościuszki z 1918/1919_ r., autorstwa Sz. Askenazego i Wł. Dzwonkowskiego, w których można znaleŸźć bardzo wiele dokumentów poruszających problematykę monetarną w czasie Insurekcji. O tym, jak wielkie możliwości kryją się w dobrze przygotowanej pracy świadczy o tym znakomita rozprawa Andrzeja Grodka _Pieniądze papierowe podczas Insurekcji 1794 roku_ z 1927 r., gdzie w znacznej mierze oparł się on na Aktach Powstania Kościuszki, wytyczając tym samym kierunek badań na długie dziesięciolecia.
Nie moćżna przy tym zapomnieć, że na zaniedbanie, których efektem jest znikoma ilość opracowań żródłowych dla tego okresu wpłynęła, jak się wydaje niechęć wobec ostatniego króla. Paradoksem jest fakt, iż prowadzi to m.in. do wypaczenia roli Stanisława Augusta na sejmie rozbiorowym, gdzie jednym z najwaźniejszych tematów były stosunki monetarne oraz polityka państwa u schyłku Rzeczypospolitej.
Celem niniejszej pracy jest wypełnienie luki w zakresie podstawowych aktów normatywnych i wydanych przez Komisję Skarbu Koronnego aktów wykonawczych, dotyczących polityki monetarnej. Materiał został dobrany tak, aby znalazły się w nim dokumenty odnoszące się do reform monetarnych, obiegu i kursu pieniądza oraz przestępstw monetarnych. Starano się przy tym, aby nie było istotniejszych luk w prezentowanym wyborze. Chcąc dać w miarę pełny obraz, materiał ten został uzupełniony uchwałami sejmowymi oraz niektórymi projektami.
W wyborze pominięte zostały te aspekty, które związane były z pieniądzem papierowym oraz publicystykę monetarną. Zbyt wielka ilość materiału źródłowego musiałaby zostać wykorzystana, by nie było uszczerbku dla reprezentatywności. Zdaniem autora ta część winna zostać opublikowana oddzielnie dla obydwu wspomnianych zagadnień czy to w formie odrębnej pracy bądź artykułów o charakterze źródłowym.
_GENEZA POWSTANIA KOMISJI SKARBU KORONNEGO_
Pierwsze próby mające doprowadzić do powstania organu, który regulowałby wszystkie kwestie dotyczące spraw skarbowo-monetarnych, pochodzi z 1668 r., kiedy to wojewoda podlaski, wówczas to Andrzej Maksymilian Fredro złołył projekt powołania _Consultatorium_, organu podległego królowi i mający zajmować się między innymi polityką i handlem zagranicznym, administracją dochodów i wydatków państwa, ustrojem miast, kursem monet oraz obroną kraju.
Niestety, z powołania takiego ciała kolegialnego nic nie wyszło. Na kolejne propozycje trzeba było poczekać kilkadziesiąt lat. Dopiero w 1710 r. na sesji Walnej Rady Warszawskiej, cześnik sandomierski Stanisław Dunin-Karwicki bezskutecznie starał się zainteresować posłów i senatorów koniecznością reform. Od 1717 r., kiedy to sejm “niemy” próbował ograniczyć samowolę podskarbich. Zaczęły pojawiać się coraz liczniejsze głosy, domagające się ograniczenia ich władzy. Szczególnie aktywna na tym polu była Familia. Zamysły swoje przeprowadziła ona jednak dopiero w 1764 r. podczas sejmu konwokacyjnego, doprowadzając do uchwalenia konstytucji powołuącą Komisję Skarbu Koronnego. W dokumencie tym wyraźnie zaznaczono, że podskarbi koronny jest jej przewodniczącym.
Do kompetencji świeżo powołanej Komisji Skarbowej należało zajmowanie się polityką monetarną, skarbowo-podatkową, sprawy handlu, manufaktur, miar i wag. Jak z tego widać organ ten pełnił funkcje ministerstwa finansów i gospodarki.M. Drozdowski, _W sprawie reformy monetarnej w początkach panowania Stanis³awa Augusta (tzw. afera Schweigerta_), Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, t. 35/1973.
J. Dygdała, ł., Rocznik toruñski, R. 11/1976, s. 181—198; _Wielkie miasta Prus Królewskich wobec reformy menniczej z lat 1765—66_, Zapiski Historyczne, t.41/1976 z.3.
Wł. Terlecki, _System monetarny Stanisława Augusta z r. 1766_, Biuletyn Numizmatyczny Oddział Warszawskiego PTA, nr 2—3/1955; tenźe Re_formy monetarne Stanisława Augusta Poniatowskiego_, Wiadomoœci Numizmatyczne, R. 1961, z. 1; tenźe _Mennica warszawska_, Ossolineum 1970.
J.H. Hoensch, _Manipulacje walutowe Fryderyka II w okresie wojny siedmioletniej oraz ich wpływ na reformę monetarną z roku 1765—1766,_ Roczniki Historyczne, R. 39/1973.
Problem przestępstw monetarnych dla tego okresu był poruszany przez autora podczas XI Ogólnopolskiej Sesji Numizmatycznej w Nowej Soli, 18—19 paŸdziernika 1996 r. Fałszerstwa monetarne ….
Karola Plage, Okres Stanis³awa Augusta w historyii numizmatyki polskiej, Kraków 1913.
Szczególnie dotyczy to tzw. sejmu rozbiorowego, gdzie kwestia monetarna by³a bardzo istotnym problemem. Konieczne by³o m.inuregulowanie stosunków monetarnych po I rozbiorze. Szczególnie, że polityka fa³szerstw pieniêdzy, prowadzona przez Fryderyka II wobec Polski poważnie naruszy³a ówczesne stosunki monetarne.
M. Drozdowski, Budżet pañstwowy Rzeczypospolitej w œwietle polskiej literatury politycznej XVIII wieku, Przegl¹d Historyczny, t. 67, z. 1, s. 15—16.
E. Danowska, Komisja Skarbu Koronnego – zakres władzy i odpowiedzialnoœci, Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie, R. 1996, s. 47.
Volumina Legum, t. VII, Warszawa 1980, s. 18—20.
Sprawami natury organizacyjnej i technicznej zajmowała siê powołana w 1765 r przez króla Komisja Mennicza.Zarys polityki monetarnej (1765—1794)
W ramach polityki monetarnej Komisja rozpatrywała projekty dotyczące pieniądza po wypowiedzeniu się Komisji Menniczej. Było to szczególnie waźne, gdyź od 1685 r. nie działala w Rzeczypospolitej, żadna królewska mennica. Monety bite były, w ograniczonym stopniu, przez wielkie miasta pruskie i to na potrzeby lokalne. W efekcie współpracy Komisji Menniczej i Skarbowej doprowadzono do otwarcia mennic królewskich w Krakowie i Warszawie oraz przeprowadzono w 1766 r. reformę monetarną. W myśl uniwersału Komisji Skarbu Koronnego z 10 lutego 1766 r. monety miano bić na stopę konwekcyjną.
Wielkim wyzwaniem dla tego organu była walka z fałszerstwami monetarnymi. Szczególnie zacięta była ona w latach 1770—1773, kiedy to Fryderyk II prowadził akcję fałszowania monety polskiej. Aby ostrzec społeczeństwo polskie o tym zagrożeniu wydano liczne uniwersały. O tym, jak niebezpieczne było ich przestrzeganie, świadczą restrykcje pruskie wobec urzędników skarbowych i mieszkańców Wielkopolski.
Zaniechanie przez Prusy fałszowania monety w 1773 r. nie poprawiło sytuacji monetarnej Rzeczypospolitej. Nadal trwał wykup monety polskiej przez podwartościowaną monetę pruską. Działania te sprawiły, że w Polsce trudno było o rodzimą monetę. Pragnąc zapobiec pogarszaniu się sytuacji, przeprowadzono w latach 1786 i 1787 r. kolejną reformę monetarną. Podwyższono kurs dukata i obniżono stopę bitych monet. Pragnąc nie dopuścić do zwiększenia strat z powodu fałszowania monety polskiej oraz jej wywozu z kraju, postanowiono rozpatrzyć 25 lutego 1774 r. projekt bicia monety srebrnej z czystego srebra. Został on odrzucony z powodu swej niepraktycznoœci.
W czerwcu 1774 r. niejaki Folkemit przedłożył memoriał, w którym stwierdza, że straty mennicy będą powstawać dopóki nie zmieni się stopy menniczej. Podobnej treści projekt złożył 30 lipca Gartenbeg, a 24 sierpnia Partenstein i Schröder przedłożyli propozycję obniżenia stopy menniczej do 85 z.
W dniu 4 października 1774 r. na sesji delegacyjnej posłowie złoźyli projekt konstytucji pt _Moneta srebrna_. Domagali się w nim podniesienia kursu dukata do 18 złp. Komisja Skarbu Koronnego wypowiedziała się pozytywnie na temat rzeczonych projektów, natomiast przeciwnego zdania była Komisja Mennicza. Niestety do naszych czasów większość źródeł uległo zniszczeniu, a Protokoły Komisji Menniczej kończą się na 1771 r., tak więc przebieg sporu moźna jedynie określić w oparciu o źródła pośrednie.
Prawdopodobnie w październiku tegoż roku powstała delegacja, która miała się zająć kwestią monetarną. W jej skład wchodzili: biskup wileński Massalski, wojewoda poznański Jabłonowski, wojewoda gnieźnieński ks. Sułkowski, marszałek wielki koronny Lubomirski, podkomorzy litewski Chreptowicz, kasztelan smoleńsk Zienkiewicz, pisarz koronny Raczyński, pisarz sandomierski Chomentowski, pisarz czerski Rychtowski, pisarz warszawski Szamoski, pisarz Wilczewski, pisarz łomźyński ks. Sułkowski, pisarz bracławski ks. Woroniecki oraz z Litwy pisarz lidzki Szypułkowski, pisarz grodzieński Wolmer, pisarz starodubski Żyniew, pisarz wołokowyski Bułcharyn.
Deputacja ta uchwaliła obniźenie stopy menniczej do 85 złotych i podniesienie wartości złotego do 32 groszy. Przeciwko uchwale deputacji sprzeciw wyraziła Komisja Mennicza. Swoje stanowisko wypowiedziała w specjalnym piśmie pt. _Odpowiedzi na punkta podane Komisji Menniczej_ _dnia 14 miesiąca paŸdziernika 1774 roku od prześwietnej subdelegacy_i.
Za straty ponoszone przez skarb, obwiniała ona społeczeństwo uwając, źe winnemu temu jest fakt, iż dukat brany jest po 18 złp., a nie tak jak przewidziano w ordynacji 163/4 złp. To właśnie ten kurs zdaniem komisji jest główną przyczyną wyprowadzania monety srebrnej z kraju. Pragnąc temu zapobiec należy mieć dobrze uregulowane proporcje, ogłaszając zakazy wywozu, redukować monetę obcą oraz ją przetapiać. Jak widać trzymano się tradycyjnych metod nie zapobiegających wywozowi pieniądza. Uważano ponadto, że grzywna złota winna się równać 14 grzywnom srebra i 8 łutom, gdyź jest ona wtedy zbliźona do państw sąsiednich. Komisja Mennicza bezwzględnie opowiedziała się za utrzymaniem ordynacji menniczej z 1766 roku.
Dodziałań zmierzających do poprawy stosunków monetarnych była polityka kursowa. Większoąć wydawanych przez sejm i Komisję Skarbową dokumentów zawiera informację o obowiązującym kursie monet mających obieg w Rzeczypospolitej. Ich natęźenie datuje się po roku 1786. Związane to było z trwającą polityką wykupu polskiej monety, stosowaną przez Prusy.
Przejęcie władzy przez Konfederację Targowicka sprawiło, źe Komisja Skarbu Koronnego, tak jak wszystkie pozostałe urzędy centralne, zawiesiła swoja działalność. Prace wznowionoj e 23 VIII 1793 roku. W praktyce ograniczało do podwyźszania pensji zwolennikom Targowicy. Ostatnie posiedzenie odbyła 12 kwietnia 1794 roku18.
Niekorzystnym zmianom próbowano zapobiec podczas powstania kościuszkowskiego przeprowadzając trzecą juź reformę monetarną. Wtedy jednak Komisja Skarbu Koronnego juź nie pracowała. Upadek insurekcji sprawił, źe wszystkie akty prawne wydane przez powstańców, zostały anulowane przez zaborców.Gdańsk, Elbląg, Toruń.
G. Skąpski, Fałszerstwa monetarne w czasach Stanisława Augusta Poniatowskiego Fałszerstwa i naœladownictwa monet. XI Ogólnopolska Sesja Numizmatyczna w Nowej Soli. 1819 paŸdziernika 1996, Poznañ 1998, s.134—137.
Kurnatowski M., Przyczynki…, Zapiski Numizmatyczne, 14/1887, s. 245.
Tamże,
Ossolineum, sygn. XVIII-25650-V, Projekt do konstytucji podany na sesyi delegacyjnej dnia 4 Octobris 1774 moneta srebrna.
Ossolineum, XVIII – 25674 — V. 18 E. Danowska, op. cit., s. 62Metodyka i podstawa źródłowa
Zgodnie z załołeniem przejrzano najwaźniejsze rękopiśmienne zbiory tych bibliotek, które posiadają usystematyzowane tematycznie oraz skatalogowany materiał źródłowy. Podstawowe dokumenty pochodzą z Biblioteki Czartoryskich oraz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Cenny materiał uzupełniający zebrano w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Pod słowem uzupełniający należy rozumieć zarówno dokument, który nie był wcześniej znany, jak i obszerniejszy od porównywalnych z innych bibliotek. W pracy zrezygnowano z publikacji dokumentów z okresu powstania kościuszkowskiego, gdyż podstawowy materiał źródłowy został juź wydany i powtarzanie go uznano za niecelowe. Nie zamieszono również dokumentów Komisji Menniczej, gdyż z braku zachowanych źródeł, publikowanie ich na pewnym etapie byłoby niemożliwe. Myślą przewodnią było zebranie materiału w postaci uniwersałów Komisji Skarbu Koronnego, uzupełnionych konstytucjami sejmowymi oraz projektami tychże, w taki sposób, aby możliwe było zaznajomienie się na ich podstawie z polityką monetarną Rzeczypospolitej u jej schyłku.
Starano się przy tym krytycznie opracować je, w taki sposób, by mogły służyć one również laikowi. Z tego też powodu, każdy dokument potraktowany został jako odrębna całość.
Zbiór opracowano zgodnie z instrukcją wydawniczą Kazimierza Lepszego z 1953 roku. Z powodów praktycznych numeracja dokumentów została umieszczona z boku regestu. Dokumenty, w stosunku do których była wąpliwość w ustaleniu dokładnej daty rocznej, umieszczono chronologicznie, według najbardziej prawdopodobnej daty wydania, na kokońcu pracy. Akty znane tylko z daty rocznej umieszczono na końcu okresu, którego dotyczą.
Dla rozwiania, ewentualnych wątpliwości o charakterze terminologicznym, chciałbym zaznaczyć że przez słowo druk, rozumiem tekst, będący drukowaną kopią uniwersału, lub konstytucji sejmowej, z reguly rozsyłaną do różnych części Rzeczypospolitej. W przypadku uchwał sejmowych również zamieszczoną w diariuszu sejmowym. Przez słowo wydanie, rozumiem publikację w prasie lub wydawnictwie Ÿźródowym.
W publikacji przy słowie druk wzgędnie odpis, podano podstawę źródłową publikacji dokumentu, rezygnując tym samym z zaznaczenia przechowywania jego w innych bibliotekach.
WSTĘP
_Cel i zakres pracy_
ZamysŁ opracowania _Uniwersałów Komisji Skarbu Koronnego do dziejów pieniądza w czasach stanisławowskich_, powstał jesienią 1994 r., kiedy stwierdziłem, że poza starszą literatura poruszającą tą problematykę, jedynie Marian Drozdowski, Jerzy Dygdała oraz Władysław Terlecki starali się dokładniej zbadać kwestię monetarną w czasach Stanisława Augusta.
Pierwszy z nich skupił się na zbadaniu początków mennictwa stanisławowskiego, drugi działalności monetarnej miast miast pruskich, opierając się przy tym, w znacznej mierze na materiałach pochodzących z Archiwum Państwowego w Toruniu oraz Archiwum Głównego Akt Dawnych, wykorzystując istniejące opracowania żródłowe, stosunkowo dobrze zbadał genezę otwarcia mennicy warszawskiej. Jednak dopiero Terlecki pokusił się o bardziej całościoowe opracowanie, pobieżenie jednak traktując reformy monetarne. Wprawdzie temat pieniądza w czasach stansławowskich poruszył również niemiecki badacz J.H. Hoensch, lecz ograniczył się on głównie do lat 1765—1766.
Niestety, dobrze zapowiadające się badania nad dziejami pieniądza doby stanisławowskiej zostały zarzucone. Zawężenie badań naukowych w okresie powojennym jedynie do początków mennictwa Stanisława Augusta jest spowodowane w znacznej mierze brakiem odpowiednich publikacji źródłowych. Sytuacja ta, doprowadziła do pozostawienia na uboczu kwestii obiegu pieniłdza, zaopatrzenia mennic, problematyki przestrzępstw oraz reform monetarnych. Braki źródłowe sprawiły, iż pominięto wiele aspektów działalności takich organów jak Komisja Skarbu Koronnego, Komisja Mennicza czy Komisja Kruszcowa oraz wiele innych problemów ważnych dla poprawnego funkcjonowania ówczesnego państwa.
Powyższych luk w żadnej mierze nie wypełniaja epizodycznie ukazujące się artykuły. Stan ten w znacznej mierze zubaża wiedzę o tym okresie. Jest to tym bardziej zaskakujące, że burzliwy wiek XVII jest lepiej znany, mimo znacznie mniejszej ilości zachowanych dokumentów. Przyczyną tego jest fakt, iż dla omawianego okresu wydano dotychczas bardzo niewiele opracowań źródłowych, z których tylko trzy poruszają kwestię monetarnę i to tylko w bardzo ograniczonym zakresie.
Najbardziej znanym opracowaniem źródłowym poruszającym problematykę XVIII-wiecznego pieniądza są _Monety dawnej Polsk_i Ignacego Zagórskiego z 1845 roku. W zbiorze, do czasów Stanisława Augusta odnosi się 6 dokumentów, z czego 4 pochodzi z 1766 roku. Niektóre z nich są exerptami publikowanych w niniejszym zbiorze dokumentów. Znacznie lepiej prezentuje się tu praca Karola Plage, _Okres Stanisława Augusta w historyii numizmatyki polskie_j z 1913 r., gdzie zamieszczonych jest 66 dokumentów. Jednak zasadniczą wadą jest ich dobór. Autor koncentrując się w znacznej mierze na latach 1765—1768, zaniedbał w znacznym stopniu lata późniejsze. Zaskakujące jest przy tym, źe wydany w 1970 r. przez Polskie Towarzystwo Numizmatyczne i Archeologiczne reprint nie posiada dokumentów (sic!). Najlepiej pod tym względem prezentują się tu ograniczone jednak, czasowo, _Akty Powstania Kościuszki z 1918/1919_ r., autorstwa Sz. Askenazego i Wł. Dzwonkowskiego, w których można znaleŸźć bardzo wiele dokumentów poruszających problematykę monetarną w czasie Insurekcji. O tym, jak wielkie możliwości kryją się w dobrze przygotowanej pracy świadczy o tym znakomita rozprawa Andrzeja Grodka _Pieniądze papierowe podczas Insurekcji 1794 roku_ z 1927 r., gdzie w znacznej mierze oparł się on na Aktach Powstania Kościuszki, wytyczając tym samym kierunek badań na długie dziesięciolecia.
Nie moćżna przy tym zapomnieć, że na zaniedbanie, których efektem jest znikoma ilość opracowań żródłowych dla tego okresu wpłynęła, jak się wydaje niechęć wobec ostatniego króla. Paradoksem jest fakt, iż prowadzi to m.in. do wypaczenia roli Stanisława Augusta na sejmie rozbiorowym, gdzie jednym z najwaźniejszych tematów były stosunki monetarne oraz polityka państwa u schyłku Rzeczypospolitej.
Celem niniejszej pracy jest wypełnienie luki w zakresie podstawowych aktów normatywnych i wydanych przez Komisję Skarbu Koronnego aktów wykonawczych, dotyczących polityki monetarnej. Materiał został dobrany tak, aby znalazły się w nim dokumenty odnoszące się do reform monetarnych, obiegu i kursu pieniądza oraz przestępstw monetarnych. Starano się przy tym, aby nie było istotniejszych luk w prezentowanym wyborze. Chcąc dać w miarę pełny obraz, materiał ten został uzupełniony uchwałami sejmowymi oraz niektórymi projektami.
W wyborze pominięte zostały te aspekty, które związane były z pieniądzem papierowym oraz publicystykę monetarną. Zbyt wielka ilość materiału źródłowego musiałaby zostać wykorzystana, by nie było uszczerbku dla reprezentatywności. Zdaniem autora ta część winna zostać opublikowana oddzielnie dla obydwu wspomnianych zagadnień czy to w formie odrębnej pracy bądź artykułów o charakterze źródłowym.
_GENEZA POWSTANIA KOMISJI SKARBU KORONNEGO_
Pierwsze próby mające doprowadzić do powstania organu, który regulowałby wszystkie kwestie dotyczące spraw skarbowo-monetarnych, pochodzi z 1668 r., kiedy to wojewoda podlaski, wówczas to Andrzej Maksymilian Fredro złołył projekt powołania _Consultatorium_, organu podległego królowi i mający zajmować się między innymi polityką i handlem zagranicznym, administracją dochodów i wydatków państwa, ustrojem miast, kursem monet oraz obroną kraju.
Niestety, z powołania takiego ciała kolegialnego nic nie wyszło. Na kolejne propozycje trzeba było poczekać kilkadziesiąt lat. Dopiero w 1710 r. na sesji Walnej Rady Warszawskiej, cześnik sandomierski Stanisław Dunin-Karwicki bezskutecznie starał się zainteresować posłów i senatorów koniecznością reform. Od 1717 r., kiedy to sejm “niemy” próbował ograniczyć samowolę podskarbich. Zaczęły pojawiać się coraz liczniejsze głosy, domagające się ograniczenia ich władzy. Szczególnie aktywna na tym polu była Familia. Zamysły swoje przeprowadziła ona jednak dopiero w 1764 r. podczas sejmu konwokacyjnego, doprowadzając do uchwalenia konstytucji powołuącą Komisję Skarbu Koronnego. W dokumencie tym wyraźnie zaznaczono, że podskarbi koronny jest jej przewodniczącym.
Do kompetencji świeżo powołanej Komisji Skarbowej należało zajmowanie się polityką monetarną, skarbowo-podatkową, sprawy handlu, manufaktur, miar i wag. Jak z tego widać organ ten pełnił funkcje ministerstwa finansów i gospodarki.M. Drozdowski, _W sprawie reformy monetarnej w początkach panowania Stanis³awa Augusta (tzw. afera Schweigerta_), Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, t. 35/1973.
J. Dygdała, ł., Rocznik toruñski, R. 11/1976, s. 181—198; _Wielkie miasta Prus Królewskich wobec reformy menniczej z lat 1765—66_, Zapiski Historyczne, t.41/1976 z.3.
Wł. Terlecki, _System monetarny Stanisława Augusta z r. 1766_, Biuletyn Numizmatyczny Oddział Warszawskiego PTA, nr 2—3/1955; tenźe Re_formy monetarne Stanisława Augusta Poniatowskiego_, Wiadomoœci Numizmatyczne, R. 1961, z. 1; tenźe _Mennica warszawska_, Ossolineum 1970.
J.H. Hoensch, _Manipulacje walutowe Fryderyka II w okresie wojny siedmioletniej oraz ich wpływ na reformę monetarną z roku 1765—1766,_ Roczniki Historyczne, R. 39/1973.
Problem przestępstw monetarnych dla tego okresu był poruszany przez autora podczas XI Ogólnopolskiej Sesji Numizmatycznej w Nowej Soli, 18—19 paŸdziernika 1996 r. Fałszerstwa monetarne ….
Karola Plage, Okres Stanis³awa Augusta w historyii numizmatyki polskiej, Kraków 1913.
Szczególnie dotyczy to tzw. sejmu rozbiorowego, gdzie kwestia monetarna by³a bardzo istotnym problemem. Konieczne by³o m.inuregulowanie stosunków monetarnych po I rozbiorze. Szczególnie, że polityka fa³szerstw pieniêdzy, prowadzona przez Fryderyka II wobec Polski poważnie naruszy³a ówczesne stosunki monetarne.
M. Drozdowski, Budżet pañstwowy Rzeczypospolitej w œwietle polskiej literatury politycznej XVIII wieku, Przegl¹d Historyczny, t. 67, z. 1, s. 15—16.
E. Danowska, Komisja Skarbu Koronnego – zakres władzy i odpowiedzialnoœci, Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie, R. 1996, s. 47.
Volumina Legum, t. VII, Warszawa 1980, s. 18—20.
Sprawami natury organizacyjnej i technicznej zajmowała siê powołana w 1765 r przez króla Komisja Mennicza.Zarys polityki monetarnej (1765—1794)
W ramach polityki monetarnej Komisja rozpatrywała projekty dotyczące pieniądza po wypowiedzeniu się Komisji Menniczej. Było to szczególnie waźne, gdyź od 1685 r. nie działala w Rzeczypospolitej, żadna królewska mennica. Monety bite były, w ograniczonym stopniu, przez wielkie miasta pruskie i to na potrzeby lokalne. W efekcie współpracy Komisji Menniczej i Skarbowej doprowadzono do otwarcia mennic królewskich w Krakowie i Warszawie oraz przeprowadzono w 1766 r. reformę monetarną. W myśl uniwersału Komisji Skarbu Koronnego z 10 lutego 1766 r. monety miano bić na stopę konwekcyjną.
Wielkim wyzwaniem dla tego organu była walka z fałszerstwami monetarnymi. Szczególnie zacięta była ona w latach 1770—1773, kiedy to Fryderyk II prowadził akcję fałszowania monety polskiej. Aby ostrzec społeczeństwo polskie o tym zagrożeniu wydano liczne uniwersały. O tym, jak niebezpieczne było ich przestrzeganie, świadczą restrykcje pruskie wobec urzędników skarbowych i mieszkańców Wielkopolski.
Zaniechanie przez Prusy fałszowania monety w 1773 r. nie poprawiło sytuacji monetarnej Rzeczypospolitej. Nadal trwał wykup monety polskiej przez podwartościowaną monetę pruską. Działania te sprawiły, że w Polsce trudno było o rodzimą monetę. Pragnąc zapobiec pogarszaniu się sytuacji, przeprowadzono w latach 1786 i 1787 r. kolejną reformę monetarną. Podwyższono kurs dukata i obniżono stopę bitych monet. Pragnąc nie dopuścić do zwiększenia strat z powodu fałszowania monety polskiej oraz jej wywozu z kraju, postanowiono rozpatrzyć 25 lutego 1774 r. projekt bicia monety srebrnej z czystego srebra. Został on odrzucony z powodu swej niepraktycznoœci.
W czerwcu 1774 r. niejaki Folkemit przedłożył memoriał, w którym stwierdza, że straty mennicy będą powstawać dopóki nie zmieni się stopy menniczej. Podobnej treści projekt złożył 30 lipca Gartenbeg, a 24 sierpnia Partenstein i Schröder przedłożyli propozycję obniżenia stopy menniczej do 85 z.
W dniu 4 października 1774 r. na sesji delegacyjnej posłowie złoźyli projekt konstytucji pt _Moneta srebrna_. Domagali się w nim podniesienia kursu dukata do 18 złp. Komisja Skarbu Koronnego wypowiedziała się pozytywnie na temat rzeczonych projektów, natomiast przeciwnego zdania była Komisja Mennicza. Niestety do naszych czasów większość źródeł uległo zniszczeniu, a Protokoły Komisji Menniczej kończą się na 1771 r., tak więc przebieg sporu moźna jedynie określić w oparciu o źródła pośrednie.
Prawdopodobnie w październiku tegoż roku powstała delegacja, która miała się zająć kwestią monetarną. W jej skład wchodzili: biskup wileński Massalski, wojewoda poznański Jabłonowski, wojewoda gnieźnieński ks. Sułkowski, marszałek wielki koronny Lubomirski, podkomorzy litewski Chreptowicz, kasztelan smoleńsk Zienkiewicz, pisarz koronny Raczyński, pisarz sandomierski Chomentowski, pisarz czerski Rychtowski, pisarz warszawski Szamoski, pisarz Wilczewski, pisarz łomźyński ks. Sułkowski, pisarz bracławski ks. Woroniecki oraz z Litwy pisarz lidzki Szypułkowski, pisarz grodzieński Wolmer, pisarz starodubski Żyniew, pisarz wołokowyski Bułcharyn.
Deputacja ta uchwaliła obniźenie stopy menniczej do 85 złotych i podniesienie wartości złotego do 32 groszy. Przeciwko uchwale deputacji sprzeciw wyraziła Komisja Mennicza. Swoje stanowisko wypowiedziała w specjalnym piśmie pt. _Odpowiedzi na punkta podane Komisji Menniczej_ _dnia 14 miesiąca paŸdziernika 1774 roku od prześwietnej subdelegacy_i.
Za straty ponoszone przez skarb, obwiniała ona społeczeństwo uwając, źe winnemu temu jest fakt, iż dukat brany jest po 18 złp., a nie tak jak przewidziano w ordynacji 163/4 złp. To właśnie ten kurs zdaniem komisji jest główną przyczyną wyprowadzania monety srebrnej z kraju. Pragnąc temu zapobiec należy mieć dobrze uregulowane proporcje, ogłaszając zakazy wywozu, redukować monetę obcą oraz ją przetapiać. Jak widać trzymano się tradycyjnych metod nie zapobiegających wywozowi pieniądza. Uważano ponadto, że grzywna złota winna się równać 14 grzywnom srebra i 8 łutom, gdyź jest ona wtedy zbliźona do państw sąsiednich. Komisja Mennicza bezwzględnie opowiedziała się za utrzymaniem ordynacji menniczej z 1766 roku.
Dodziałań zmierzających do poprawy stosunków monetarnych była polityka kursowa. Większoąć wydawanych przez sejm i Komisję Skarbową dokumentów zawiera informację o obowiązującym kursie monet mających obieg w Rzeczypospolitej. Ich natęźenie datuje się po roku 1786. Związane to było z trwającą polityką wykupu polskiej monety, stosowaną przez Prusy.
Przejęcie władzy przez Konfederację Targowicka sprawiło, źe Komisja Skarbu Koronnego, tak jak wszystkie pozostałe urzędy centralne, zawiesiła swoja działalność. Prace wznowionoj e 23 VIII 1793 roku. W praktyce ograniczało do podwyźszania pensji zwolennikom Targowicy. Ostatnie posiedzenie odbyła 12 kwietnia 1794 roku18.
Niekorzystnym zmianom próbowano zapobiec podczas powstania kościuszkowskiego przeprowadzając trzecą juź reformę monetarną. Wtedy jednak Komisja Skarbu Koronnego juź nie pracowała. Upadek insurekcji sprawił, źe wszystkie akty prawne wydane przez powstańców, zostały anulowane przez zaborców.Gdańsk, Elbląg, Toruń.
G. Skąpski, Fałszerstwa monetarne w czasach Stanisława Augusta Poniatowskiego Fałszerstwa i naœladownictwa monet. XI Ogólnopolska Sesja Numizmatyczna w Nowej Soli. 1819 paŸdziernika 1996, Poznañ 1998, s.134—137.
Kurnatowski M., Przyczynki…, Zapiski Numizmatyczne, 14/1887, s. 245.
Tamże,
Ossolineum, sygn. XVIII-25650-V, Projekt do konstytucji podany na sesyi delegacyjnej dnia 4 Octobris 1774 moneta srebrna.
Ossolineum, XVIII – 25674 — V. 18 E. Danowska, op. cit., s. 62Metodyka i podstawa źródłowa
Zgodnie z załołeniem przejrzano najwaźniejsze rękopiśmienne zbiory tych bibliotek, które posiadają usystematyzowane tematycznie oraz skatalogowany materiał źródłowy. Podstawowe dokumenty pochodzą z Biblioteki Czartoryskich oraz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Cenny materiał uzupełniający zebrano w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Pod słowem uzupełniający należy rozumieć zarówno dokument, który nie był wcześniej znany, jak i obszerniejszy od porównywalnych z innych bibliotek. W pracy zrezygnowano z publikacji dokumentów z okresu powstania kościuszkowskiego, gdyż podstawowy materiał źródłowy został juź wydany i powtarzanie go uznano za niecelowe. Nie zamieszono również dokumentów Komisji Menniczej, gdyż z braku zachowanych źródeł, publikowanie ich na pewnym etapie byłoby niemożliwe. Myślą przewodnią było zebranie materiału w postaci uniwersałów Komisji Skarbu Koronnego, uzupełnionych konstytucjami sejmowymi oraz projektami tychże, w taki sposób, aby możliwe było zaznajomienie się na ich podstawie z polityką monetarną Rzeczypospolitej u jej schyłku.
Starano się przy tym krytycznie opracować je, w taki sposób, by mogły służyć one również laikowi. Z tego też powodu, każdy dokument potraktowany został jako odrębna całość.
Zbiór opracowano zgodnie z instrukcją wydawniczą Kazimierza Lepszego z 1953 roku. Z powodów praktycznych numeracja dokumentów została umieszczona z boku regestu. Dokumenty, w stosunku do których była wąpliwość w ustaleniu dokładnej daty rocznej, umieszczono chronologicznie, według najbardziej prawdopodobnej daty wydania, na kokońcu pracy. Akty znane tylko z daty rocznej umieszczono na końcu okresu, którego dotyczą.
Dla rozwiania, ewentualnych wątpliwości o charakterze terminologicznym, chciałbym zaznaczyć że przez słowo druk, rozumiem tekst, będący drukowaną kopią uniwersału, lub konstytucji sejmowej, z reguly rozsyłaną do różnych części Rzeczypospolitej. W przypadku uchwał sejmowych również zamieszczoną w diariuszu sejmowym. Przez słowo wydanie, rozumiem publikację w prasie lub wydawnictwie Ÿźródowym.
W publikacji przy słowie druk wzgędnie odpis, podano podstawę źródłową publikacji dokumentu, rezygnując tym samym z zaznaczenia przechowywania jego w innych bibliotekach.
więcej..
