Wielogłowa hydra. Żeglarze, niewolnicy, pospólstwo i ukryta historia rewolucyjnego Atlantyku - ebook

WSTĘP

Spójrzmy najpierw z góry. Rachel Carson pisze: „Ustawiczne prądy wszechoceanu są w pewnym sensie najbardziej majestatycznym jego zjawiskiem. Gdy zastanawiamy się nad nimi, umysł opuszcza natychmiast ziemię i ukazuje nam, niby z innej planety, wirowanie globu, wiatry wprowadzające na jego powierzchnię głębokie zaburzenia lub łagodnie go opływające, wreszcie wpływy słońca i księżyca. Wszystkie te siły kosmiczne są bowiem ściśle związane z wielkimi prądami oceanów, zyskując im określenie, jakie spośród wielu innych najlepiej lubię – prądów planetarnych”*. Na północnym Atlantyku wody przemieszczają się ruchem okrężnym. Prądy oceaniczne (Kanaryjski i Północnorównikowy) płyną z Europy, mijając Afrykę, na Karaiby, by następnie skierować się na północ. Prąd Zatokowy (Golfsztrom) z prędkością trzech węzłów wędruje wzdłuż wybrzeży Ameryki Północnej, gdzie napotyka dwa prądy: Labradorski i Arktyczny, które powodują, że skręca na wschód, jako Prąd Północnoatlantycki, łagodzący klimat północno-zachodniej Europy. O brzegi Land’s End, przylądka na zachodnim krańcu Anglii, rozbijają się fale, których początki sięgają burzliwego wybrzeża Nowej Funlandii. Trasę niektórych z tych fal można nawet prześledzić wstecz do wybrzeży Florydy i Indii Zachodnich. Rybacy na pustych wybrzeżach Irlandii od wieków potrafią interpretować te długie atlantyckie fale. Siła fali oceanicznej jest bezpośrednio związana z prędkością i czasem trwania wiatru, który wprawia ją w ruch, a także z jej „rozciągłością”, to jest odległością od punktu początkowego. Im większa jest ta odległość, tym większa fala. Nic nie może ich powstrzymać. Stają się widoczne dopiero na końcu, kiedy wznoszą się i załamują; przez większość ich długości nic nie zakłóca powierzchni oceanu. W 1769 roku Benjamin Franklin, który pełnił wówczas funkcję poczmistrza generalnego kolonii brytyjskich w Ameryce Północnej, zauważył, że transport przesyłek z Falmouth do Nowego Jorku trwał około dwóch tygodni dłużej niż rejs statków handlowych z Rhode Island do Londynu. Z rozmów z wielorybnikami z Nantucket dowiedział się o istnieniu Prądu Zatokowego: zarówno rybacy, jak i wielorybnicy trzymali się od niego z dala, podczas gdy angielscy kapitanowie parli pod prąd, uważali się bowiem za „zbyt mądrych, by słuchać rad zwykłych amerykańskich rybaków”. Pierwsza w Ameryce mapa Prądu Zatokowego znalazła się w publikacji Franklina _Maritime Observations_ z 1786 roku.

*

Odbywające się po okręgu przekazywanie ludzkiego doświadczenia z Europy poprzez Afrykę do obu Ameryk i z powrotem korespondowało z tymi samymi kosmicznymi siłami, które wprawiały w ruch prądy atlantyckie. Siedemnasto- i osiemnastowieczni kupcy, wytwórcy, plantatorzy i urzędnicy królewscy z północno-zachodniej Europy podążali ich nurtem, wytyczając szlaki handlowe, zakładając kolonie i tworząc nową transatlantycką gospodarkę. Do produkcji i transportu kruszców, futer, ryb, tytoniu, cukru i wyrobów przemysłowych angażowali pracowników z Europy, Afryki i obu Ameryk. Jak sami wielokrotnie powtarzali, był to trud na miarę Herkulesa.

Herkules i Jolaos zabijający hydrę lernejską, amfora erytrejska, ok. 525 p.n.e. Ze zbiorów J. Paul Getty Museum, Malibu, Kalifornia.

Klasycznie wykształceni architekci transatlantyckiej gospodarki znaleźli w tym mitycznym herosie, który wsławił się wykonaniem dwunastu wymagających nadludzkiego wysiłku prac, symbol mocy i porządku. Inspiracji szukali u starożytnych Greków i Rzymian. W oczach tych pierwszych – którzy znali go jako Heraklesa – był on zjednoczycielem scentralizowanego państwa; dla tych drugich uosabiał ich własne imperialne ambicje. Prace Herkulesa symbolizowały rozwój gospodarczy: oczyszczenie ziemi z dzikich bestii, osuszenie bagien i rozwój rolnictwa, a także udomowienie zwierząt, ustanowienie handlu i wprowadzenie technologii. Władcy chętnie umieszczali wizerunek Herkulesa na monetach i pieczęciach, tworzono przedstawiające go obrazy i rzeźby, jego postać pojawiała się na fasadach pałaców i łukach triumfalnych. Za jego wcielenia uważali się angielscy królowie Wilhelm III i Jerzy I oraz brat Jerzego II, „Rzeźnik spod Culloden”**1. Z kolei John Adams, późniejszy drugi prezydent Stanów Zjednoczonych, zaproponował w 1776 roku, by godło nowopowstałego w Ameryce państwa przedstawiało Herkulesa na rozdrożu*** ². Heros reprezentował postęp: neapolitański filozof Giambattista Vico posłużył się jego postacią, opracowując swoją teorię cykli historii****, natomiast angielski filozof i polityk Francis Bacon powoływał się na niego, rozwijając nowoczesną naukę i sugerując niemal boskie pochodzenie kapitalizmu. Ci sami władcy antytetyczny symbol nieporządku i oporu – potężne zagrożenie dla budowania państwa, imperium i kapitalizmu – znaleźli w wielogłowej hydrze. Drugą z prac Herkulesa było unicestwienie jadowitej hydry lernejskiej. Stworzenie to – pomiot Tyfona (symbolizującego burzę lub huragan) i Echidny (o ciele w połowie kobiecym, w połowie wężowym) – było jednym z potworów, od których roiło się w antycznej mitologii, takich jak Cerber (trójgłowy pies), Chimera (monstrum z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża), Gerion (olbrzym o trzech głowach ) i Sfinks (o głowie i piersiach kobiety i ciele lwa ). Kiedy Herkules odcinał jeden z łbów hydry, na jego miejscu wyrastały dwa nowe. Ostatecznie udało mu się ją pokonać dzięki pomocy swojego bratanka, Jolaosa, który wypalał pochodnią miejsce po każdym odciętym łbie. Następnie heros zanurzył swoje strzały w żółci zabitej bestii, co nadało im śmiertelną moc i umożliwiło wykonanie kolejnych prac.

Od początku angielskiej ekspansji kolonialnej w pierwszej dekadzie XVII wieku aż po metropolitalną industrializację dwieście lat później, kiedy władcy chcieli opisać trudności z narzuceniem porządku coraz bardziej globalnym systemom pracy, odwoływali się do mitu o Herkulesie i hydrze. Wywłaszczeni plebejusze, zesłańcy, przestępcy, kontraktowi pracownicy służebni, radykałowie religijni, piraci, robotnicy miejscy, żołnierze, żeglarze i afrykańscy niewolnicy – wszyscy byli dla nich niczym liczne, ciągle odrastające łby tego samego potwora. Ale choć początkowo do produktywnego połączenia tych łbów doprowadzili ich herkulesowi władcy, wkrótce rozwinęły one między sobą nowe formy współpracy, wymierzone przeciwko tym władcom: od zamieszek i strajków po rebelie, powstania i rewolucje. Ich doświadczenie, podobnie jak towary, które produkowali, krążyło wraz z prądami oceanicznymi wokół Atlantyku, często na wschód, z amerykańskich plantacji i skupisk Irlandczyków, dalekomorskimi okrętami z powrotem do metropolii Europy.

W 1751 roku J. J. Mauricius, były gubernator Surinamu, powrócił do Holandii, gdzie oddał się pisaniu poetyckich memuarów. Wspomina w nich o klęsce, którą przynieśli mu Saramakowie, grupa byłych niewolników, którzy uciekli z plantacji i stworzyli w głębi dżungli odcięte od świata społeczności. Gdy zaczęły do nich docierać ekspedycje wojskowe, by znów wziąć ich w niewolę, zaczęli się bronić:

_Walczyć musiałeś na ślepo, z wrogiem niewidocznym,
Co strzela do ciebie niczym do kaczek na mokradłach.
Nawet gdyby zebrać dziesięciotysięczną armię,
Która odwagą i strategią dorównywałaby Cezarowi i Eugeniuszowi_*****_,
Znalazłoby się dla niej zadanie: walka z rozrastającą się Hydrą.
Praca, której nawet Alkides_ _próbowałby uniknąć._

Mauricius kierował swoje zapiski do innych Europejczyków, zakładając, że sympatyzują z projektem podboju. Samego siebie i innych kolonizatorów obsadzał w roli Herkulesa, natomiast zbiegłych niewolników, którzy ośmielili się rzucić mu wyzwanie, przedstawiał jako hydrę³.

Żołnierze holenderscy i przewodnik w bagnach Surinamu, ok. 1775, w: William Blake, John Gabriel Stedman, _Narrative of a Five Years Expedition against the Revolted Negroes of Surinam_ (1796).

Również Andrew Ure, oksfordzki „filozof manufaktur”******, uznał ten mit za przydatny, gdy w 1835 roku badał burzliwy rozwój przemysłowy Anglii. Pisząc o strajku prządek w Stayleybridge w hrabstwie Lancashire, przywołał postać Herkulesa spieszącego na ratunek Prometeuszowi, który dał ludzkości pierwszą technologię: ogień. Odwołując się do mitu, argumentował za wdrożeniem do produkcji nowej maszyny przędzalniczej, „która myślą, uczuciem i taktem dorównuje doświadczonemu robotnikowi”. Ure nazywa ją nowym „herkulesowym cudem”, który „zdusił Hydrę nierządu”. Pisze, że było to „dzieło przeznaczone do przywrócenia porządku wśród pracowników i umocnienia prymatu Wielkiej Brytanii jako potęgi przemysłowej”. Również Ure postrzegał siebie i innych producentów jako Herkulesa, a robotników przemysłowych, którzy podważali ich władzę – jako hydrę⁴.

Kiedy w 1702 roku purytański prałat Cotton Mather opublikował dzieło poświęcone historii chrześcijaństwa w Ameryce, drugi rozdział swej pracy, poświęcony kontrowersji antynomicznej z 1638 roku, zatytułował „Hydra Decapita” . „Kościół Boży od niedawna był w tej dziczy, gdy smok wywołał kilka powodzi, aby go pochłonąć”, pisał duchowny. Teologiczny spór o to, co jest ważniejsze: uczynki czy łaska, obalił „wszelki pokojowy porządek”. Kontrowersja wzbudziła podejrzenia wobec osób piastujących urzędy zarówno religijne, jak i polityczne, uniemożliwiła ekspedycję przeciwko indiańskiemu plemieniu Pekotów i zakłóciła wytyczanie działek miejskich. Okazało się, że nieprawomyślne poglądy szczególnie przemawiały do kobiet. Dla Mathera purytańska starszyzna była Herkulesem, zaś hydra składała się z antynomistów, którzy podważali autorytet duchownych i sędziów, podawali w wątpliwość ekspansję imperium, kwestionowali definicję własności prywatnej i podrzędną rolę kobiet⁵.

Błędem byłoby postrzeganie mitu o Herkulesie i hydrze jako jedynie państwowej dekoracji, klasycznego tropu stosowanego w przemówieniach, ozdoby stroju ceremonialnego czy dowodu na humanistyczne wykształcenie odwołującej się do niego osoby. Na przykład Francis Bacon użył go do stworzenia intelektualnych podstaw biologicznej doktryny potworności i uzasadnienia mordów kryjących się pod eufemizmami łacińskiego pochodzenia, takimi jak debellacja, ekstyrpacja, likwidacja, anihilacja, eksterminacja. Powołanie się na mit nie oznaczało po prostu użycia figury retorycznej ani nawet analitycznego pojęcia. Jak pokażemy, było to nałożenie klątwy i wydanie wyroku śmierci.

Mit hydry wyrażał strach i usprawiedliwiał przemoc klas rządzących, pomagając im budować nowy porządek oparty na podboju i wywłaszczeniach, szubienicach i katach, plantacjach, statkach i faktoriach. Nam, historykom, sugerował jednak coś zupełnie innego: hipotezę. Obraz hydry okazał się poręczny w naszych badaniach wielości, ruchu i powiązań, długich fal i planetarnych prądów przepływu ludzi. Jej liczne głowy stały się dla nas symbolem tłumów zgromadzonych na targach i polach, nabrzeżach i statkach, plantacjach i polach bitew. Owej wielości towarzyszył ruch: hydra odbywała podróże, udawała się na wygnanie lub rozpraszała się w diasporze, niesiona przez wiatry i fale poza granice państwa narodowego. Żeglarze, piloci, zbrodniarze, kochankowie, tłumacze, muzycy, mobilni pracownicy wszelkiego rodzaju nawiązywali nowe i nieoczekiwane kontakty, łącząc się na różne sposoby, które wydawały się przypadkowe, niepewne, przejściowe, a nawet zakrawające na cud.

Nasza książka jest spojrzeniem od spodu. Staraliśmy się odzyskać część utraconej historii wieloetnicznej klasy, która odegrała kluczową rolę w powstaniu kapitalizmu i nowoczesnej, globalnej gospodarki. Wiele tematów poruszanych w tej książce jest „niewidzialnych”, w dużej mierze z powodu represji, które spadały na przedstawicieli tej klasy: palono ich na stosach, ścinano, wieszano na szubienicach i skuwano kajdanami w pogrążonych w ciemnościach ładowniach statków. Ta niewidzialność to również skutek przemocy abstrakcji typowej dla pisania o historii. „Poważna” historia przez długi czas pozostawała w niewoli państwa narodowego, które większości badań nadal zapewnia – w dużej mierze niekwestionowane – ramy analizy. Nasza książka opowiada o powiązaniach, które na przestrzeni wieków zwykle negowano, ignorowano lub których po prostu nie dostrzegano, a mimo to w istotny sposób kształtowały one dzieje świata, w którym wszyscy żyjemy i umieramy.

* Rachel L. Carson, _Morze wokół nas_, tłum. Tadeusz Borysewicz, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1962, s. 145.

** Autorzy mają na myśli nie brata Jerzego II, lecz jego syna – księcia Wilhelma Augusta Hanowerskiego (1721-1765), znanego raczej pod przydomkiem „rzeźnika Cumberlanda”.

*** Znany ze _Wspomnień o Sokratesie_ (Άπομνημονεύματα) Ksenofonta, popularny w sztuce zachodniej motyw Herkulesa na rozdrożu ukazywał młodego herosa w chwili dokonywania wyboru między życiem przyjemnym a trudnym i honorowym, symbolizowanymi przez żeńskie personifikacje „niecnoty” (Κακία) i „cnoty” (Ἀρετή).

**** Według Vico dzieje ludzkości stanowiły cykl następujących po sobie epok bogów, bohaterów i ludzi. Herkules symbolizował drugą z nich.

***** Chodzi o Eugeniusza (1663-1736), księcia Sabaudii, wybitnego dowódcę wojskowego Cesarstwa Austriackiego, uczestnika m.in. wojen austriacko-tureckich oraz wojny o sukcesję hiszpańską, uznawanego za jednego z najwybitniejszych wodzów w dziejach świata.

****** Szkocki uczony Andrew Ure (1778-1857) nie miał związków z Oksfordem i był raczej chemikiem i geologiem niż filozofem; określenie „filozof manufaktur” to nawiązanie do tytułu jednej z jego prac z zakresu teorii biznesu _The Philosophy of Manufactures: or, An Exposition of the Scientific, Moral, and Commercial Economy of the Factory System of Great Britain_ .Rozdział 2

CI, KTÓRZY ŚCINAJĄ DRZEWA, I CI, KTÓRZY NOSZĄ WODĘ

Weselić się! To wszystko, co mam na tym świecie do roboty.
I będę się weselił, póki mi ziemia spod nóg nie ucieknie.

—Francis Beaumont, Rycerz ognistego pieprzu(1607)*

Chłopcze! Lepiej do grobu zejść ci było dziecięciem
Niźli śmierć niecną naleźć za sakiewki ucięcie.

—Ben Jonson, Bartłomiejowy jarmark (1614)**

Gdy 1603 roku na tron wstąpił Jakub I, sir Walter Raleigh, archetypowy imperialny awanturnik, został uwięziony w Tower. Jego wrogowie na dworze na podstawie sfabrykowanych dowodów oskarżyli go o spiskowanie z Hiszpanami w celu zabicia króla. W więzieniu Raleigh napisał swoje dzieło życia zatytułowane _History of the World_ , w którym wspomniał między innymi o Herkulesie i „wężowatej Hydrze, która miała dziewięć łbów, a gdy jeden z nich odciąć, na jego miejscu wyrastały dwa”. Sam Raleigh, rzecz jasna, utożsamiał się z Herkulesem, a hydra była dlań symbolem narastającego chaosu kapitalizmu.„Amorficzna klasa pracująca, uwolniona od tradycyjnych ograniczeń chłopskiego życia, stanowiła dla współczesnych zupełnie nowe zjawisko”, pisała historyczka Joyce Appleby¹. Łącząc grecki mit ze Starym Testamentem, Raleigh rozwijał historyczną interpretację postaci Herkulesa: „Opowieści o tym, że zgładził wielu złodziei i tyranów, uważam za prawdziwe, bez poetyckich wymysłów”, pisał. W innym miejscu twierdził: „Pewne jest, że wiele miast w Grecji miało z nim silne związki, a to z tego powodu, że (nie szczędząc swoich wysiłków dla wspólnego dobra) uwolnił ziemię od wielkiego ucisku”. Herkules pomógł ustanowić władzę królewską, czyli suwerenność polityczną, oraz handel pod panowaniem określonej grupy etnicznej, Greków. Jego postać służyła jako wzór dla angielskiego merkantylizmu w takich dziedzinach, jak eksploracja, handel, podbój i osadnictwo. W XVII wieku kult Herkulesa był wszechobecny w kulturze angielskiej klasy rządzącej². Raleigh zauważał: „Dla niektórych Herkules to wcielone męstwo, roztropność i stałość, zaś monstra to niegodziwości. Inni pojmują go jako słońce, a w jego podróżach widzą dwanaście znaków zodiaku. Są też tacy, którzy jego dzieje włączają do własnych literackich konceptów”. Francis Bacon – który w 1618 roku sądził Raleigha jako lord kanclerz i pierwszy poinformował go, że wydano na niego wyrok śmierci – uczynił z mitu o Herkulesie i hydrze koncept zaiste potężny. Urodził się w rodzinie jednego z wpływowych dworzan królowej Elżbiety. Studiował w Cambridge. Jako filozof opowiadał się za rozumowaniem indukcyjnym i eksperymentami naukowymi. Jako polityk stracił przychylność królowej, lecz odzyskał ją za panowania Jakuba za cenę zdrady swoich dotychczasowych przyjaciół. Łączył utopijną myśl z praktycznymi projektami: był nie tylko autorem powieści _Nowa Atlantyda_ i esejów „O imperium” oraz „O osadnictwie i koloniach”, lecz również inwestorem Kompanii Wirgińskiej. Pierwszy szkic jego eseju „O buntach i zaburzeniach” powstał w 1596 roku, po wybuchu powstania w hrabstwie Oxfordshire. Jego uczestnicy zebrali się na wzgórzu Enslow Hill, skąd planowali przemarsz do Londynu, aby dołączyć do zbuntowanych czeladników. Jeden z rebeliantów, stolarz Bartholomew Steere, przepowiadał: „Niebawem czeka nas radośniejszy świat . Jednego dnia będę pracował, a drugiego bawił się”. Steere trafił do londyńskiego więzienia Bridewell, gdzie przez dwa miesiące Bacon i inni oficjele przesłuchiwali go i torturowali. Choć Bacon twierdził, że jego celem jest „rozszerzanie – jak tylko to będzie możliwe – granic władztwa ludzkiego”*** nad naturą, jego żądza władzy brutalnie miażdżyła alternatywy, takie jak ta, na którą liczył Steere. Bacon wspomniał o Herkulesie w swojej interpretacji mitu Prometeusza. Tego ostatniego uważał za symbol umysłu i intelektu. Dowodził, że człowieka można uznać za „centrum świata”. Wiatry wiały jedynie po to, by umożliwiać żeglugę statkom i wprawiać w ruch wiatraki; rośliny i zwierzęta istniały w celu zapewnienia ludziom pożywienia i schronienia; nawet gwiazdy poruszały się na niebie tylko dla człowieka. W ujęciu Bacona poszukiwanie wiedzy zawsze było walką o władzę, a w wyprawie podjętej przez Herkulesa w celu uwolnienia Prometeusza filozof widział obraz odkupienia ludzkości przez Boga³. Historia Herkulesa zaprzątała myśl filozofa podczas pracy nad traktatem _An Advertisement Touching an Holy War_ . Ukazał się on w 1622 roku, kiedy Anglię dotknęła klęska głodu, a sam Bacon ponownie popadł w niełaskę i został skazany pod zarzutem przekupstwa. Traktat, który miał umożliwić mu spłacenie długów i powrót na dwór, odnosił się do konfliktu między królem a parlamentarzystami o to, kto ma sprawować władzę w państwie: Bacon przekonywał, że jedyną „szansą na uzdrowienie sytuacji, gdy pogłębia się przepaść między stronami konfliktu, jest zaangażowanie kraju w jakąś popularną waśń za granicą”. Niedawny zatarg z katolicką Hiszpanią nie spełniał tej funkcji, ponieważ Jakub I opowiadał się za hiszpańskim sojuszem. Z tego powodu Bacon szukał gdzie indziej wrogów nadających się do „świętej wojny”, której wizję rozwijał.

Frontyspis _The Great Instauration_ (1620) Francisa Bacona: statek powraca z wyprawy odkrywczej, mijając Słupy Herkulesa.

_Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej_

* Francis Beaumont, John Fletcher, _Rycerz ognistego pieprzu_, tłum. Krystyna Berwińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959, s. 42.

** Ben Jonson, _Bartłomiejowy jarmark_, tłum. Maciej Słomczyński, w: _Dramat elżbietański_, t. II, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 375.

*** Franciszek Bacon, _Nowa Atlantyda_, tłum. Wiktor Kornatowski, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1954, s. 113.PRZYPISY KOŃCOWE

Wstęp

1 Stephen B. Baxter, „William III as Hercules: The Political Implications of Court Culture”, w: Lois G. Schwoerer (red.), _The Revolution of 1688-1689: Changing Perspectives_, Cambridge University Press, Cambridge 1992.

2 Frank H. Sommer, „Emblem and Device: The Origin of the Great Seal of the U.S.”, _Art Quarterly_ 24 (1961), s. 57-76, zwłaszcza s. 65-67. Zob też Gaillard Hunt, _The History of the Seal of the United States_, Washington D. C. 1909, s. 9.

3 Mauricius cytowany w: Richard Price (red.), _To Slay the Hydra: Dutch Colonial Perspectives on the Saramaka Wars_, Karoma, Ann Arbor 1983, s. 15.

4 Andrew Ure, _The Philosophy of Manufactures: Or, an Exposition of the Scientific Moral; and Commercial Economy of the Factory System of Great Britain_, London 1835, s. 367.

5 Cotton Mather,_Magnalia Christi Americana_, London 1702, księga 7.

Rozdział 1

1 William Strachey, _A_ _True Reportory of the Wreck and Redemption of Sir Thomas Gates, Knight, upon and from the Islands of the Bermudas_, London 1625 i Silvester Jourdain, _A_ _Discovery of the Bermudas, Otherwise Called the Isle of Devils_, London 1610 – obie publikacje wydane ponownie w: Louis B.Wright (red.), _A_ _Voyage to Virginia in 1609_, University of Virginia Press, Charlottesville 1964, s. 4-14, 105-107; _A_ _True Declaration of the Estate of the Colonie in Virginia_, London 1610, publikacja wydana ponownie w: Peter Force (kompilator), _Tracts and Other Papers Relating Principally to the Origin, Settlement, and Progress of the Colonies in North America, from the Discovery of the Country to the Year 1776_, oryginalne wydanie 1836; reprint, Peter Smith, Gloucester 1963, 3: 14, s. 20.

2 Jourdain, _Discovery of the Bermudas…_, dz. cyt., s. 106.

3 Samuel Purchas, _Hakluytus Posthumus, or Purchas His Pilgrimes, Contayning_ _a_ _History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and Others_, MacLehose and Sons, Glasgow 1906, 16, s. 111-112. Petrel bermudzki, znany też pod onomatopeiczną nazwą _cahow_ (zapisywaną niekiedy jako _cohow_ bądź _cohoo_), na początku XVII wieku występował na wyspach bardzo licznie; dziś jest gatunkiem na granicy wyginięcia.

4 Jourdain, _A_ _Discovery of the Bermudas…_, dz. cyt., s. 109; Strachey, _A_ _True Reportory…_, dz. cyt., s. 40; John Smith, _The Generall Historie of Virginia, New England, and the Summer Isles_ (1624), w: Edward Arber (red.), _Travels and Works of Captain John Smith, President of Virginia, and Admiral of New England, 1580-1631_, Burt Franklin, New York 1910, 2, s. 633, 637.

5 Cyt. w: Alexander Brown (red.), _Genesis of the United States_, Houghton Mifflin, Boston 1890, 1, s. 86-87.

6 Robert Rich, _Newes From Virginia, The Lost Flocke Triumphant_, London 1610, publikacja wydana ponownie w: Wesley F. Craven (red.), _A_ _Good Speed to Virginia (1609) and Newes From Virginia (1610)_, Scholars Facsimiles and Reprints, New York 1937; _True Declaration_, dz. cyt. s. 14, 20.

7 Richard Johnson, _Nova Britannia: Offering Most Excellent fruites by Planting in Virginia_, London 1609, publikacja wydana ponownie w: Force, _Tracts and Other Papers_, dz. cyt., 1, s. 8; „The Relation of Lord De-La-Ware, 1611”, w: Lyon Gardiner Tyler (red.), _Narratives of Early Virginia, 1606-1625_, Charles Scribner’s Sons, New York 1907, s. 213.

8 Strachey, _A_ _True Reportory_, dz. cyt., s. 41; George Percy, „A Trewe Relacyon of the Procedings and Ocurrentes of Momente wch have hapned in Virginia (1612)”, _Tyler’s Quarterly Historical and Genealogical Magazine_ 3 (1921-22): 260-281 (cyt. na s. 269); Emanuel van Meteren, w: John Parker, _Van Meteren’s Virginia, 1607-1622_, University of Minnesota Press, Minneapolis 1961), s. 67; Edmund S.Morgan, _American Slavery, American Freedom: The Ordeal of Colonial Virginia_, W. W. Norton, New York 1975, s. 73; J. Frederick Fausz, „An ‘Abundance of Blood Shed on Both Sides’: England’s First IndianWar, 1609-1614”, _Virginia Magazine of History and Biography_, 98 (1990), s. 55-56.

9 Na pokładzie _Mayflower_ Hopkins przekonywał, że władza Kompanii jest ograniczona, a pasażerowie po zejściu na ląd mają prawo do życia „wedle własnej woli”. Również w tym przypadku nie przypłacił swojego protestu życiem, lecz doprowadził do powstania _The Mayflower Compact_, konstytucyjnych ram samorządności obywatelskiej Pielgrzymów. Zob. Captain Thomas Jones, „The Journal of the Ship Mayflower”, w: Azel Ames (red.), _The “Mayflower” and Her Log_, Boston: Houghton Mifflin 1907, s. 254-258; Charles Edward Banks, _The English Ancestry and Homes of the Pilgrim Fathers_, Genealogical Publishing Company, Baltimore 1968, s. 61-64.

10 Strachey w _True Reportory_ i Smith w _General Historie_, s. 638, 640 odnotowują, że trzy osoby, które zdecydowały się pozostać na wyspie, z czasem skonfliktowały się ze sobą.

11 Inwestorzy w Anglii wciąż narzekali na „biesiady i nieustanne obchody święta Bożego Narodzenia organizowane na ich wyspach Sommer”. Zob. Edmund Howe, _Annals of John Stowe_, London 1614, s. 942 (cytat); _True Declaration_, dz. cyt., 21; Strachey, _True Reportory_, dz. cyt. s. 87; Henry Wilkinson, _The Adventurers of Bermuda:_ _A_ _History of the Island from its Discovery until the Dissolution of the Somers Island Company in 1684_, Oxford University Press, London 1933, s. 87.

12 Victor Kiernan, _Shakespeare: Poet and Citizen_, Verso, London 1993; Robert Ralston Cawley, „Shakespeare’s Use of the Voyagers in _The Tempest_”, _Publications of the Modern Language Association_ 41 (1926): 688-726. Wielu badaczy podziela przypuszczenie, że Szekspir czytał raport Stracheya w rękopisie niedługo po jego spisaniu w 1610 roku. Jego publikacja została opóźniona aż do 1625 roku, ponieważ szefowie Kompanii Wirgińskiej obawiali się, że opowieści o oporze mogą zniechęcić przyszłych inwestorów.

13 Wesley Frank Craven, „An Introduction to the History of Bermuda”, _William and Mary Quarterly_, 2 seria, 17 (1937), s. 182.

14 Wesley Frank Craven, _Dissolution of the Virginia Company: The Failure of_ _a_ _Colonial Experiment_, Peter Smith, Gloucester 1932; reprint, 1964, s. 24.

15 , _Nova Britannia_, dz. cyt., s. 10; Raphe Hamor, _A_ _True Discourse of the Present Estate of Virginia and the successe of the affaires there till the 18 of Iune 1614_, London 1615; Brown, _Genesis_, dz. cyt., 1: 252; Rich, _Newes from Virginia_, dz. cyt.; , _New Life of Virginea: Declaring the Former Successe and Present State of that Plantation, Being the Second part of Nova Britannia_, London 1612, publikacja wydana ponownie w: Force, _Tracts and Other Papers_, dz. cyt., 1, s. 10.

16 Karol Marks, Fryderyk Engels, _Kapitał_, t. 1, MED 23, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, rozdz. 24, „Tak zwana akumulacja pierwotna”. J. R.Wordie szacuje, że w XVI wieku 2 procent gruntów w Anglii było ogrodzonych, w XVII wieku – 24 procent, w XVIII wieku – 13 procent, a w XIX wieku – 11,6 procent. Zob. tegoż autora „The Chronology of English Enclosure, 1500-1914”, _Economic History Review_, 2 seria, 36 (1983): 483-505. Zob. też Roger B. Manning, _Village Revolts: Social Protest and Popular Disturbances in England, 1509-1640_, Oxford University Press, Oxford 1988, s. 92; E. K. Chambers, _William Shakespeare:_ _A_ _Study of Facts and Problems_, Sidgwick and Jackson, London 1925, 2, s. 144-152.

17 William Harrison w swojej pracy _The Description of England_ (wyd. 1587; reprint, red. Georges Edelen, Cornell University Press, Ithaca 1968), donosi (s. 193), że za panowania Henryka VIII powieszno około 72 tysięcy przestepców.

18 A. V. Judges (red.), _The Elizabethan Underworld:_ _A_ _Collection of Tudor and Early Stuart Tracts and Ballads_, E. P. Dutton, New York 1930; Gamini Salgado, _The Elizabethan Underworld_, J. M. Dent, London 1977.

19 A.L. Beier, _Masterless Men: The Vagrancy Problem in England, 1560-1640_, Methuen, London 1986, s. 4; Manning, _Village Revolts_, dz. cyt., s. 208.

20 Karol Marks, Fryderyk Engels, _Kapitał_, t. 1, s. 295.

21 Christopher Hill, „The Many-Headed Monster”, w: _Change and Continuity in Seventeenth-Century England_, Harvard University Press, Cambridge 1974, s. 189; Bacon, „Of Seditions and Troubles”, w: tegoż _The Essayes or Counsels, Civill and Morall_, red. Michael Kiernan, Harvard University Press, Cambridge 1985, s. 45; Beier, _Masterless Men_, dz. cyt., s. 161-164; A. Roger Ekirch, _Bound for America: The Transportation of British Convicts to the Colonies, 1718-1775_, Clarendon Press, Oxford 1987, s. 8.

22 Robert Gray, _A_ _Good Speed to Virginia_, London 1609, publikacja wydana ponownie w: Craven (red.), _A_ _Good Speed to Virginia and Newes From Virginia_, dz. cyt., s. 7.

23 Tworząc przemowę Gonzala, Szekspir opierał się w dużej mierze na eseju Michela de Montaigne’a „Des Cannibales” , napisanym w 1579 roku, a przetłumaczonym na język angielski w 1603 roku. Przypuszcza się, że słowo „kanibal” jest zniekształceniem nazwy indiańskiego plemienia Karib. Karibowie zaciekle opierali się europejskiej inwazji w Ameryce, za co na trwałe przylgnął do nich wizerunek potworów żywiących się ludzkimi ciałami. Jednak Montaigne w swoim eseju postawił ten obraz na głowie, chwaląc odwagę, prostotę i cnotę tych, których wielu Europejczyków rutynowo nazywało „dzikusami”. Zob. Michel de Montaigne, _Próby_, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004, rozdz. XXXI, „O kanibalach”, s. 169-178.

24 Ronald Hutton, _The Rise and Fall of Merry England: The Ritual Year, 1410-1700_, Oxford University Press, Oxford 1996; A. Feuillerat, G. Feuillerat (red.), _Documents Relating to the Revels at Court in the Time of King Edward VI and Queen Mary_, A. Uystpruyst, Louvain 1914, s. 89. Zob. też: Sandra Billington, _Mock Kings in Medieval Society and Renaissance Drama_, Clarendon Press, Oxford 1991 i Hal Rammel, _Nowhere in America: The Big Rock Candy Mountain and Other Comic Utopias_, University of Illinois Press, Urbana i Chicago 1990). Nt. satyry odwołującej się do plebejskich tradycji „świata na opak” pióra współczesnych Szekspirowi zob. , _Mundus Alter et Idem (1609)_, reprint jako _Another World and Yet the Same_, tłum. John Millar Wands, Yale University Press, New Haven 1981.

25 Gray, A __ _Good Speed to Virginia_, dz. cyt., s. 19; William Strachey, _The Historie of Travell into Virginia Britania_, London 1612, reprint: Louis B. Wright i Virginia Freund (red.), Hakluyt Society, London 1953, s. 92; „The Voyage of Sir Henry Colt” (1631), w: V. T. Harlow (red.), _Colonising Expeditions to the West Indies and Guiana, 1623-1667_, 2 seria, no. 56, Hakluyt Society, London 1925, s. 93. Korzystaliśmy z pracy Williama Brandona _New Worlds for Old: Reports from the New World and Their Effect on the Development of Social Thought in Europe, 1500-1800_, Ohio University Press, Athens 1986, rozdz. 1.

26 Montaigne, „O kanibalach”, w: _Próby_, dz. cyt., s. 171. Montaigne czerpał z pracy André Theveta _Singularitez de la France Anarctique_ (wyd. 1558), a zwłaszcza z _Histoire d’un Voyage Fait en la Terre du Bresil_ Jeana de Lery’ego (wyd. 1578).

27 Cawley, „Shakespeare’s Use of the Voyagers”, dz. cyt., s. 703-705; Kipling cytowany w: Charles Mills Gayley, _Shakespeare and the Founders of Liberty in America_, Macmillan, New York 1917, s. 74.

28 Strachey, _Historie of Travell_, dz. cyt., s. 24, 26; Hamor, _A_ _True Discourse_, dz. cyt., s. 16, 23-24; Sumner Chilton Powell, _Puritan Village: The Formation of_ _a_ _New England Town_, Doubleday, New York 1963.

29 J. Smith, _General Historie_, dz. cyt., s. 638-639; Parker, _Van Meteren’s Virginia_, dz. cyt., s. 67.

30 Alden T. Vaughan, Virginia Mason Vaughan, _Shakespeare’s Caliban:_ _A_ _Cultural History_, Cambridge University Press, Cambridge 1991. Zob. też Ronald Takaki, „The Tempest in the Wilderness: The Racialization of Savagery”, _Journal of American History_ 79 (1992), s. 892-912 oraz listy Vaughan, J. R. Pole’a i Takakiego do redakcji _Journal of American History_ 80 (1993), s. 764-772.

31 Chambers, _William Shakespeare_, dz. cyt., 2, s. 334-335.

32 Peter Fryer, Staying Power: _The History of Black People in Britain_, Pluto, London 1984, s. 6-7; C. H. Herford, Percy Simpson, Evelyn Simpson (red.), _Ben Jonson_, Clarendon Press, Oxford 1941, 7, s. 173; Walter Raleigh, _The Discovery of the Large, Rich and Beautiful Empire of Guiana_ (1596), w: Gerald Hammond (red.), sir Walter Raleigh: _Selected Writings_, Fyfield Books, London 1984, s. 98; K. G. Davies, _The Royal African Company_, Atheneum, New York 1970, s. 1, 9; R. Porter, „The Crispe Family and the African Trade in the Seventeenth Century”, _Journal of African History_ 9 (1968), s. 57-58; Ira Berlin, _Many Thousands Gone: The First Two Centuries of Slavery in North America_, Harvard University Press, Cambridge 1998, rozdz. 1.

33 Kenneth R. Andrews, _The Spanish Caribbean: Trade and Plunder, 1530-1630_, Yale University Press, New Haven 1978, s. 141.

34 _True Declaration_, dz. cyt., s. 9; „Instruccons orders and constitucons … issued to Sir Thomas Gates Knight, Governor of Virginia” (1609), w: Susan Myra Kingsbury (red.), _The Records of the Virginia Company of London_, Government Printing Office, Washington, D.C. 1933, 3; s. 16.

35 W. G. Perrin (red.), _Boteler’s Dialogues_, Navy Records Society, London 1929, s. 16; Manning, _Village Revolts_, dz. cyt., s. 199, 207-210. John Cordy Jeaffreson, _Middlesex County Records_, London 1887, 2: XVII; Michael R. Watts, _The Dissenters: From the Reformation to the French Revolution_, Clarendon Press, Oxford 1978; John Nichols (red.), _The Progresses, Processions, and Magnificent Festivities of King James the First_, London 1828, 1, s. 69.

36 Michael Roberts, „The Military Revolution”, w: _Essays in Swedish History_, Weidenfeld and Nicolson, London 1967, s. 195-225; Geoffrey Parker, _The Military Revolution: Military Innovation and the Rise of the West, 1500-1800_, Cambridge University Press, Cambridge 1988, s. 18-22.

37 Wilkinson, _Adventurers of Bermuda_, dz. cyt., s. 65, 114; list Johna Pory’ego, sekretarza Wirginii do sir Dudleya Carltona, w: Lyon Gardiner Tyler (red.), _Narratives of Early Virginia, 1606-1625_, Charles Scribner’s Sons, New York 1907, s. 283 (drugi cytat); Darrett B. Rutman, „The Historian and the Marshal: A Note on the Background of Sir Thomas Dale”, _Virginia Magazine of History and Biography_ 68 (1960): s. 284-294 oraz „The Virginia Company and Its Military Regime”, w: _The Old Dominion: Essays for Thomas Perkins Abernathy_, University of Virginia Press, Charlottesville 1964, s. 1-20. Zob. też Stephen Saunders Webb, _The Governors-General: The English Army and the Definition of the Empire, 1569-1681_, University of North Carolina Press, Chapel Hill 1979, s. 5-6, 67, 78, 437.

38 _True Declaration_, dz. cyt., s. 15; Percy, „A Trewe Relacyon”, dz. cyt., s. 67; John Smith, _A_ _Map of Virginia_ (1617), w: Philip L. Barbour (red.), _The Jamestown Voyages under the First Charter, 1606-1609_, Cambridge University Press, Cambridge 1969, 3, s. 333; Henry Spelman, „Relation of Virginea” (ok. 1613), w: Arber (red.), _Travels and Works_, dz. cyt., 1: ciii; Fausz, „Abundance of Blood Shed”, dz. cyt., s. 55-56; Nicholas Canny, „The Permissive Frontier: The Problem of Social Control in English Settlements in Ireland and Virginia, 1550-1650”, w: K. R. Andrews, N. P. Canny, P. E. H. Hair (red.), _The Westward Enterprise: English Activities in Ireland, the Atlantic, and America, 1565-1576_, Wayne State University Press, Detroit 1976 (Smith cytowany). Zob. też inną publikację Canny’ego, _The Elizabethan Conquest of Ireland:_ _A_ _Pattern Established, 1565-1576_, Harper and Row, New York 1976.

39 William Strachey (kompilator), _For the Colony in Virginea Britania: Lawes Divine, Morall and Martiall, etc._, David Flaherty (red.), University of Virginia Press, Charlottesville 1969); Craven, _Dissolution of the Virginia Company_, dz. cyt., s. 32; Wilkinson, _Adventurers of Bermuda_, dz. cyt., s. 65; J. Smith, _Generall Historie_, dz. cyt., s. 654, 666 (cytat); Morgan, _American Slavery, American Freedom_, dz. cyt., s. 79-81; Rutman, „The Historian and the Marshal”, dz. cyt., s. 15; Stephen Greenblatt, „Martial Law in the Land of Cockaigne”, w: _Shakespearean Negotiations: The Circulation of Social Energy in Renaissance England_, University of California Press, Berkeley 1988, s. 129-163.

40 Smith, _A_ _Map of Virginia_, dz. cyt., 2, s. 370; Percy, „A Trewe Relacyone”, dz. cyt., s. 266; Helen C. Rountree, _The Powhatan Indians of Virginia: Their Traditional Culture_, University of Oklahoma Press, Norman 1989 i _Pocahantas’s People: The Powhatan Indians of Virginia through Four Centuries_, University of Oklahoma Press, Norman 1990. Zob. też: Kirkpatrick Sale, _The Conquest of Paradise: Christopher Columbus and the Columbian Legacy_, Alfred A. Knopf, New York 1990, s. 271, 301; James Axtell, „TheWhite Indians of Colonial America”, _William and Mary Quarterly_, 2 seria, 32 (1975), s. 55-88. Rountree (w pracy _The Powhatan Indians of Virginia_, dz. cyt., s. 87) dostrzega w społeczności Powatan „zaczątki systemu klasowego”, lecz nie przedstawia przekonujących dowodów na poparcie tej tezy. Minimalne różnice społeczne nie wynikały ze zróżnicowania funkcji ekonomicznych czy też posiadania własności, lecz opierały się raczej na umiejętnościach łowieckich lub talentach przywódczych.

41 Na temat Markhama (Marcuma) zob. , _A_ _relatyon… written… by_ _a_ _gent. of ye Colony_ (1607), w: Barbour (red.), _Jamestown Voyages_, dz. cyt., 1:82; J. Frederick Fausz, „Middlemen in Peace and War: Virginia’s Earliest Indian Interpreters, 1608-1632”, _Virginia Magazine of History and Biography_ 95 (1987), s. 42.

42 Percy, „A Trewe Relacyon”, dz. cyt., s. 280.

43 J. Smith, _General Historie_, dz. cyt., s. 646-648; Craven, „Introduction to the History of Bermuda”, dz. cyt., s. 177.

Rozdział 2

1 Joyce Appleby, _Economic Thought and Ideology in Seventeenth-Century England_, Princeton, Princeton University Press 1978, s. 132.

2 Stephen B. Baxter, „William III as Hercules: The Political Implications of Court Culture”, w: Lois G. Schwoerer (red.), _The Revolution of 1688-1689: Changing Perspectives_, Cambridge University Press, Cambridge 1992, s. 95-106.

3 Francis Bacon, _Of the Wisdom of the Ancients_ (1609).