„Włoch rodem, chytry i przebiegły”? Polska kariera Gaetana Ghigiottiego a dyplomacja rzymska Stanisława Augusta, 1760–1796 - ebook

Wstęp

Tytułowy cytat pochodzi ze wspomnień Larsa von Engeströma, szwedzkiego posła w Warszawie w dobie Sejmu Czteroletniego – scharakteryzował on prałata Gaetana Ghigiottiego, bohatera niniejszej książki, zgodnie ze stereotypem epoki. Głównymi cechami Włocha miały być chytrość i przebiegłość. Engeström po raz pierwszy spotkał Ghigiottiego podczas obiadu u innego dyplomaty, który wcześniej jasno zaznaczył, że ten pragnie go poznać. Szwed wysnuł zatem wniosek, że to Stanisław August polecił Ghigiottiemu wybadać jego intencje. W trakcie dalszego pobytu dyplomata Gustawa III kontynuował znajomość z prałatem, u którego bywał w sobotnie popołudnia, spotykając u niego regularnie kilku Włochów – w tym nuncjusza Ferdinanda Marię Saluzzę i jego audytora, księdza Marca Antonia Moscardiniego. Wreszcie Engeström, kierując się krążącą w Warszawie opinią o Ghigiottim, twierdził, że ten wykorzystywał zaufanie króla do finansowania swojej rozrzutności1. Jak zobaczymy, w portrecie nakreślonym przez Szweda uchwyconych zostało wiele ważnych aspektów funkcjonowania Włocha nad Wisłą, w tym negatywna opinia, jaka krążyła o nim w szlacheckim społeczeństwie.

Przedmiotem mojej analizy jest kariera w Rzeczypospolitej Gaetana Ghigiottiego, rzymianina pozostającego w służbie Stanisława Augusta zarówno przez całe panowanie tego władcy, jak i po jego abdykacji. Włoch stał przez większość swojego pobytu nad Wisłą na czele Departamentu Włoskiego Gabinetu, głównego organu odpowiedzialnego za realizację królewskiej polityki kościelnej oraz prowadzenie korespondencji z przedstawicielami króla i Rzeczypospolitej na Półwyspie Apenińskim, w tym przede wszystkim w Rzymie: kardynałem protektorem, Giovannim Franceskiem Albanim, oraz ministrem przy dworze papieskim, Tommasem Anticim. W ramach swoich funkcji Ghigiotti sam wypełniał misje dyplomatyczne; poza tym był zaufanym dworzaninem, wykorzystywanym przez Stanisława Augusta w różnych wymagających dyskrecji sprawach. Obok kariery dworskiej i dyplomatycznej, Ghigiotti piastował godności kościelne: kanonika warmińskiego, kawalera maltańskiego, prałata domowego papieża, protonotariusza apostolskiego. Wreszcie był on charakterystyczną postacią Warszawy stanisławowskiej: aktywnie uczestniczył w życiu towarzyskim elity, w tym diaspory włoskiej zamieszkującej nad Wisłą.

Wybór tematu książki został uwarunkowany heurystycznie. Punktem wyjścia badań był określony zespół archiwalny – Archiwum Ghigiottiego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Jak wskazała jednak Eugenia Brańska, autorka inwentarza tej jednostki, w papierach prałata nie zachowała się właściwa spuścizna aktowa Departamentu Włoskiego. Po śmierci Ghigiottiego w 1796 r. zabrał ją Fryderyk Bacciarelli – jego wieloletni podwładny w Gabinecie, który w 1789 przejął część obowiązków od słabnącego na zdrowiu przełożonego. Syn zaś nadwornego malarza Stanisława Augusta sprzedał swoje archiwum w 1819 r. Aleksandrowi Golicynowi, rosyjskiemu ministrowi wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Brańska uznała, że dokumenty mogą wciąż znajdować się w spuściźnie po Golicynie lub w aktach ministerstwa, na czele którego stał2. Niestety, nie udało mi się ich odnaleźć. Niezwykle obszerny materiał dostępny w Warszawie, nigdy nie poddany systematycznej analizie, uzupełniony o inne źródła, pozwala jednak w wyjątkowy sposób uchwycić działalność bohatera tej książki3.

Aktywność Ghigiottiego dotyczyła przede wszystkim relacji Stanisława Augusta ze Stolicą Apostolską. Prałat w publikacji stanowi soczewkę, skupiającą główne problemy organizacji oraz realizacji dyplomacji4 rzymskiej ostatniego króla. W swoich pismach i działaniach w toku trzydziestoletniej kariery Ghigiotti kreślił oraz próbował realizować pewien program w tym zakresie – moim celem jest uchwycenie jego logiki. Problem relacji Rzeczypospolitej z dworem rzymskim w dotychczasowej historiografii rozpatrywany był głównie z perspektywy Rzymu5. Dla epoki stanisławowskiej wyjątkowo udanym odstępstwem od tej reguły jest praca Richarda Butterwicka – Polska rewolucja a Kościół katolicki. Angielski historyk poddał dogłębnej analizie dynamikę relacji w Rzeczypospolitej w trójkącie monarchia – szlachta – Kościół katolicki (tj. zarówno duchowieństwo polsko-litewskie, jak i Rzym) w momencie, gdy doszło w nich do rewolucyjnej zmiany, podważającej dotychczasowy układ6. Przedmiot moich rozważań jest znacznie węższy. Z elementów przedstawionej triady interesuje mnie przede wszystkim jeden: król – w ramach tych problemów i wydarzeń, które dotyczyły Ghigiottiego. Kwestie niedotykające stosunków władcy ze Stolicą Apostolską zostaną poruszone w mniejszym stopniu. Uwzględnione będzie jednak to, co było ważne dla pozycji Włocha w otoczeniu Stanisława Augusta, tj. przede wszystkim jego rola zaufanego dworzanina.

Główną tezą książki jest to, że Ghigiotti w znaczny sposób wpłynął na relacje ostatniego króla ze Stolicą Apostolską oraz kształt jego dyplomacji rzymskiej, funkcjonującej w specyficznych warunkach monarchii w ustroju republikańskim. Swój kapitał – a były nim wiedza o funkcjonowaniu kurii rzymskiej oraz sieć relacji z ważnymi nad Tybrem aktorami – Włoch zainwestował w służbę królowi polskiemu. W zamian spodziewał się określonego zwrotu – kariery. Departament Włoski znajdował się w centrum jego planów i rozważań jako najważniejszy organ, mający realizować królewską dyplomację, w tym pośredniczyć w kontaktach mieszkańców Rzeczypospolitej z kurią rzymską. Ghigiotti nie był myślicielem czy teoretykiem stosunków państwowo-kościelnych, nie miał skłonności spekulatywnych – jego aktywność wyrażała się w praktyce. To właśnie ona, w wymiarze stosunków dyplomatycznych monarchy katolickiego z dworem rzymskim, będzie zatem przede wszystkim przedmiotem niniejszych rozważań. Dyplomacja rzymska Stanisława Augusta zostanie przedstawiona w szerokim kontekście praktyki zarówno jego poprzedników na polskim tronie, jak i innych władców europejskich.

W niedawnym studium poświęconym przypadkowi innego Włocha związanego z państwem polsko-litewskim – Francesca de Gratty, gdańskiego kupca, zarządcy poczt, sekretarza królewskiego, zaangażowanego w działalność kredytową i menniczą – Michał Salamonik słusznie wskazał ograniczoną przydatność współczesnych definicji pojęcia „kariera” dla analizy trajektorii bohatera swojej rozprawy. Umieścił zatem ów fenomen w warunkach ówczesnego państwa i społeczeństwa polsko-litewskiego, zdominowanego przez szlachtę. Salamonik, nawiązując w swoich rozważaniach do ważnych również dla tej publikacji wniosków Andrzeja Pośpiecha7, wskazał jednak, że istniała nad Wisłą i Niemnem przestrzeń dla mobilności społecznej zewnętrznych ekspertów oraz dla ich działania w sferze państwowej administracji w specjalistycznych domenach – dla Gratty były to zarząd poczt i działalność mennicza8. Tezą niniejszego opracowania jest to, że inną tego rodzaju przestrzenią była obsługa systemu beneficjalnego w Rzeczypospolitej oraz relacji jej mieszkańców – w tym króla – z kurią rzymską. Działalność Ghigiottiego w tej sferze zostanie przedstawiona na tle innych osób – zwykle również pochodzących z Italii – w nią zaangażowanych. W dotychczasowych badaniach w małym stopniu zwracano uwagę na tę grupę i specyfikę ich związków z Rzecząpospolitą.

W języku włoskim znaczenie słowa carriera (galop9) jako trajektorii zawodowej czy też zatrudnienia pojawia się już w połowie XVII w.10 W taki sposób posługiwał się nim również Ghigiotti11. Socjalizacja tego Włocha miała miejsce w konkretnym kontekście społeczno-instytucjonalnym – papieskiego Rzymu. Punktem odniesienia były dla niego kariery tamtejszych prałatów, których horyzont stanowiło uzyskanie kapelusza kardynalskiego12. Ta najwyższa godność zarezerwowana była dla synów arystokratycznych rodów, dysponujących odpowiednim kapitałem społecznym (tj. przede wszystkim relacjami – pokrewieństwa, patronatu, przyjaźni – z wpływowymi aktorami znajdującymi się na wyższych szczeblach hierarchii) oraz materialnym dla wejścia na odpowiednią ścieżkę zawodową i pokonywania jej kolejnych etapów13. Trajektoria kurialna tego rodzaju była niedostępna dla Ghigiottiego. Kolejną tezą niniejszej książki jest więc to, że jego kariera w Rzeczypospolitej stanowiła substytut, mający zrównoważyć słabość punktu wyjścia. Działalność nad Wisłą nie oznaczała zerwania z Rzymem. Przeciwnie – zdobyty na dworze Stanisława Augusta kapitał miał służyć wzmocnieniu pozycji Ghigiottiego nad Tybrem. Ta ostatnia zaś miała przekładać się na skuteczność w wykonywaniu obowiązków kierownika Departamentu Włoskiego. Związki zarówno z dworem Stanisława Augusta, jak i ze Stolicą Apostolską stanowiły istotę kariery Ghigiottiego, próbującego uzyskać pozycję uprzywilejowanego pośrednika w relacjach Warszawy i Rzymu. Odgrywanie tej roli nie musiało jednak odbywać się nad Wisłą – Włoch rozważał i starał się o powrót do Rzymu w różnych punktach swojej kariery. W dalszej części publikacji wiele miejsca zostanie poświęcone Tommasowi Anticiemu, zarówno jako głównemu aktorowi dyplomacji Stanisława Augusta w Rzymie, jak i ważnemu punktowi odniesienia dla Ghigiottiego – zbieżność i odmienność ich trajektorii pozwoli lepiej zrozumieć karierę naszego bohatera.

W ostatnich trzech dekadach historia dyplomacji nowożytnej stała się przedmiotem wzmożonego wysiłku badawczego, mającego na celu rozszerzenie dotychczasowego katalogu poruszanych problemów14. Jedną z inspiracji dla tych poszukiwań są studia nad relacjami patronatu/klienteli, w których wykazano ich istotne znaczenie dla genezy, rozwoju i funkcjonowania państwa nowożytnego15. Ważnym elementem jest tu perspektywa mikrohistoryczna, stawiająca w centrum rozważań wykonawców/aktorów dyplomacji. Interesującą próbą tego rodzaju ujęcia jest tom studiów pod redakcją Hillarda von Thiessena i Christiana Windlera16. Thiessen w ważnym artykule przedstawił model dyplomacji type ancien, czyli w rozumieniu weberowskim typu idealnego, odnoszącego się do Europy w okresie pomiędzy stworzeniem sieci stałych ambasad w XVI w. oraz powstaniem współczesnej, profesjonalnej służby dyplomatycznej na usługach państwa. Historyk osadza ów model w kontekście dworskiej kultury politycznej ancien régime’u, a w jego centrum znajduje się symboliczny reprezentant osoby władcy, arystokratyczny ambasador. To właśnie stosowanie się do szlacheckich norm zachowania i wysoka pozycja społeczna miałyby stanowić główny wymóg pełnienia najważniejszych funkcji dyplomatycznych. Ambasador, uzyskawszy swoją funkcję przede wszystkim dzięki odpowiedniej protekcji, pozostawał w osobistej relacji z najważniejszym patronem, władcą, oczekując w zamian za „służbę” (często wiążącą się ze znacznymi kosztami, wynikającymi z braku lub niewystarczającej pensji) odpowiedniego do statusu wynagrodzenia przez dostęp do materialnych i symbolicznych zasobów. Jednocześnie dyplomata tego rodzaju nie był jedynie przedstawicielem swojego dworu – charakteryzował się raczej wielością odgrywanych ról i zobowiązań wobec rodziny, klientów, przyjaciół oraz patronów zarówno w miejscu pochodzenia, jak i pełnienia obowiązków. W ramach kultury politycznej, pozbawionej jasnego podziału na sferę publiczną i prywatną, ambasador był zobowiązany do dzielenia się korzyściami ze swojej działalności z osobami, wobec których miał te zobowiązania. Co oczywiste, szef legacji był otoczony i wspomagany przez grupę niższych rangą oficjalnych i nieoficjalnych współpracowników, wykonujących wiele ważnych, specjalistycznych czynności (m.in. zbieranie informacji, tłumaczenie itp.) – system dyplomacji type ancien działał jedynie w ramach tego rodzaju podziału obowiązków; również w tej drugiej grupie możemy mówić o rosnącej z czasem profesjonalizacji17. Model Thiessena ma swoje ograniczenia18. W małym stopniu mógłby zostać zastosowany do przypadku dyplomacji Rzeczypospolitej w tym wymiarze, w jakim wyobrażali ją sobie szlacheccy obywatele, reprezentanci innej kultury politycznej19. Jest jednak użytecznym punktem odniesienia w niniejszych rozważaniach, pozwalającym lepiej zrozumieć zarówno funkcjonowanie nuncjuszy i ich familii w Warszawie, przedstawicieli Stanisława Augusta w Rzymie (Antici), jak i Ghigiottiego. Ten ostatni, rozpoczynając swoją karierę w Rzeczypospolitej w orszaku nuncjusza apostolskiego Antonia Eugenia Viscontiego, zdołał uzyskać ważną pozycję na dworze Stanisława Augusta. Pożądanym finałem jego trajektorii byłoby zatem osiągnięcie pozycji funkcjonującego w ramach kultury dworskiej reprezentanta Stanisława Augusta w Stolicy Apostolskiej. W kulturze politycznej ancien régime’u istotną rolę w działaniu w przestrzeni dyplomatycznej, politycznej itp. odgrywały relacje różnego rodzaju; ich posiadanie stanowiło najważniejszy element kapitału społecznego. Inspirującą dla tych rozważań próbę analizy opartego na nich sposobu działania dyplomatycznego przedstawił Sébastien Schick20.

Z metodologicznego punktu widzenia, w książce korzystam z tradycyjnego historycznego warsztatu badawczego, opartego na krytycznej analizie źródeł pisanych. W tym zakresie odwołuję się przede wszystkim do tradycji polskich studiów nad historią polityczną i dyplomatyczną XVIII w., którą łączyć można szczególnie z nazwiskami czterech badaczy, reprezentujących trzy kolejne pokolenia: Władysławem Konopczyńskim, Emanuelem Rostworowskim, Jerzym Michalskim oraz Zofią Zielińską. Ich prace, stanowiące wzór heurystycznej i analitycznej akrybii, wyznaczają również zasadnicze ramy naszego rozumienia funkcjonowania Rzeczypospolitej w warunkach ograniczonej suwerenności21. Ważną inspirację w konceptualizacji problemu badawczego stanowiły prace Łukasza Kądzieli o Fryderyku Moszyńskim22.

Zarówno sama postać Ghigiottiego, jak i zawartość jego archiwum nie stały się dotychczas przedmiotem systematycznych badań. Zbiór wiadomości o Włochu przedstawił Julian Bartoszewicz w Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda23. Charakterystykę Ghigiottiego, która stanie się głównym punktem odniesienia dla późniejszych historyków, nakreślił Maciej Loret, opierając się przede wszystkim na cennych materiałach watykańskich24. Wreszcie wcześniejsze wiadomości o Włochu zebrał i uzupełnił Jan Reychman w biogramie w Polskim słowniku biograficznym25. Działalność Ghigiottiego pojawiała się marginesowo w licznych pracach poświęconych czasom Stanisława Augusta. Historycy sięgali również do źródeł pochodzących z jego archiwum26.

Szczególny charakter stosunków dyplomatycznych państwa katolickiego z dworem papieskim w epoce nowożytnej wynikał z roli papieża jako zwierzchnika Kościoła. Cały szereg kwestii związanych z funkcjonowaniem tej ogromnej instytucji wymagał utrzymywania relacji z Rzymem nie tylko przez władców, ale również ich poddanych. Wynikająca z tego faktu specyficzna struktura dyplomacji w przypadku państwa polsko-litewskiego nie została dotychczas dostatecznie omówiona27. Najcenniejszą dotychczas pracą na ten temat, ujmującą problem polskiej służby dyplomatycznej w Rzymie w jej różnych formach (kardynał protektor, posłowie, agenci, prokuratorzy), pozostaje studium Henryka Damiana Wojtyski dotyczące relacji Polski ze Stolicą Apostolską w latach 1548–156328. Dla interesującego mnie XVIII w. najważniejszym punktem odniesienia jest praca Macieja Loreta Życie polskie w Rzymie sprzed prawie stu lat29. Interesujące informacje zawiera rozprawa Jacka Staszewskiego o stosunkach Augusta II ze Stolicą Apostolską w latach 1704–170630. Syntetycznego omówienia polityki kościelnej Stanisława Augusta dokonał Jan Wysocki w szerszym ujęciu dziejów Kościoła katolickiego tego czasu31. Mało wnosi z kolei niewielkich rozmiarów praca Gaetana Platani o Tommasie Anticim. Jej zaletą jest jednak oparcie na źródłach pochodzących z rodzinnego archiwum ministra32. Ciekawe pismo autorstwa Anticiego, dotyczące kształtu relacji dworu Stanisława Augusta ze Stolicą Apostolską na tle spraw kościelno-politycznych początku panowania, omówił Paweł Zając33. Spośród ogólniejszych opracowań dotyczących dyplomacji polsko-litewskiej ważną pozycję stanowi monografia Marii Rymszyny o Gabinecie Stanisława Augusta, głównym organie ją realizującym za panowania tego władcy, oraz rozdziały Józefa Gierowskiego i Jerzego Michalskiego w zbiorowej syntezie Historia dyplomacji polskiej, dotyczące odpowiednio dyplomacji saskiej i stanisławowskiej34.

Jak wspomniałem, stosunki Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską historycy znacznie częściej rozpatrywali z perspektywy tej drugiej. Można ten fakt tłumaczyć względami heurystycznymi, tj. relatywnie łatwą dostępnością oraz kompletnością archiwaliów watykańskich. Wśród nich korespondencja nuncjuszy tworzy ogromnej objętości korpus źródłowy regularnie wymienianych relacji i instrukcji, często bardzo szczegółowych i mających znaczną wartość poznawczą. Tradycja badania materiałów dotyczących Rzeczypospolitej sięga XVIII w. – należy wspomnieć o inwentaryzacyjno-encyklopedycznych wysiłkach jednego z nuncjuszy warszawskich, Giuseppego Garampiego w archiwum nuncjatury, oraz o poszukiwaniach w bibliotekach rzymskich Jana Chrzciciela Albertrandiego, finansowanych przez Stanisława Augusta, a z królewskiego polecenia wspieranych przez Ghigiottiego. Apostolskie Archiwum Watykańskie zostało udostępnione badaczom w latach 80. XIX w., na co polska społeczność naukowa zareagowała organizacją słynnych tzw. ekspedycji rzymskich, mających na celu eksplorowanie nadtybrzańskich zbiorów. Wreszcie współcześnie studia nad dyplomacją papieską w państwie polsko-litewskim prowadzone są przede wszystkich w kręgu badaczy skupionych wokół stworzonej przez Henryka Damiana Wojtyskę serii Acta Nuntiaturae Polonae, mającej na celu wydanie akt nuncjatury warszawskiej35.

Również panowanie Stanisława Augusta było analizowane z perspektywy Rzymu oraz archiwaliów watykańskich. Nuncjaturze Antonia Eugenia Viscontiego – przybyłego do Rzeczypospolitej w ostatnich latach panowania Augusta III – ważne artykuły poświęcili Maciej Loret (niestety, tekst został opublikowany bez aparatu krytycznego jako zapowiedź większej rozprawy, która nigdy nie powstała) oraz Jerzy Tadeusz Łukowski36. Ten ostatni jest też autorem niezwykle cennego tekstu, próbującego uchwycić stosunek Stolicy Apostolskiej za pontyfikatu Klemensa XIII wobec wyzwania, jakie stanowiły zarówno reformatorskie ambicje Stanisława Augusta, jak i przede wszystkim naciski Rosji i Prus w sprawie dysydenckiej37. Ważne pytania dotyczące nuncjatury Duriniego postawił Domenico Caccamo, twierdzący, że dyplomata nie stosował się do otrzymanych instrukcji38. Inaczej działalność tego nuncjusza widział Wojciech Kęder w pracy poświęconej stosunkowi Stolicy Apostolskiej wobec konfederacji barskiej – historyk próbował udowodnić, że postępowanie Duriniego zgadzało się z celami Stolicy Apostolskiej, sympatyzującej ze szlacheckim powstaniem w obronie wiary i wolności39. Ciekawą pracę – poświęconą przede wszystkim artystycznej działalności Duriniego, ale poruszającą też wątki polityczne – przedstawiła Magdalena Wrana. Szczególną wartością tego opracowania jest wykorzystanie materiałów z rodzinnego archiwum dyplomaty40. Wreszcie ostatnim słowem historiografii jest artykuł Pawła Zająca, w którym autor, dzięki skrupulatnej analizie instrukcji głównej wręczonej Duriniemu oraz jego relacji do śmierci Klemensa XIII w lutym 1769 r., przekonująco wykazał, że nuncjusz wybiórczo realizował otrzymane rozkazy41. Loret jest również autorem prac poświęconych czasom porozbiorowym, w tym ważnej rozprawy dotyczącej relacji Rzymu z Katarzyną II, skierowanym na nowe tory wskutek zagarnięcia przez Rosję ziem Rzeczypospolitej zamieszkanych przez katolików i unitów42. Do ciekawych – choć czasem pochopnych – wniosków dochodzi Larry Wolff w książce analizującej stosunek Stolicy Apostolskiej do państwa polsko-litewskiego od pierwszego do ostatecznego rozbioru43. Niewiele do interesującej mnie tematyki wnosi biografia Giuseppego Garampiego autorstwa Driesa Vanysackera44. Misja tego dyplomaty nad Wisłą, przypadająca na czasy sejmu rozbiorowego i posiadająca szeroką dokumentację, warta byłaby gruntownego opracowania. Paweł Zając jest autorem wielu cennych artykułów dotyczących różnych aspektów nuncjatury Giovanniego Andrei Archettiego45. Źródłowo wartościowa w zakresie reakcji Rzymu na projekt „Zbioru praw sądowych”, przygotowany pod kierownictwem Andrzeja Zamoyskiego, pozostaje praca Mieczysława Tarnawskiego46. Za opracowanie stosunków Rzym–Warszawa w czasie Sejmu Czteroletniego, a w tym działalności nuncjusza Ferdinanda Marii Saluzza, można uznać odpowiednie fragmenty przywoływanej pracy Richarda Butterwicka47. Wreszcie spośród klasycznych opracowań dziejów Stolicy Apostolskiej szczególnie przydatne były odpowiednie tomy monumentalnej pracy Ludwiga von Pastora48.

Tradycję mają również studia nad obecnością Włochów w Rzeczypospolitej. Najważniejsze współcześnie prace w tym zakresie opublikował Wojciech Tygielski, czołowy badacz włoskiej obecności nad Wisłą i Niemnem49. Mniejszą popularnością od przybyszy z Italii doby renesansu i baroku cieszyli się wśród badaczy ich następcy z XVIII w. Wyjątkiem od tej reguły są dwaj Włosi związani z polską rewolucją, tj. przede wszystkim Scipione Piattoli, ale również Filippo Mazzei50.

Podstawą niniejszych rozważań są rękopisy. Najważniejszym zespołem archiwalnym wykorzystanym w rozprawie jest – jak wspomniałem – obszerne Archiwum Ghigiottiego51. Niezwykle ważny materiał stanowią dwa tomy korespondencji bohatera rozprawy ze Stanisławem Augustem, pochodzące z archiwum królewskiego; pierwszy – istotny, bo obejmujący lata 1775–1792 – znajduje się obecnie w drezdeńskim Sächsisches Hauptstaatsarchiv (Geheimes Kabinett Loc. 2820/8), drugi – z lat 1795–1796 – w Archiwum Głównym Akt Dawnych (Zbiór Popielów 302). Co oczywiste, ogromne znacznie dla analizy podjętego przeze mnie problemu mają dokumenty związane z nuncjaturą warszawską z Archivio Apostolico Vaticano. Obok korespondencji nuncjuszy (zespoły Segreteria di Stato, Polonia oraz Archivio della Nunziatura di Varsavia) cenne były diariusze dwóch z nich: Viscontiego (Segreteria di Stato 373) oraz zwłaszcza Garampiego, niezwykle skrupulatnego w prowadzeniu zapisków (Fondo Garampi 69–73, 191)52. Ogromny materiał watykański musiał zostać poddany selekcji, uwarunkowanej zasadniczymi dla kariery Ghigiottiego momentami jego działalności. Materiał o wielkiej wadze stanowią dokumenty z rodzinnego archiwum Tommasa Anticiego (Archivio Antici-Mattei), przechowywane obecnie w Archivio di Stato di Ancona, które – choć znane wcześniejszym badaczom – w niniejszych rozważaniach po raz pierwszy zostały wykorzystane w tak znacznym stopniu. Należy jednak zaznaczyć, że w Ankonie nie ma właściwie korespondencji ministra polskiego z Warszawą – poza dwoma wyjątkami. Pierwszym są listy Stanisława Augusta – jak wykazała jednak Magdalena Wrana (a piszący te słowa miał okazję potwierdzić), z tego zbioru zaginęła teczka z lat 1788–1795 (b. 15, f. 7); pozostały dwie obejmujące lata 1766–1787 (b. 15, f. 5 i 6)53. Drugim wyjątkiem jest dokumentacja dotycząca nominacji i promocji kardynalskiej Anticiego, pieczołowicie uporządkowana przez purpurata – jej ważny element stanowi korespondencja ministra z Ghigiottim (b. 20, f. 1 i 2). Cenna okazała się również korespondencja Anticiego z bratem Filippem (b. 67–69). Ważny materiał do uchwycenia pierwszych lat pobytu Ghigiottiego w Rzeczypospolitej znalazłem w innych jednostkach archiwum saskiego gabinetu (Sächsisches Hauptstaatsarchiv, Geheimes Kabinett). Wreszcie korzystałem z francuskich archiwów dyplomatycznych (Archives Diplomatiques w La Courneuve) – kwerenda objęła korespondencję wersalskiego ministerium z placówką rzymską. Relacje dobrze poinformowanych i mających znaczne wpływy nad Tybrem przedstawicieli królów arcychrześcijańskich – zwłaszcza kardynała François-Joachima de Pierre’a de Bernisa – w wyjątkowy sposób umożliwiają obserwowanie działalności dyplomacji Stanisława Augusta. Pomocniczo wykorzystuję wydawnictwa źródłowe – zostały one uwzględnione w przypisach oraz bibliografii.

Praca została podzielona na cztery części. Celem pierwszej jest zarysowanie losów Ghigiottiego przed przybyciem do Warszawy oraz jego pierwszych kontaktów z Rzecząpospolitą jako sekretarza nuncjatury i agenta polskiego w Rzymie na tle instytucjonalnej struktury państwa polsko-litewskiego pod koniec panowania Augusta III. Interesować będą mnie te obszary, które stanowiły punkt wyjścia dla późniejszej działalności bohatera rozprawy, czyli przede wszystkim Kościół katolicki i stosunki dyplomatyczne polsko-sasko-rzymskie. Przytoczone zostaną oceny Ghigiottiego w tym zakresie, jako że były one podstawą tworzonych przez niego później projektów dotyczących Departamentu Włoskiego Gabinetu Stanisława Augusta oraz relacji króla z polskim duchowieństwem i dworem rzymskim. Te zaś staną się przedmiotem systematycznej analizy w kolejnych rozdziałach. Na wstępie należy wskazać źródłowe ograniczenia związane z analizą tego etapu kariery Ghigiottiego. W tym celu najzasadniejszym wydaje się odwołanie do opinii największego znawcy włoskiej obecności w państwie polsko-litewskim, Wojciecha Tygielskiego. Historyk słusznie stwierdził, że przebywający w Rzeczypospolitej Włosi są zwykle znacznie lepiej znani – dzięki staraniom badaczy krajów powstałych na jej terenach – w zakresie swojej działalności nad Wisłą i Niemnem niż włoskich korzeni54. Tak samo jest w przypadku Ghigiottiego, jednak kierując się pewnymi poszlakami, można przedstawić kilka uzasadnionych przypuszczeń dotyczących jego wczesnych losów. Badania nad personelem nuncjatury stawiają badaczy przed podobnym problemem – zwykle trudno odnaleźć materiał źródłowy dotyczący familii nuncjusza, a jej działalność rzadko odbija się wyraźniej w aktach nuncjatury55. Jeśli chodzi o Ghigiottiego, to posiadamy kilka wspomnieniowych szkiców, w których Włoch przedstawia interpretację nuncjatury apostolskiej Antonia Eugenia Viscontiego oraz swojej działalności zarówno w jej ramach, jak i jako agenta Augusta III w Rzymie. Wszystkie te pisma są ważne dla rozpoznania pierwszych lat pobytu Ghigiottiego w Rzeczypospolitej i będą stanowiły podstawowy materiał dla wstępnych rozważań. Ich znaczenie jest tym większe, że Ghigiotti nakłada swoją aktywność na ocenę stosunków kościelnych, pozycji duchowieństwa oraz relacji Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską. Należy zatem podkreślić, że przedstawiane przez Ghigiottiego wydarzenia i ich interpretacje miały stanowić uzasadnienie rozwiązań przez niego proponowanych już w czasie panowania Stanisława Augusta. Uchwycenie losów Ghigiottiego przed 1764 r. jest tym istotniejsze, że Włoch w momencie elekcji Stanisława Augusta miał już 37 lat oraz zasób wiedzy i doświadczeń, które zostały uznane za przydatne przez nowego władcę i umożliwiły emigrantowi rozpoczęcie (czy raczej kontynuację) kariery w Rzeczypospolitej.

Część drugą rozpoczynam od przedstawienia działalności Ghigiottiego w czasie bezkrólewia, w czasie którego zostaje zarysowany zbiór zadań, które Włoch będzie wykonywał, pełniąc obowiązki sekretarza nowego króla do spraw włoskich. Wraz z objęciem tego stanowiska Ghigiotti przygotowuje pismo – Breve ristretto – w którym przedstawia analizę stosunków państw katolickich z dworem rzymskim / Stolicą Apostolską – jej omówienie, uzupełnione o inne memoriały Włocha, stanowi jądro tej części pracy; w rezultacie została zrekonstruowana wizja Departamentu Włoskiego. Wreszcie na tym tle przedstawione zostaną pierwsze decyzje w zakresie organizacji relacji nowego dworu z Rzymem oraz udział w nich sekretarza.

W części trzeciej śledzę proces budowania przez Ghigiottiego pozycji najważniejszego pośrednika Stanisława Augusta w relacjach ze Stolicą Apostolską – i równolegle pozycji jego bliskiego współpracownika. Przełomowym momentem okazało się to, co określiłem jako kryzys 1766 r., gdy postulaty dworu warszawskiego – dotyczące statusu nuncjatury nad Wisłą oraz opodatkowania duchowieństwa – stały się przyczyną sporu z Rzymem. Sytuację Ghigiotti skutecznie wykorzystał – dla osiągnięcia swoich celów: odsunięcia od wpływu na sprawy kardynała protektora Giovanniego Francesca Albaniego, wprowadzenia do dyplomacji Stanisława Augusta swojego sojusznika, Tommasa Anticiego, oraz uformowania Departamentu Włoskiego Gabinetu jako samodzielnego ośrodka realizacji woli władcy w stosunkach ze Stolicą Apostolską. W dalszej partii książki, na tle rosnącego kryzysu Rzeczypospolitej, przedstawiam kolejne działania Ghigiottiego, w tym przede wszystkim jego relacje z kolejnymi nuncjuszami – Durinim i Garampim. Zamyka tę część rozdział o ważnej roli Włocha jako zaufanego dworzanina – był to zasadniczy składnik jego pozycji w otoczeniu Stanisława Augusta. Wyrazem sukcesu Ghigiottiego jest symboliczny awans w hierarchii ancien régime’u – otrzymana od papieża z rekomendacji króla polskiego godność prałata domowego.

Najobszerniejsza część, czwarta, skupia się wokół trzech zagadnień. Rozważania rozpoczynam od porozbiorowego kryzysu Departamentu, mającego trzy powody. Pierwszym są finansowe trudności prałata – ich zarysowanie pozwala uchwycić specyfikę jego działalności jako pośrednika w relacjach mieszkańców Rzeczypospolitej z kurią rzymską. Drugi stanowią sprzeczne ambicje filarów „systemu Departamentu” – Ghigiottiego i Anticiego. Trzecim wreszcie są starania innych aktorów – braci Augusta i Antoniego Sułkowskich, Giovanniego Francesca Roccataniego – podważenia dotychczasowej pozycji kierownika Departamentu oraz ministra. Kolejnym zagadnieniem jest skomplikowany problem nominacji kardynalskiej Anticiego – przez ten pryzmat staram się uchwycić praktykę funkcjonowania dyplomacji rzymskiej Stanisława Augusta, co umożliwiała bogata dokumentacja dotycząca tej kwestii. Wreszcie ostatnim zagadnieniem, zamykającym rozprawę, są przygotowania Ghigiottiego do „emerytury”, wymuszonej zarówno złym stanem zdrowia, kłopotami finansowymi, jak i – jak się wydaje – niepowodzeniem ambicji Włocha, oraz przebieg tego okresu na tle burzliwych ostatnich lat Rzeczypospolitej.

Dla ułatwienia lektury cytaty występujące w tekście głównym zostały przetłumaczone na język polski, z zachowaniem wersji oryginalnej w przypisach. Cytaty występujące wyłącznie w przypisach pozostawiłem w oryginale. W obu przypadkach pisownia została zmodernizowana zgodnie z zasadami przyjętymi w pracach historycznych dotyczących XVIII wieku56.

Książka stanowi zmienioną wersję rozprawy doktorskiej, napisanej pod kierunkiem prof. Piotra Ugniewskiego na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego i obronionej w grudniu 2022 r. Powstanie rozprawy nie byłoby możliwe bez finansowego wsparcia Narodowego Centrum Nauki (stypendium doktorskie ETIUDA numer rejestracyjny 2019/32/T/HS3/00349). Swą wdzięczność kieruję ku Fundacji Lanckorońskich, która sfinansowała publikację książki.

Chciałbym podziękować prof. Piotrowi Ugniewskiemu za cierpliwość i wsparcie dla moich akademickich wysiłków. Podziękowania należą się również prof. Christine Lebeau, opiekunce moich pobytów badawczych w Paryżu. Rozprawę czytali i podzielili się swoimi uwagami prof. prof. Richard Butterwick-Pawlikowski, Jerzy Dygdała, Kazimierz Puchowski oraz o. Paweł Zając – dziękuję za wszystkie uwagi. Szczególne podziękowania chciałbym złożyć prof. Dorocie Dukwicz, za wyjątkowo wnikliwą lekturę książki i istotne sugestie jej poprawienia – nie ze wszystkich byłem w stanie skorzystać. Dr Annie Kalinowskiej składam podziękowania za cenne rady wydawnicze. Prof. prof. Zofii Zielińskiej i Wojciechowi Tygielskiemu dziękuję za rekomendowanie Fundacji Lanckorońskich wydania tej publikacji, a Wydawnictwu TAiWPN Universitas za udaną współpracę przy jej przygotowywaniu. Wyrazy wdzięczności kieruję do bibliotekarzy i archiwistów, z których pomocy miałem okazję korzystać. Za wyjątkową życzliwość jestem wdzięczny pani Annie Rzeźnickiej z Punktu Konsultacyjnego Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Warszawie. Karolinie Wichowskiej składam podziękowania za lekturę części rozprawy i cenne uwagi redakcyjne.

Wiernym towarzyszem niezliczonych godzin spędzonych przy biurku był Ludwik, czego świadectwem jest nawet pewien obraz. Jemu również należą się podziękowania. Rodzicom dziękuję za wieloletnie wsparcie i pomoc. Szczególne wyrazy wdzięczności chciałbym złożyć Oli, która podjęła się niewdzięcznego zadania przeczytania większości tekstu. Co jeszcze ważniejsze, stale wspierała mnie w radościach i trudach przygotowywania rozprawy. Książkę Jej dedykuję.

1 Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, t. 1, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963, s. 139–141.

2 E. Brańska, Archiwum Departamentu Włoskiego z czasów Stanisława Augusta, „Archeion” 1962, t. 35, s. 67–88.

3 Przeglądu zawartości Archiwum Ghigiottiego dokonała E. Brańska, Ksiądz Kajetan Ghigiotti i jego archiwum, „Miscellanea Historico-Archivistica” 1987, t. 2, s. 133–155.

4 Dyplomację rozumiem w niniejszej książce przede wszystkim jako narzędzie prowadzenia polityki zagranicznej, por. A. Kalinowska, „Ja jednak posła wyprawię...” Społeczeńśtwo szlacheckie a dyplomacja w XVII w., w: My i oni. Społeczeństwo nowożytnej Rzeczypospolitej wobec państwa, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2016, s. 48. Zakładam jednak, że określony kształt tego narzędzia wpływa również na możliwości w zakresie polityki zagranicznej.

5 Zwróciła na to uwagę U. Augustyniak, Niezależność od Rzymu jako symbol suwerenności Rzeczypospolitej w publicystyce drugiej połowy XVI i pierwszej połowie XVII wieku, w: Najwyższa pani swoich praw… Idee wolności, niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej 1569–1795, red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2019, s. 136.

6 R. Butterwick, Polska rewolucja a Kościół katolicki, Kraków 2019.

7 A. Pośpiech, W służbie króla czy Rzeczypospolitej? (Włoscy sekretarze Jana III Sobieskiego), w: Władza i społeczeństwo w XVI i XVII w. Prace ofiarowane Antoniemu Mączakowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 1989, s. 151–165.

8 M. Salamonik, In Their Majesties’ Service. The Career of Francesco De Gratta (1613–1676) as a Royal Servant and Trader in Gdańsk, Huddinge 2017.

9 Wielki słownik włosko-polski, t. 1 (A-E), oprac. H. Cieśla, E. Jamrozik, R. Kłos, Warszawa 2001, s. 439.

10 M. Salamonik, In Their Majesties’ Service…, dz. cyt., s. 35.

11 „Sarebbe pazzia l’incominciare una nuova carriera con debiti”, Ghigiotti do G.F. Albaniego, 19.03.1777, AGAD, AGh 6b, k. 109.

12 Ghigiotti wspomina o tej grupie prałatów w projekcie instrukcji dla ministra polsko-litewskiego: „Troverà il ministro in Roma una quantità di prelati che sono già in carriera per giungere alla porpora, ed un’altra che vive di mera speranza e con impazienza attende le promozioni per ottenere o una nomina o una nunziatura”, Ghigiotti, Istruzioni generali per un ministro o residente della corte di Polonia presso la Santa Sede, e che riguardano la condotta la quale deve tenere relativa a lui medesimo; relativa a Palazzo ed alla corte di Roma; e relativa ai dipendenti dalla corona e nazionali polonesi, , AGAD, AGh 923c, k. 40.

13 Ważnym dziełem analizującym społeczność rzymskich prałatów i próbującym uchwycić typową trajektorię ich karier jest praca Renaty Ago, Carriere e clientele nella Roma barocca, Bari 1990. Zob. również: taż, Ecclesiastic Careers and the Destiny of Cadets, „Continuity & Change” 1992, t. 7, nr 3, s. 271–282; I. Fosi, All’ombra dei Barberini. Fedeltà e servizio nella Roma barocca, Roma 1997; A.M. Ippolito, Politica e carriere ecclesiastiche nel secolo XVII. I vescovi veneti tra Roma e Venezia, Napoli 1993 (zwłaszcza s. 153–181).

14 Próbę podsumowania dokonań i celów New Diplomatic History przedstawiła T.A. Sowerby, Early Modern Diplomatic History, „History Compass” 2016, t. 14, nr 9, s. 441–456. Szersze ujęcie z różnych perspektyw zob. Early Modern European Diplomacy: A Handbook, red. D. Goetze, L. Oetzel, Berlin–Boston 2023.

15 W polskiej historiografii ta problematyka jest nierozerwalnie związana z pracami Antoniego Mączaka, zob. m.in. tenże, From Aristocratic Household to Princely Court: Restructuring Patronage in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, w: Princes, Patronage, and the Nobility. The Court at the Beginning of the Modern Age, c. 1450–1650, red. R.G. Asch, A.M. Birke, Oxford 1991, s. 315–327; tenże, Klientela. Nieformalne systemy władzy w Polsce i Europie XVI–XVIII w., Warszawa 1994.

16 H. von Thiessen, C. Windler, Einleitung: Außenbeziehungen in akteurszentrierter Perspektive, w: Akteure der Außenbeziehungen: Netzwerke und Interkulturalität im historischen Wandel, red. H. von Thiessen, C. Windler, Köln 2010, s. 1–12.

17 H. von Thiessen, Diplomatie vom type ancien. Überlegungen zu einem Idealtypus des frühneuzeitlichen Gesandtschaftswesens, w: Akteure der Außenbeziehungen…, dz. cyt., s. 471–493.

18 Uwagę zwraca na nie sam Thiessen, zob. tamże, s. 493–503.

19 Na ten temat zob. A. Kalinowska, „Ja jednak posła wyprawię...”, dz. cyt.

20 S. Schick, Des liaisons avantageuses. Ministres, liens de dépendance et diplomatie dans le Saint-Empire romain germanique (1720–1760), Paris 2018.

21 Z bogatego dorobku wymienionych badaczy dla przykładu można wymienić następujące prace, szczególnie dotykające problemu ograniczonej suwerenności Rzeczypospolitej: W. Konopczyński, Geneza i ustanowienie Rady Nieustającej, Kraków–Warszawa 2014 (pierwsze wydanie: Kraków 1917); E. Rostworowski, Sprawa aukcji wojska na tle sytuacji politycznej przed Sejmem Czteroletnim, Warszawa 1957; J. Michalski, Polska wobec wojny o sukcesję bawarską, Wrocław – Warszawa – Kraków 1964; Z. Zielińska, Polska w okowach „systemu północnego” 1763–1766, Kraków 2012.

22 Ł. Kądziela, Między zdradą a służbą Rzeczypospolitej. Fryderyk Moszyński w latach 1792–1793, Warszawa 1993; tenże, Fryderyk Moszyński w insurekcji kościuszkowskiej, Warszawa 2004.

23 Encyklopedyja powszechna, t. 9, Warszawa 1862, s. 863–864.

24 M. Loret, Kościół katolicki a Katarzyna II 1772–1784, Kraków–Warszawa 1910, s. 152–155; tenże, Życie polskie w Rzymie w XVIII wieku, Roma , s. 102–107.

25 J. Reychman, Ghigiotti Kajetan, PSB, t. 7, Kraków 1948–1958, s. 417–418.

26 Włochem i jego korespondencją interesowali się również historycy sztuki w kontekście zainteresowań artystycznych Stanisława Augusta i jego związków w tym wymiarze z Italią. Ghigiottiemu i Anticiemu szczególnie wiele uwagi poświęciła Ewa Manikowska w pracy próbującej uchwycić mechanizm powstawania królewskiej kolekcji sztuki oraz jej roli w kulturze dworu, zob. taż, Sztuka – Ceremoniał – Informacja. Studium wokół królewskich kolekcji Stanisława Augusta, Warszawa 2007.

27 Na ten temat na tle innych państw/dworów zob. rozdz. 5.3. Tam też została szerzej przedstawiona literatura.

28 H.D. Wojtyska, Papiestwo – Polska 1548–1563: dyplomacja, Lublin 1977.

29 M. Loret, Życie polskie…, dz. cyt. (szczególnie rozdział Dyplomacja, s. 37–118).

30 J. Staszewski, Stosunki Augusta II z Kurią Rzymską w latach 1704–1706 (misja rzymska), Toruń 1965.

31 J. Wysocki, Dzieje Kościoła w Rzeczypospolitej w okresie stanisławowskim, w: Historia Kościoła w Polsce, red. B. Kumor, Z. Obertyński, t. II, cz. 1, Poznań–Warszawa 1979, s. 39–97.

32 G. Platania, Varsavia e Roma. Tommaso Antici un diplomatico del ‘700, Salerno 1980.

33 P. Zając, Wokół planów nowego kształtu relacji Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską na progu panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1764–1766, „Kościół w Polsce. Dzieje i kultura” 2016, t. 15, s. 33–54.

34 M. Rymszyna, Gabinet Stanisława Augusta, Warszawa 1962; J. Gierowski, Dyplomacja polska doby saskiej (1699–1763), w: Historia dyplomacji polskiej, t. 2 (1572–1795), red. Z. Wójcik, Warszawa 1982, s. 331–482; J. Michalski, Dyplomacja polska w latach 1764–1795, w: Historia dyplomacji polskiej, t. 2 (1572–1795), dz. cyt., s. 483–705.

35 Podsumowania dokonań i perspektyw tego nurtu dokonał Wojciech Tygielski, Polskiej historiografii przygoda z nuncjaturą – i co dalej?, w: Sztuka roztropności. Dyplomacja Stolicy Apostolskiej wobec Rzeczypospolitej, Europy i świata w epoce nowożytnej i XX wieku. Zbiór studiów, red. K. Ożóg, R. Skowron, Kraków 2020, s. 307–320.

36 M. Loret, Rzym a Polska w początkach panowania Stanisława Augusta, „Przegląd Współczesny” 1927, t. 23, s. 214–235, 501–517; J.T. Łukowski, Watykan wobec ostatniego polskiego bezkrólewia, w: Życie kulturalne i religijność w czasach Stanisława Augusta Poniatowskiego, red. M.M. Drozdowski, Warszawa 1991, s. 59–70.

37 J.T. Łukowski, The Papacy, Poland, Russia and Religious Reform, 1764–8, „Journal of Ecclesiastical History” 1988, t. 39, nr 1, s. 66–94.

38 D. Caccamo, Il nunzio A.M. Durini (1767–72) e la prima spartizione della Polonia, w: Italia, Venezia e Polonia tra illuminismo e romanticismo, red. V. Branca, Firenze 1973, s. 37–68. Tam też zarysowanie wcześniejszych interpretacji stosunku Stolicy Apostolskiej do spraw polskich ze wskazaniem, że jako pierwszy na rozbieżność między działalnością Duriniego i jego instrukcjami zwrócił uwagę – nie rozwijając jednak tej myśli – M. Loret, Zamach na Stanisława Augusta (w świetle źródeł watykańskich), „Biblioteka Warszawska” 1911, t. 1, s. 548.

39 W. Kęder, Stolica Apostolska wobec Rzeczypospolitej w okresie konfederacji barskiej 1767–1773, Opole 2006. Historyk w kolejnych latach poświęcił problematyce stosunków warszawsko-rzymskich tego czasu wiele przyczynków – nie wnoszą one jednak wiele nowego.

40 M. Wrana, Angelo Maria Durini. Poeta i polityk w purpurze. Zarys działalności literackiej, kulturalnej i politycznej nuncjusza w Polsce (1767–1772), Kraków 2013.

41 P. Zająć, Warszawska misja nuncjusza Angela Duriniego od jej inauguracji do końca pierwszego roku konfederacji barskiej (lipiec 1767 – luty 1769), „Kwartalnik Historyczny” 2019, t. 129, nr 3, s. 481–529. Z wnioskami Zająca nie zgodził się W. Kęder, rozpoczynając ciekawą polemikę, w której naciskał na stosowanie się nuncjusza do zasadniczej – jego zdaniem – części instrukcji, tj. obrony Kościoła i wiary, zob. tenże, O nuncjuszu Durinim i dyplomacji Stolicy Apostolskiej w relacjach z Polską raz jeszcze, „Studia Sandomierskie” 2020, t. 27, s. 393–403; P. Zając, O nuncjuszu Durinim i dyplomacji Stolicy Apostolskiej w relacjach z Polską raz jeszcze – odpowiedź na polemikę, „Studia Sandomierskie” 2021, t. 28, s. 337–347; W. Kęder, O nuncjuszu Durinim i dyplomacji Stolicy Apostolskiej w relacjach z Polską raz jeszcze – odpowiedź na polemikę, „Studia Sandomierskie” 2021, t. 28, s. 349–355.

42 M. Loret, Kościół katolicki…, dz. cyt. Poza tym zob. M. Loret, Dwaj nuncyusze w Warszawie za Stanisława Augusta, Garampi i Archetti (1772–1784), „Biblioteka Warszawska” 1905, t. 4, s. 47–60; tenże, Przyczynek do pobytu nuncyusza Garampiego w Warszawie, „Kwartalnik Historyczny” 1906, t. 20, s. 502–511; tenże, Watykan a Polska w dobie rozbiorów 1772–1795, „Przegląd Współczesny” 1934, t. 49, s. 337–360.

43 L. Wolff, The Vatican and Poland in the Age of the Partitions: Diplomatic and Cultural Encounters at the Warsaw Nunciature, New York 1988.

44 D. Vanysacker, Cardinal Giuseppe Garampi (1725–1792): An Enlightened Ultramontane, Bruxelles–Rome 1995.

45 P. Zając, Polska i Polacy w korespondencji nuncjusza Jana Andrzeja Archettiego (1775–1784), w: Nuncjatura Apostolska w Rzeczypospolitej, red. T. Chynczewska-Hennel, K. Wiszowata-Walczak, Białystok 2012; tenże, „Jeden z najszczęśliwszych dni króla Stanisława Augusta” – Grodno, 24 października 1784 r., w: W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 311–338; tenże, Niepokoje nuncjusza o „depravazione del secolo” w Rzeczypospolitej, 1776–1784, „Wiek Oświecenia” 2014, t. 30, s. 111–136; tenże, Giovanni Andrea Archetti i Stanisław August Poniatowski. Obraz króla i wzajemnych relacji w depeszach nuncjusza do Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej z lat 1776–1784, „Kwartalnik Historyczny” 2016, t. 123, nr 2, s. 279–311; Wszystkie drogi prowadzą do... Warszawy. Młodość i rzymska kariera Giovanniego Andrei Archettiego, w: Sztuka roztropności…, dz. cyt., s. 65–88.

46 M. Tarnawski, Kodeks Zamoyskiego na tle stosunków kościelno-państwowych za czasów Stanisława Augusta, Lwów 1916.

47 R. Butterwick, Polska rewolucja…, dz. cyt.

48 L. von Pastor, History of the Popes from the Close of the Middle Ages, t. 31, 34–35, 37–39, London–St. Louis 1940–1952.

49 Zob. przede wszystkim W. Tygielski, Włosi w Polsce XVI–XVII wieku, Warszawa 2005. Tam też zebrana dawniejsza literatura. Zob. również tenże, Dylematy włoskiego emigranta. Giovanni Battista Jacobelli (1603–1679), śpiewak i kapelan nadworny, kanonik warmiński, Warszawa 2019.

50 Piattoli doczekał się dwóch biografii autorstwa Włochów: A. D’Ancona, Scipione Piattoli e la Polonia con un’ appendice di documenti, Firenze 1915, oraz G. Bozzolato, Polonia e Russia alla fine del XVIII secolo – Un avventuriero onorato: Scipione Piattoli, Padova 1964. Najważniejszym opracowaniem polskiej działalności tego ważnego uczestnika prac nad Konstytucją 3 maja jest jednak biogram pióra Emanuela Rostworowskiego, Piattoli Scipione, PSB, t. 25, Wrocław – Warszawa – Kraków 1980, s. 818–828. O Mazzeim zob. P. Ugniewski, Filippo Mazzei au service de Stanislas-Auguste à Paris et à Varsovie (1788–1792), w: Agli albori delle democrazie moderne. Filippo Mazzei (1730–1816), red. R. Pasta, Roma 2018, s. 119–135 – tam również podsumowanie wcześniejszej literatury.

51 Fragmenty spuścizny prałata, o mniejszym znaczeniu, znajdują się również w Bibliotece Narodowej (rkps 3294 i 9045) oraz Bibliotece Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (rkps 2664, 2676–2680).

52 Na wielką wartość poznawczą diariusza Garampiego zwracał uwagę już M. Loret, Dwaj nuncyusze…, dz. cyt., s. 50–51. Ów potencjał dotychczas nie został wykorzystany przez historyków.

53 Autorka dokonała również cennego przeglądu zawartości archiwum, zob. M. Wrana, Documentazione polacca presso l’Archivio Antici Mattei, w: I Polacchi e le loro storie private negli archivi italiani e vaticani, „Conferenze”, t. 136, Roma 2017, s. 56–70.

54 W. Tygielski, Z Rzymu do Rzeczypospolitej. Studia z dziejów nuncjatury apostolskiej w Polsce XVI–XVII w., Warszawa 1992, s. 221. Historyk ponownie podkreślił to zjawisko w artykule: tenże, Czy potrafimy skonstruować model kariery Włocha w siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej? (Tito Livio Burattini i Girolamo Pinocci; Agostino Locci i Giovanni Battista Gisleni; Francesco Gratta i Andrea dell’Aqua; Giovanni Battista Jacobelli), „Czasy Nowożytne” 2018, t. 31, s. 86–87.

55 Ponownie można odwołać się do autorytetu Wojciecha Tygielskiego, który w swoich studiach nad nuncjaturą przedstawił niezwykle cenne portrety przedstawicieli tej grupy: sekretarza Cesara Baroffiego oraz audytorów Valeria Arcangelego i Giacoma Fantuzziego, zob. tenże, Z Rzymu do Rzeczypospolitej…, dz. cyt., s. 170–233. O źródłowych ograniczeniach w badaniach nad otoczeniem nuncjusza zob. tamże, s. 178.

56 Por. dla rękopisów francuskich: Z. Zielińska, Introduction, w: Correspondance de Stanislas-Auguste avec Catherine II et ses plus proches collaborateurs (1764–1796), wyd. taż, Kraków 2015, s. CIII–CIV; dla rękopisów włoskich: P. Zając, Stanisław Konarski przed Świętym Oficjum (1769–1771), Poznań 2023, s. 251–252.