Upadek Królestwa Armenii w latach 363-428. Armenia między Cesarstwem Rzymskim a Iranem Sasanidów - ebook

PODZIĘKOWANIA

Droga do poznania historii i kultury cywilizacji, która nie funkcjonuje już od wielu setek lat, jest trudna. Prowadzi ona do stworzenia, kreacji, tego, co możemy nazwać światem przedstawionym. Stworzenie takiego obrazu, który będzie ciekawy zarówno dla profesjonalnych historyków, jak i dla osób nie zajmujących się historią zawodowo, wymagało stworzenia szerokiego kontekstu. Dlatego w książce, którą oddajemy w ręce Czytelników, staramy się opisać historię „upadku” państwa uwikłanego w konflikt potężnych imperiów tak, aby przez dzieje tytułowej tragedii przedstawić skomplikowaną historię Bliskiego Wschodu w czasach wielkich przemian w regionie. Wydarzenia na Kaukazie opisaliśmy więc na tle skomplikowanej historii stosunków między państwami w tej części świata.

W tym miejscu chcielibyśmy serdecznie podziękować naszym recenzentom: prof. dr. hab. Maciejowi Salamonowi i prof. dr. hab. Mariuszowi Mielczarkowi. Jednocześnie chcieliśmy podkreślić, że czuliśmy się wyróżnieni możliwością współpracy z oboma badaczami. Bez ich uwag i wskazówek praca ta nie przybrałaby obecnego kształtu. Dziękujemy za to, że wśród własnych obowiązków znaleźli czas na przyjrzenie się publikacji młodszych i mniej doświadczonych adeptów historii starożytnej.

Oczywiście pragniemy wyrazić podziękowania dla naszych najbliższych, którzy cierpliwie znosili okres powstawania książki i dodawali nam sił. Bez nich projekt, który zrealizowaliśmy, nie mógłby zostać uwieńczony powodzeniem. Ponadto dziękujemy dr hab. Katarzynie Maksymiuk za udostępnienie map.

I rozkazał król perski Szapur¹,

By stawiono przed jego oczy

Wojewodę armeńskiego – Wasaka.

Krzyknął gniewnie gdy, go tylko zobaczył,

tak małego był Wasak wzrostu.

I powiedział król:

„Lisi pomiocie!

Przez trzydzieści lat pustoszyłeś

Sady moje. Na swój lisi sposób

Sługi moje kąsałeś. Więc nie myśl,

że mi z rąk się wymkniesz.

Tym razem

Przyjdzie umrzeć ci lisią śmiercią!

I odpowiedział mu Wasak:

-Widzisz przed sobą tylko jeńca marnej postury,

który nie ma nawet miecza przy sobie,

Abyś sprawdził, czy daleko sięga.

Dziś jestem dla ciebie jedynie lisem,

Wczoraj byłem lwem na pustyni;

Ale kiedy nazywano mnie po prostu: Wasak –

Byłem dla ciebie za nadto wysoki,

I stąpając po górach,

jedną nogą o jeden szczyt opierałem,

A drugą – o drugi.

I zapytał król:

- A cóż to za szczyty,

co pod twoją chwiały się stopą?

I powiedział Wasak:

–Jednym z nich byłeś ty królu,

A drugim cesarz Bizancjum.WSTĘP

Lud ten jest od dawien dawna niepewny, tak przez wrodzony charakter ludzi, jak i położenie geograficzne kraju, który rozciągający się na dalekiej przestrzeni przed naszymi prowincjami, głęboko w kierunku Medii sięga; siedząc tedy pośrodku między dwoma największymi państwami, dość często żyją z nimi w niezgodzie – z Rzymianami wskutek nienawiści, a z Partami wskutek zazdrości¹.

Tak charakteryzował w swoich Rocznikach geopolityczne położenie Armenii w starożytności wybitny rzymski historyk – Tacyt. Jak widzimy z tego krótkiego opisu, Armeńczycy nie byli dobrze oceniani przez rzymskie elity państwowe. Wydawali się ludem „niepewnym”, mocno zakorzenionym w kulturze „Wschodu”, a jednak ciążącym do świata śródziemnomorskiego. Gdy Armenia stawała się przyczyną wojny między stronami konfliktu na Bliskim Wschodzie, patrzono na nią nad Tybrem w sposób pogardliwy. W nawiązaniu do kampanii Korbulona przeciwko królowi Partów w Armenii, Tacyt pozwala sobie na następujące uwagi o Armeńczykach:

Armeńczycy, chwiejni w wierności, obie wzywali armie, choć położeniem swego kraju i podobieństwem obyczajów Partom byli bliżsi i przez mieszane małżeństwa z nimi spokrewnieni, a także nie znający wolności, ku ich niewoli raczej się skłaniali².

Ten brak zakorzenienia i trudne do opisania dylematy poszczególnych Armeńczyków, szukających przez stulecia zajęcia, na przemian, na dworze w Konstantynopolu, to znów w Ktezyfonie, jest swego rodzaju ogólną charakterystyką historii Armenii, wciśniętej między

dwa imperia. Potężne „koła młyńskie” dwóch kręgów cywilizacyjnych przez stulecia wpływały na codzienne życie Armeńczyków.

Historia Królestwa Armenii w późnej starożytności i wczesnym średniowieczu jest nierozerwalnie związana z wielkim konfliktem mocarstw: Cesarstwa Rzymskiego i Iranu Sasanidów, który trawił Bliski Wschód przez ponad czterysta lat. Armenia, położona strategicznie między Wschodem i Zachodem, była już wcześniej przedmiotem sporów między Rzymem, a Ktezyfonem, jednak właśnie na przełomie epok jej znaczenie wzrosło. W sytuacji bowiem konfrontacji hegemonów dążących do podporządkowania sobie całego regionu, górska monarchia odgrywała kluczową rolę. Kontrola nad Armenią pozwalała Rzymianom i Irańczykom na dość swobodne ingerowanie w sprawy Mezopotamii i Kaukazu. Dla obu stron była także znakomitym gwarantem uzyskania przewagi w Azji Mniejszej. W sporze, który trzymał imperia w śmiertelnym klinczu, dużą rolę odgrywały także inne kwestie. Armenia, podobnie jak pozostałe kraje Kaukazu, była związana z rządzącą Iranem do 226 roku partyjską dynastią Arsacydów. Dla Sasanidów już w chwili przejęcia władzy kraje te stanowiły więc naturalne zagrożenie. Obawy założyciela nowej dynastii, Ardaszira, szybko się zmaterializowały. Armenia i Iberia, a także kontyngenty wojskowe z innych krajów ościennych, w tym z potężnego karawanowego miasta-państwa Hatry, zawiązały koalicję przeciwko Sasanidom. Mimo iż niewielkie górskie kraje nie były w stanie obalić nowych władz, ani zdobyć trwałej przewagi, ich rozpaczliwa walka z wojskami nowego króla królów dodawała argumentów przeciwnikom zmian na tronie. Niechęć do nowego reżimu w Ktezyfonie pchała Ormian, Lazów i Iberów w objęcia Cesarstwa Rzymskiego.

Ardaszir starał się więc niejako przestrzec Aleksandra Sewera przed mieszaniem się w wewnętrzne sprawy Iranu i krótko po pierwszych próbach oblężenia Hatry w 229 r. dokonał ataku na rzymską Syrię (230). Odpowiedź Rzymu była dość dobrze przygotowana, ale została źle zrealizowana i młody cesarz musiał zadowolić się propagandowym zwycięstwem.

Tragiczny koniec ostatniego Sewera w obozie legionów w Moguncji pchnął Cesarstwo w trwający wiele lat okres destabilizacji, przerwanej próbami umacniania władzy cesarskiej lub wysiłkami zmierzającymi do powrotu do polityki quasi dynastycznej. Był to znakomity czas, aby potomkowie Ardaszira skutecznie wykorzystywali swoją imperialną pozycję na Bliskim Wschodzie. To samo dotyczyło sasanidzkich wysiłków zmierzających do podporządkowania sobie Kaukazu. Dość symboliczny jest fakt, że wynikająca z narracji armeńskich historyków chronologia panowania królów z dynastii Arsacydów jest trudna do zaakceptowania, a czasem wręcz trudna do ustalenia, natomiast nie ma większych kłopotów z ustaleniem chronologii sukcesji poszczególnych Sasanidów, którzy zdominowali tron w tym trudnodostępnym królestwie. Hormizd Ardaszir, panujący w Armenii w latach 252-271, był podporą swojego ojca, potężnego Szapura I, który niszczył cesarską Syrię i prowincje Azji Mniejszej.

Problem Armenii i pozostałych państw Kaukazu powrócił w traktacie pokojowym kończącym walki między imperiami w roku 299, kiedy to kraje te miały przejść pod kuratelę rzymską. Niezależnie od tego w jaki sposób ta kontrola wyglądała i czy władcy Rzymu zadowalali się tylko dostarczaniem insygniów władzy, czy symbolicznym pokłonem wobec znaków legionowych, zależność ta musiała irytować Ktezyfon, traktujący Kaukaz jako swoją naturalną strefę wpływów. Sytuacja dodatkowo komplikowała się wraz z ekspansją chrześcijaństwa, które dawało monarchiom Kaukazu poczucie wspólnoty z Cesarstwem Rzymskim. Imperium Romanum skwapliwie korzystało z przewagi, jaką uzyskiwało nad Sasanidami w związku z popularnością nowej religii. W omawianym w niniejszej książce okresie Armenia była przedmiotem rywalizacji mocarstw, w sytuacji gdy wydawało się, że prawie wszystkie kwestie sporne między stronami zostały już wyjaśnione. Na nieszczęście dla Armeńczyków ostatnim problemem, który miał zostać rozwiązany przez zwaśnione strony, była sprawa podziału ich terytorium, a tym samym kresu niezależności ich królestwa.

Nasza praca opiera się na dwóch wyraźnie zarysowanych cezurach czasowych. Rok 363 jest datą, która ma wielkie znaczenie dla historii Bliskiego Wschodu przed narodzinami Mahometa. W tym roku wybuchła i została formalnie zakończona wielka wojna między Cesarstwem Rzymskim a Iranem Sasanidów, która w zasadzie przywracała w regionie sytuację sprzed czasów tetrarchii. Cesarstwo na zawsze musiało już zrezygnować z wszelkich prób trwałego usunięcia zagrożenia zza swojej wschodniej granicy. Iran z kolei potwierdził też swoje prawa do kontroli nad krajami Kaukazu. Osobną sprawą jest kwestia tego, w jaki sposób mocarstwa podeszły do egzekwowania jego postanowień. W niniejszej książce postaramy się przybliżyć czytelnikowi proces, który doprowadził do całkowitego wymazania z map Królestwa Armenii, a był on bezpośrednim skutkiem splotu okoliczności, jakie towarzyszyły próbom egzekucji postanowień przez Sasanidów i nie zawsze udanych prób egzekwowania dotrzymywania umów przez Rzym.

Źródła

Historię Armenii w tym okresie można badać dzięki zachowanym licznym materiałom źródłowym. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że wiele informacji możemy odnaleźć w pismach armeńskich historyków. W niniejszej pracy korzystamy z piśmiennictwa złotego wieku armeńskiej historiografii. Niemalże od czasu, gdy Mesrop Masztoc (361-440) opracował alfabet armeński, powstawały dzieła, które niezwykle szczegółowo punktowały dzieje tego nieco zapomnianego dziś królestwa. Wielka trójka dziejopisów z okresu późnej starożytności: Agathangelos, Faustus Bizantyjczyk i Mojżesz Choreński, pozwala współczesnemu historykowi na dość sprawne prowadzenie narracji³. Nawet gdy któryś z nich się myli, wprowadzając swojego odbiorcę w błąd, przeinaczając miejsce jakiegoś wydarzenia, lub imię swoich bohaterów, przekaz jednego z jego kolegów po piórze pozwala na uzupełnienie braków. W wielu przypadkach pisma tych autorów są wręcz niezbędne, aby zapełnić lukę w historiografiach ich wielkich sąsiadów. Armeńska literatura późnej starożytności i wczesnego średniowiecza obfitowała w wybitne osobowości. Agathangelos w swoim dziele Historia Armenii opisuje początki chrześcijaństwa w tym kraju i zwraca uwagę na tragiczne losy królestwa w okresie walk z Sasanidami. Autor zaprezentował w niej armeńskie postrzeganie przemian, jakie zaszły na Bliskim Wschodzie po obaleniu Arsacydów przez Ardaszira I. Faustus Bizantyjczyk wprowadza swojego odbiorcę w historię Armenii. Z jego pracy zachowały się tylko księgi od III do VI, opisujące czasy, gdy Armenia przeżywała okres względnego spokoju podczas krwawych zmagań potomków Konstantyna I z Szapurem II i okrucieństwa sasanidzkiej administracji podczas prób podboju kraju pod koniec lat sześćdziesiątych IV stulecia. Ostatni z wielkiej trójki autorów z czasów rozkwitu historiografii armeńskiej to mnich i uczony Mojżesz Choreński. Swoje dzieło zaczął od zarania dziejów Armeńczyków i opisał historię powstania ich królestwa. Dzieło Mojżesza jest też niezwykle istotne w kontekście poznania źródeł procesu, który doprowadził do zerwania więzi między Armenią, a światem irańskim. Będąc już człowiekiem innej epoki, nie zawsze rozumiał on pojęcia i wydarzenia z przeszłości. Nie można też zapomnieć o twórczości wybitnego duchownego Sebeosa, którego historia Armenii po dziś dzień jest traktowana jako jedno z podstawowych źródeł do poznania historii regionu. Literatura armeńska tego okresu jest mocno zaangażowana w opisy sporów między władcami ich królestwa, a monarchami ościennych mocarstw. I, aby nie szukać daleko, przypominamy, że jako motto naszej pracy zamieszczamy przykład poruszającego wiersza, opisującego dzieje Szapura II, co tylko potwierdza jak bardzo kultura tego królestwa związana była z problemami wynikającymi z wielowiekowego i nieraz trudnego sąsiedztwa.

Nie bez znaczenia są źródła rzymskie i bizantyjskie z tego okresu. Odtworzenie dziejów upadku królestwa Armenii nie byłoby możliwe bez dzieła Ammianusa Marcellinusa, który bardzo szczegółowo informuje czytelnika o dziejach Cesarstwa i jego wschodnich sąsiadów w wieku IV. Z dorobku tego wielkiego historyka przetrwały rozdziały dotyczące dwudziestu pięciu lat z tego stulecia (353-378). Autor był Grekiem urodzonym w Antiochii, żołnierzem przemierzającym ogromne przestrzenie Bliskiego Wschodu pod rozkazami trzech cesarzy. Jest jednym z ostatnich twórców rzymskiej historiografii niebędącym chrześcijaninem. Innym rzymskim historykiem piszącym w tym okresie jest Zosimos. Prawdopodobnie był on urzędnikiem cesarskim piszącym w wieku V i związanym z Konstantynopolem. O wydarzeniach, których był naocznym świadkiem, a nawet kreatorem tychże, pisał w swoich tekstach cesarz Julian. Trudno też zanegować wpływ krótkich tekstów historycznych, które były pisane dla nowej elity imperium jako rodzaj przeglądowych podręczników. Elity, nadmieńmy, często obcego już pochodzenia etnicznego. Brewiaria, bo tak są one nazywane, wypełniają wielką historyczną pustkę, jaka pozostała po zaginionych księgach Ammianusa Marcellinusa. Do naszych czasów przetrwały brewiaria autorstwa Sekstusa Aureliusza Wiktora, Eutropiusza, Festusa oraz tzw. Epitome de Caesaribus anonimowego autora. Są to niezwykle interesujące krótkie teksty, poświęcone w większości żywotom poszczególnych cesarzy. Obrazu skomplikowanego pejzażu tego regionu nie można kreślić bez fragmentów pism sławnego oratora Libaniosa. Prowadził on szkołę retoryki. Wybitny mówca i filozof, mimo swego niechętnego stosunku do chrześcijaństwa, pozostawił po sobie spuściznę w postaci wielu wykształconych przez siebie, wysoko postawionych chrześcijańskich duchownych. Wielkie konflikty na Wschodzie martwiły go bardziej niż innych mieszkańców Cesarstwa, bo był z urodzenia Antiocheńczykiem. Innym ciekawym przykładem intelektualisty z tamtych czasów jest urodzony w połowie IV wieku Eunapios z Sardes, który w swoich Zapiskach Historycznych przestrzegał przed powolną erozją państwa rzymskiego.

W tym okresie coraz bardziej wpływowa staje się także historiografia związana z Kościołem. W naszej pracy często odwołujemy się do przekazów z dzieł Euzebiusza i Ewagriusza Scholastyka, którzy często niezwykle szczegółowo relacjonowali wydarzenia, jakie wstrząsały wschodnimi prowincjami cesarstwa. Wynika to z bardzo prostej przyczyny. Największe ośrodki kościelne ówczesnego Imperium Romanum to między innymi Antiochia, Jerozolima i Aleksandria, a zatem miasta, które stanowiły bastiony władzy cesarskiej na ówczesnym Bliskim Wschodzie. Euzebiusz z Cezarei to jeden z pierwszych wielkich chrześcijańskich twórców historii Kościoła i osób z nim związanych. Tworzył w czasach panowania dynastii konstantyńskiej. Ewagriusz Scholastyk pisał swoje dzieło pod koniec panowania cesarza Maurycjusza i wykorzystywał niezachowaną do naszych czasów Historię Eustancjusza. Dużo uwagi należy także poświęcić późniejszym, ale niezwykle pomocnym passusom z prac Agatiasza i Cedrenusa. Dla historyka niezastąpione są także kroniki średniowiecznych bizantyjskich autorów, które w swym założeniu miały prezentować czytelnikowi cały znany ich autorom stan wiedzy o historii ludzkości od czasów biblijnych. Dzięki źródłom, które znali ci autorzy, a nie dotrwały one do naszych czasów, wiedza współczesnych naukowców o tym okresie jest zdecydowanie szersza.

Ostatnią grupę źródeł stanowią te o orientalnej proweniencji. Wśród nich warto podkreślić znaczenie narodowego eposu irańskiego Shahnameh – Księgi Królewskiej. Ten powstały w średniowieczu epos jest jednym z najważniejszych świadectw do historii obyczajów elit Płaskowyżu Irańskiego jakim dysponujemy. W wielu wypadkach dzieło Ferdowsiego nie może być traktowane dosłownie. Czasem myli on postacie, lub błędnie przypisuje on poszczególnym władcom czyny poprzedników lub następców. Pisząc o Iranie Sasanidów nie można jednak z niego zrezygnować. Siłą tego dzieła jest fakt, że poeta, tworząc epos ponad trzy stulecia po upadku dynastii Sasanidów, prezentował stan wiedzy swoich rodaków na temat ostatniej nieislamskiej dynastii.

Stan badań

Historia Armenii w starożytności to temat, którym przez lata zajmowało się wielu badaczy. Już w XIX stuleciu dziejami tego górzystego obszaru zajmował się Bryce⁴. Odrodzoną monarchię Armenii w dobie rozwoju ruchu krucjatowego opisał Kurjian⁵. Ten autor stworzył ciekawą syntezę dziejów kraju, który w obliczu tureckiego ludobójstwa cieszył się na Zachodzie rosnącym zainteresowaniem. Odległa przeszłość Armenii weszła także w zakres zainteresowań badawczych autora jednej z ważniejszych monografii starożytnego Bliskiego Wschodu w XX wieku – Woolley’a⁶. Armenią po II wojnie światowej zainteresował się Adontz⁷. Wielki wkład w popularyzację i rozwój badań nad historią Armenii miał Lang⁸. Jego prace kontynuował Chanin, którego książki są do dziś wyznacznikiem kierunków w badaniach nad Armenią w starożytności⁹.

Brak monografii poświęconej tylko tematyce upadku państwowości Armeńczyków w 428 roku jest dość zaskakujący, ponieważ badania dotyczące historii Iranu Sasanidów i jego relacji z Cesarstwem Rzymskim, oraz innymi państwami ościennymi, stają się w światowej nauce coraz popularniejsze.

Badaniami nad historią i kulturą Iranu w starożytności zajmowało się wielu historyków. Pierwsze ogólne rozważania na temat historii Iranu w okresie przedislamskim podejmowali badacze już połowie XIX wieku. Fundamentalne znaczenie miały prace Rawlinsona i Voux¹⁰. Wraz z rozwojem badań archeologicznych prowadzonych w Iranie w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku wzrastało zainteresowanie dziejami imperium Sasanidów. W odpowiedzi na rosnące zainteresowanie pojawiła się, cytowana wielokrotnie przez badaczy na całym świecie, klasyczna praca duńskiego naukowca Christiansena¹¹. Wiele na temat historii tej dynastii napisał także Grishaman¹². Kolejne monografie Iranu Sasanidów pojawiły się dopiero w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku: była to praca Freya, trzeci tom monumentalnej historii Iranu wydany w ramach CHI i monografia Chegini i Nikitina¹³. Do historii czasów przed nastaniem islamu powracał Frey, opisując wszystkie wielkie dynastie starożytne: Achemenidów, Arsacydów i Sasanidów¹⁴. W pierwszej dekadzie XXI wieku monografię historii Iranu Sasanidów napisał pochodzący z Iranu Daryaee¹⁵. Rozdział poświęcony temu okresowi historii pojawił się w CAH¹⁶. Z upadkiem dynastii i zarazem strukturą administracyjną państwa w okresie jej panowania zmierzyła się Pourshariati¹⁷. Obszernie dzieje dynastii opisał Olbrycht w pierwszej polskiej próbie zmierzenia się z tematem¹⁸. W ostatnich latach do zagadnienia w sposób niezwykle przystępny podeszli również historycy rosyjscy Moczałow i Polieżajew¹⁹. Dzieje Sasanidów w wieku III, IV i na początku V opisał Kosiński²⁰. Ostatnią próbą opisania w syntetyczny sposób historii Sasanidów była także krótka monografia Daryaee i Rezakhani²¹.

Niemal osobną kategorią są w chwili obecnej prace, w których autorzy skupiają się na różnych aspektach rozwoju wojskowości Sasanidów. Na temat armii Iranu w tym okresie powstało wiele prac. Jest do gałąź nauki popularna wśród archeologów, historyków i historyków sztuki. W pierwszej dekadzie XXI wieku publikował na ten temat m.in.: Farrokh, Nicolle i Woźniak²². Obszernie na temat jazdy irańskiej pisał Wójcikowski²³. Innymi aspektami uzbrojenia i taktyki zajmowali się min.: Kubik i Skupniewicz²⁴. Jedną z ostatnich prób zmierzenia się z funkcjonowaniem sasanidzkiej machiny wojennej jest efekt wspólnych prac Farrokha, Karamiana i Maksymiuka²⁵.

O historii relacji między Cesarstwem Rzymskim a Iranem w okresie sasanidzkim również powstało sporo opracowań. Duże znaczenie miały publikacje poświęcone postanowieniom traktatów pokojowych, jakie zawierały między sobą mocarstwa i tym samym prowadziły do podziału stref wpływów na Bliskim Wschodzie. Zasługi w badaniach nad tą tematyką miał Winter, którego prace na długie lata wyznaczyły kierunek badań²⁶. O polityce Iranu względem rzymskiego Bliskiego Wschodu pisała Maksymiuk²⁷. Popularnością cieszyła się praca Dignas i Wintera, w której autorzy starali się o całościowe zestawienie konfliktów, postanowień pokojowych oraz kwestii spornych²⁸. Próbę rzucenia nowego światła na problematykę postępującej militaryzacji Bliskiego Wschodu podjął Edwell, starając się przy tym szczegółowo podejść do zagadnienia relacji między cesarstwem i Iranem niemalże od początku kontaktu między mocarstwami²⁹. Rok później ukazała się praca Mosig – Wallburg, która starała się zarówno naświetlić dzieje stosunków między państwami na polu bitwy, jak i pokusić się o komentarz na temat postrzegania poszczególnych rozwiązań dyplomatycznych wśród elit obu stron³⁰. Wiele kwestii politycznych, ale także kulturowych, poruszył Canepa³¹. O wojnach obu mocarstw w wieku III i IV pisał także Sińczak³². Ogromny wkład w rozwój badań nad wzajemnymi relacjami mocarstw mieli także Greatrex i Lieu, którzy stworzyli kompilacje wypisów ze źródeł do zagadnienia³³. Greatrex poruszał także kwestie wielkiej wojny Cesarstwa i Sasanidów w czasach panowania króla Kawada³⁴.

Osobną sprawą są badania poświęcone obecności mocarstw na Kaukazie. Zagadnienie to budziło dość umiarkowane zainteresowanie badaczy, co wynika z wielu czynników, w tym trudnej dostępności materiałów w okresie zimnej wojny i różnic językowych, które były dodatkową barierą utrudniającą rozwój prac wśród badaczy po obu stronach Żelaznej Kurtyny. Przez dekady kaukaską tematyką zajmował się Toumanoff, publikując szereg artykułów i monografii poświęconych omawianym zagadnieniom³⁵. O Armenii pisał również Thompson, starając się wskazać jak często bolesne były dla mieszkańców regionu próby wybicia się na niezależność od którejś ze stron³⁶. Wzrost zainteresowania tematyką późnoantycznego Kaukazu nastąpił na przełomie XX i XXI wieku. O Armenii w przeddzień inwazji Arabów pisał Greenwood³⁷. Irańską polityką w tym kraju była zainteresowana Maksymiuk³⁸. Jednym z nowszych opracowań dotyczących historii i kultury Armenii jest praca Tier-Sakisjandz, która pokusiła się o próbę niemal pełnej syntezy dziejów tego kraju³⁹. Zagadnienia związane z postrzeganiem Sasanidów przez lokalne społeczności armeńskie i gruzińskie porusza w swojej twórczości Rapp⁴⁰. Autor zwięźle nakreśla wizerunek Sasanidów jaki zaludnia źródła przeważnie gruzińskiej proweniencji. Znakomitą analizą hagiograficznych opowieści o męczennikach, w tym również z czasów represji sasanidzkich, prezentuje Kakachishwili⁴¹.¹ Fragment eposu o królu perskim Szapurze przełożył Andrzej Mandalian. Vide: _Stara poezja armeńska_, pod red. Mandaliana A., Warszawa 1970, s. 25-26.

------------------------------------------------------------------------

¹ Tacitus, _Annales_, II. 56.

² Ibidem., XIII, 34.

³ Wszystkie opisy bibliograficzne źródeł literackich wykorzystanych w niniejszej pracy znajdzie Czytelnik w dziale Bibliografia: Źródła.

⁴ J. Bryce, _Transcaucasia and Ararat_, London 1877.

⁵ V. M. Kukrjian, _The Armenian Kingdom of Cilicia_, New York 1919.

⁶ L. Woolley, _Mesopotamia and the middle East_, London 1937.

⁷ N. Adontz, _Historie d’Armenie_, Paris 1946.

⁸ D. Lang, _Armenia - kolebka cywilizacji_, Warszawa 1976.

⁹ M. Chanin, _The kingdom of Armenia. A history_. London/New York 2001.

¹⁰ G. Rawlinson, _The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World or the History, Geography, and Antiquities of Chaldaea, Assyria, Babylon, Media, Persia, Parthia, Sassania or New Persian Empire,_ t. 3, __ New York 1875, W. S. W. Vaux, _Ancient history from the monuments. Persia, from the earliest period to the Arab conquest_, London 1884.

¹¹ A. Christiansen, _L’Iran sous les Sassanides_, Copenhague 1944.

¹² R. Ghrishman, _Iran. From the Earliest Times to the Islamic Conquest_, Harmondsworth 1954.; R. Ghrishman, _Iran, Parthians and Sassanians_, London 1962.

¹³ R. Frye, _The History of Ancient Iran_, München 1984, _Cambridge History of Iran_, t. III, red. E. Yarshater, part 1, Cambridge 1983, N.N. Chegini, A. V. Nikitin, _Sasanian Iran_, Paris 1996.

¹⁴ R. Frey, _The History of Ancient Iran_, München 1984.

¹⁵ T. Daryaee, _Sasanian Persia: rise and fall of the empire_, London 2009.

¹⁶ R. Frye, _The Sasanians_, _Cambridge Ancient History_, t. XII, _The Crisis of Empire 193 - 337._, Cambridge 2005, s. 461-479.

¹⁷ P. Poushariati, _Decline and Fall of the Sasanian Empire. The Sasanian – Parthian confederacy and the Arab conquest of Iran._, London – New York 2008.

¹⁸ M. Olbrycht, _Iran Starożytny_, _Historia Iranu_, pod red. Krasnowolskiej A., Wrocław 2010, s. 27-285.

¹⁹ M. Moczałow, D. Poleżajew, _Dierżawa Sasanidow 224 - 653 gody_, Moskwa 2016.

²⁰ R. Kosiński, _Państwo Sasanidów od 224 roku do końca V wieku i jego relacje z cesarstwem_, Świat rzymski w IV wieku., pod red. Filipczaka P. i Kosińskiego R., Kraków 2015, s. 177-202.

²¹ T. Daryaee, K. Rezakhani, _From Oxus to Eufrates. The World of Late Antique Iran._, Irvine 2016.

²² K. Farrokh, _Sasanian elite cavalry AD 224 - 642_, Oxford 2005.; K. Farrokh, _Shadows in the desert. Ancient Persia at war_, Oxford 2007.; D. Nicolle, _Sasanian Armies, Iranian Empire Early 3rd to Mid 7th Centuries AD_, Stockport 2006.; M. Woźniak, _Armie starożytnej Persji. Od powstania państwa Achemenidów do upadku imperium sasanidzkiego.,_ Katowice __ 2010.

²³ S. R. Wójcikowski, _Kawaleria perska w okresie wczesnosasanidzkim. Aspekty społeczne i militarne_., t. I, Oświęcim 2014.

²⁴ P. Skupniewicz, _O ciężkozbrojnej jeździe Sasanidów_, Acta Universitatis Nicolai Copernici Archeologia XXX, 379, Toruń 2006, s. 151-174.

P. Skupniewicz, _O tarczach sasanidzkiej jazdy_, Acta Militaria Mediaevalia II, Kraków – Sanok 2006, s. 9-21.

P. Skupniewicz, _Hełm wojownika przedstawionego na kapitelu w Tak e Bostan_, Acta Militaria Mediaevalia III, Kraków – Sanok 2007, s. 9-28.

A. L. Kubik, _Hełmy Azji Południowo – zachodniej pomiędzy VI – VIII w. n. e._, Siedlce 2017.

²⁵ K. Farrokh, G. Karamian, K. Maksymiuk, _A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units_, Siedlce – Teheran 2018.

²⁶ E. Winter, _Die sasanidisch – Romischen Friedensvetrage des 3. Jahrhunderts. n. Ch_., Frankfurt am Lang 1988.; E. Winter, _Rom und das Perserreisch: zwei Weltm_ӓ_chte zwischen Konfrontation und Koexistenz_, Berlin 2001.

²⁷ K. Maksymiuk, _Polityka Sasanidów wobec wschodnich prowincji Cesarstwa Rzymskiego w III w. n. e.,_ Siedlce 2005.; K. Maksymiuk, _Pogranicze persko – rzymskie w działaniach Husrowa I Anuszirwana (531 – 579). Geneza problemów polityczno – religijnych w relacjach Iranu i Rzymu w okresie sasanidzkim_, Siedlce 2011.; K. Maksymiuk, _Geografia wojen rzymsko-perskich: działania militarne Rzymu i Iranu w okresie sasanidzkim_, Siedlce 2012.

²⁸ B. Dignas, E. Winter, _Rome and Persia in late antiquity: Neighbors and rivals_, Cambridge 2007.

²⁹ P.M. Edwell, _Between Rome and Persia: the middle Euphrates, Mezopotamia, and Plamyra, under Roman Control_, Abingdon 2008.

³⁰ K. Wallburg – Mosig, _Romer und Perser. Vom 3. Jahrhundret bis zum Jahr 363 n. Chr_., Gutenberg 2009.

³¹ M. P. Canepa, _Two eyes of the Earth_, London 2010.

³² T. Sińczak, _Wojny Cesarstwa Rzymskiego z Iranem Sasanidów w latach 226 – 363_, Oświęcim 2016.; T. Sińczak, _Zachodnia polityka zagraniczna Iranu w czasach Szapura II (309 – 379)_, _Wyzwania Współczesnej Nauki_, pod red. Kruzel R., Balina R., Tańska H., Ejdys S., Drewniak M., Waleńczów 2018, s. 190-202.

³³ G. Greatrex, S. Lieu, _The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars. Part II Ad 363 - 630: A Documentary History,_ London – New York 2005.

³⁴ G. Greatrex, _Rome and Persia at War 502 – 532_, Leeds 1998.

³⁵ C. Toumanoff, _Studies in Christian Caucasian History_, Washington 1963.;

C. Toumanoff, _Chronology of the Early Kings of Iberia_, „Traditio. Studies in Ancient and Medieval History, Thought and Religion” 25 (1969), s. 1-33.

³⁶ R. W. Thompson, _Armenia in the fifth and six century_, „Cambridge Ancient History”, t. XIV, _Late Antiquity: Empire and Successors A.D. 425–600_, Cambridge 2008, s. 662-678.

³⁷ T. Greenwood, _A History of Armenia in the Seventh and Eight Centuries_, Oxford 2002.

³⁸ K. Maksymiuk, _Armenia w polityce Sasanidów w III w. n.e._, _Grecy, Rzymianie i ich sąsiedzi_, Wrocław 2007, s. 345-354.

³⁹ A. Tier-Sarkicjancja, _Istoria i kultura armianskowo naroda_, Moskwa 2008

⁴⁰ S. Rapp, _The Sasanian World through Georgian Eyes: Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature_, Routledge 2014.

⁴¹ Z. Kakachishvili, Świadkowie Chrystusa w Gruzji od IV do IX wieku, Warszawa 2016.