Wolność to wolność, kryminał to kryminał - ebook

NOTA OD AUTORA

Nie piszę tej książki po to, żeby komukolwiek imponować. Nie chcę robić z więzienia legendy, z ulicy szkoły życia ani z przestępstwa przygody. Piszę, bo straciłem na tym świecie za dużo lat i za dużo ludzi musiało płacić za moje decyzje razem ze mną.

To jest opowieść osobista. Nie instrukcja, nie poradnik, nie lista nazwisk. Tam, gdzie trzeba, zostawiam szczegóły, ksywki i techniczne opisy poza tekstem. Nie dlatego, że chcę coś ukrywać przed czytelnikiem, tylko dlatego, że ta książka ma być przestrogą, a nie podpowiedzią.

Najbardziej zależy mi na młodych. Na tych, którym szybka kasa, legenda i podwórkowy respekt mogą dziś wyglądać jak droga. Chcę, żeby zobaczyli rachunek, zanim go podpiszą.PROLOG. NIE FASCYNUJ SIĘ

Nie fascynuj się więziennym światem.

Nie fascynuj się gangsterką, bandytyzmem, kryminałem, tymi wszystkimi opowieściami, co teraz latają po internecie, w muzyce, w filmach, w bajkach dla małolatów. Nie fascynuj się tym, bo większość tego, co widzisz, to jest ładnie ubrana ściema. Ktoś coś usłyszał, ktoś coś przeczytał, ktoś sobie dopisał, ktoś zrobił z tego legendę, a później młody człowiek patrzy i myśli, że to jest droga.

To nie jest droga.

To jest kanał. Tylko na początku wygląda jak skrót.

Piszę to jako człowiek, który przesiedział w więzieniach 22,5 roku. Nie piszę tego po to, żeby ktoś powiedział: „Ale kozak”. Nie piszę tego po to, żeby małolat czytał i chciał być taki sam. Jak po tej książce komuś zachce się bandytki, to znaczy, że nic nie zrozumiał. Ja chcę, żeby człowiek usiadł, przeczytał i powiedział: „Kurwa, nie idę tam. Nie warto”.

Bo nie warto.

Wolność to wolność. Kryminał to kryminał. Nigdy nie mylcie pojęć.

Na wolności możesz być biedny, możesz być zmęczony po pracy, możesz wkurwiać się na szefa, na rachunki, na ludzi, na życie. Ale wychodzisz, kiedy chcesz. Idziesz do sklepu, kiedy chcesz. Kładziesz się spać przy kobiecie, przy dziecku, we własnym łóżku. Możesz otworzyć okno. Możesz zamknąć drzwi od środka. Możesz zjeść normalnie, umyć się normalnie, przejść się normalnie. To są rzeczy, których człowiek nie szanuje, dopóki mu ich nie zabiorą.

W kryminale nawet dzień nie jest twój.

Nie twoje są drzwi, bo otwiera je klawisz. Nie twoja jest godzina, bo dzwonek mówi, kiedy masz wstać. Nie twoja jest droga, bo jak cię wyczytają, to bierzesz mandżur i jedziesz, choćbyś nie wiedział dokąd. Nie twoje jest ciało, bo ktoś może ci kazać stanąć do kipiszu, rozebrać się, odwrócić, czekać. Nie twoje są nerwy, bo wszystko słyszy cela: klapę, kroki, krzyk, miskę, kaszel, czyjś płacz po cichu, chociaż nikt się do tego nie przyzna.

Ludzie lubią słuchać o zasadach, o bajerze, o grypsowaniu, o gitach, o starych czasach. Będę o tym pisał, bo to było częścią mojego życia. Byłem gitem pod koroną. Tak mnie ukształtował kryminał i tak sam siebie wtedy rozumiałem. Ale nie będę z tego robił bajki. Bo za każdym takim słowem stały lata, krew, upokorzenie, strach, samotność i rodzina, która cierpiała na wolności, a ty udawałeś, że jesteś twardy.

Największy przekręt w życiu bandyty nie jest na cudzych pieniądzach. Największy przekręt jest na samym sobie. Człowiek sobie wmawia, że żyje szybko, że jest sprytny, że ma respekt, że nie jest frajerem, że robi swoje. A później budzi się po latach i widzi, że inni szli do pracy, zakładali rodziny, budowali domy, uczyli się fachu, rozwijali się, a on liczył apele, transporty, wokandy, sankcje, wyroki, warunkowe, przepustki, odmowy, zażalenia i dni do końca.

Ja też mogłem być w tym miejscu, w którym jestem teraz, bez tego wszystkiego.

Mogłem pracować, mogłem wcześniej założyć normalne życie, mogłem wcześniej zrozumieć, że prawdziwy szacunek nie jest wtedy, kiedy ktoś się ciebie boi. Prawdziwy szacunek jest wtedy, kiedy twoje dziecko patrzy na ciebie i nie musi pytać, kiedy znowu znikniesz. Kiedy kobieta nie musi czekać pod zakładem karnym albo na widzeniu. Kiedy matka nie musi udawać, że jest mocna, bo syn siedzi, a ona po nocach płacze.

Moja matka była ciepłą, dobrą, pracowitą kobietą. Nie wiedziała wszystkiego. Ja ją czarowałem, kłamałem, udawałem. Ona swoje czuła, ale nie pokazywała mi łez. Dopiero po latach zrozumiałem, że człowiek w przestępstwie nie krzywdzi tylko siebie. Krzywdzi wszystkich dookoła, tylko jest zbyt głupi, zbyt młody albo zbyt zapatrzony w siebie, żeby to zobaczyć.

Dlatego ta książka jest dla młodych.

Nie po to, żebyście mnie podziwiali.

Po to, żebyście nie musieli mnie rozumieć z własnego doświadczenia.

Bo jak już zrozumiesz kryminał od środka, to znaczy, że jest za późno.ROZDZIAŁ 1. PODWÓRKO Z BETONU

Moje podwórko to były bloki, ławki i beton.

Nic wielkiego, żadna legenda, żadne filmowe dzieciństwo. Zwykłe osiedle, zwykłe klatki, zwykli ludzie, zwykłe dzieciaki, które całe dnie siedziały na dworzu, bo nie było wtedy internetu, telefonów, komputerów i tego całego świata, który teraz każdy nosi w kieszeni. Jak chciałeś kogoś spotkać, to wiedziałeś, gdzie jest. O tej godzinie pod blokiem, o tej na boisku, o tej na ławce, o tej pod sklepem. Nie trzeba było pisać. Nie trzeba było dzwonić. Człowiek po prostu wychodził i życie już tam było.

Klatka miała swój zapach. Zimą mokre kurtki, pył z wycieraczek, papierosy, czasem obiad, który leciał z któregoś mieszkania. Latem kurz, nagrzany beton i otwarte okna, przez które było słychać całe osiedle. Ktoś się kłócił, ktoś słuchał radia, ktoś wołał dziecko, ktoś trzepał dywan, ktoś stał pod sklepem. Teraz ludzie mają słuchawki w uszach i każdy idzie osobno. Wtedy wszystko było wspólne, nawet jak nikt tego tak nie nazywał. Wspólny hałas, wspólny blok, wspólna bieda, wspólne patrzenie sobie na ręce.

Nie było tak, że człowiek siedział w domu i się nudził przed ekranem. Dom był od spania, jedzenia i czasem od kary. Życie było na dole. Jak matka nie widziała cię chwilę, to krzyczała przez okno. Jak ktoś dostał w łeb, to za chwilę cała klatka wiedziała. Jak piłka wpadła komuś do ogródka albo na balkon, to zaczynały się negocjacje. Dla dziecka to był cały system. Człowiek uczył się ludzi, zanim jeszcze umiał nazwać, czego się uczy.

Mieliśmy swoje boisko. Takie nasze, zrobione własnymi rękami, bardziej z potrzeby niż z wygody. Kawałek miejsca, trochę kombinacji, dwie bramki, piłka i cały dzień mógł lecieć. Tylko że zawsze komuś przeszkadzaliśmy. Jak graliśmy, ludzie nas przepędzali. Bo hałas, bo szyby, bo trawnik, bo piłka, bo dzieciaki. A my i tak wracaliśmy, bo gdzie mieliśmy iść?

Graliśmy w piłkę najwięcej.

Był berek, był dziad, były różne zabawy, ale piłka była królową podwórka. Składy robiło się mieszane, kto był, ten grał. Nikt nie miał profesjonalnych butów, koszulek, szkółek, trenerów, diet, odżywek i całej tej dzisiejszej otoczki. Była piłka i chęć, żeby biegać do zmroku. Czasami matki wołały przez okna na obiad, czasami człowiek udawał, że nie słyszy, bo akurat był mecz i nie można było zejść z boiska. Dziś to brzmi normalnie, ale wtedy to był cały świat.

Boisko uczyło też hierarchii, tylko wtedy się tego nie rozumiało. Ten starszy wybierał skład, tamten zawsze chciał być napastnikiem, ktoś stał na bramce, bo był najmłodszy, ktoś się obrażał, ktoś wracał po pięciu minutach. Były kłótnie, były faule, były pretensje, czasem bójki, ale zaraz znowu graliśmy. Nie było sądów, psychologów i rozmów godzinami. Dzieciaki rozwiązywały swoje sprawy po dziecięcemu: raz głupio, raz brutalnie, raz normalnie. I przez to człowiek szybko łapał, że trzeba umieć się postawić, ale też trzeba umieć wrócić do gry.

Tylko że ta sama lekcja, która na boisku może pomóc, na ulicy potrafi skręcić w złą stronę. „Nie daj się” jest dobre, kiedy ktoś cię popycha bez powodu. Ale jak „nie daj się” zamieni się w „nigdy nie przyznawaj się do błędu”, „nie słuchaj nikogo”, „idź na ostro”, to już zaczyna się inna droga. Ja wtedy jeszcze tego nie wiedziałem. Dla mnie wszystko było jednym podwórkiem.

W domu nie było bogactwa.

Moja mama pracowała dużo. Była łagodna, ciepła, pracowita. Pracowała w szpitalach, w przedszkolach, w różnych miejscach, gdzie człowiek robił swoje za małe pieniądze i jeszcze musiał się cieszyć, że ma pracę. Czasami przynosiła jedzenie z pracy, bo wtedy tak się robiło. Nikt z tego nie robił afery. Mało się zarabiało, w sklepach nie było tak jak teraz, że wchodzisz i bierzesz co chcesz. Jak coś było, to się brało. Jak można było coś przynieść, to się przynosiło. Człowiek kombinował, ale jeszcze nie w tym złym sensie. Kombinował, żeby dom jakoś szedł.

Pamiętam takie zwykłe rzeczy, które po latach robią się większe niż wszystkie grube historie. Mama wracała zmęczona, a i tak pytała, czy jadłem. Czasem coś przyniosła zawinięte, czasem jakiś obiad, czasem coś słodkiego, jak się udało. Nie robiła z tego święta. Po prostu kładła na stół i już. Wtedy człowiek bierze, je i leci dalej. Dopiero później rozumie, że ktoś musiał o tym pamiętać przez cały dzień. Że ktoś, kto sam był zmęczony, jeszcze niósł w głowie twoje głodne brzucho.

Nie chcę robić z biedy wymówki. Bieda nie kradnie za człowieka. Bieda nie zakłada kajdanek komuś innemu na ręce. Bieda nie podejmuje decyzji. Ale bieda potrafi zrobić w głowie miejsce na głupie myśli. Jak od małego widzisz, że matka ciężko pracuje, a pieniędzy dalej nie ma, to zaczynasz myśleć, że uczciwość jest dla frajerów. To jest kłamstwo, ale młody człowiek może w nie uwierzyć, bo widzi tylko koniec miesiąca, a nie całe życie.

Ojca właściwie nie miałem.

Widziałem go trzy razy na oczy. Siedział w zakładach karnych. Tyle. Nie będę tu robił wielkiej psychologii, że dlatego wszystko się stało. Nie lubię takich prostych tłumaczeń. Wielu ludzi nie miało ojca i nie poszło kraść. Wielu miało ojca i też poszło. Życie nie jest takie proste, że bierzesz jeden brak i robisz z niego usprawiedliwienie na wszystko. Ale cień tego był. Człowiek dorastał bez ojca, a gdzieś obok była świadomość, że on siedzi. Kryminał nie był dla mnie abstrakcją z filmu. On był gdzieś w tle, zanim jeszcze sam zobaczyłem klapę od środka.

Nie miałem z nim normalnych rozmów, normalnego siedzenia przy stole, normalnego „synu, chodź, pokażę ci”. Nie było tego. Nie było faceta, który wziąłby mnie za kark, kiedy trzeba, albo pogadał, kiedy człowiek zaczynał się wyginać w złą stronę. Czy bym go posłuchał? Nie wiem. Może nie. Może bym i tak poszedł swoje. Ale brak ojca to nie jest tylko brak osoby. To jest brak pewnego hamulca, brak spojrzenia, brak kogoś, przed kim czasem człowiekowi głupio.

Ojciec siedział, więc kryminał był gdzieś w rodzinnej historii. Taki fakt, który niby sobie leży z boku, ale dziecko go słyszy. Nie rozumie do końca, ale słyszy. Później, kiedy sam wchodzisz w świat przestępstwa, ten fakt nie wygląda już jak wielka przepaść. Wygląda jak coś znanego z opowieści. I to też jest niebezpieczne, bo jak coś jest oswojone, mniej straszy.

Jako dzieciak byłem normalny.

Spokojny, może czasami uparty. Jak między dzieciakami były bijatyki, to były, jak to między dzieciakami. Ktoś kogoś popchnął, ktoś komuś zabrał piłkę, ktoś się obraził, ktoś dostał w łeb, za chwilę znowu graliśmy. Nie byłem żadnym urodzonym bandytą, żadnym małym potworem z bloku. I to jest ważne, bo młodzi często myślą, że do kryminału idą tylko jacyś inni, gorsi, od początku skazani. Nie. Czasami idzie zwykły chłopak, który nie widzi momentu, kiedy skręca.

Na podwórku nikt mi specjalnie nie imponował.

Nie miałem marzenia, że będę bogaty, że będę miał samochody, złoto, kobiety, respekt i nie wiadomo co jeszcze. Nie chodziłem po betonie z planem, że zostanę przestępcą. Po prostu żyłem jak dzieciak z tamtych czasów. Piłka, koledzy, ławka, blok, mama w pracy, brak pieniędzy, brak ojca, zwykłe życie.

I właśnie dlatego ta historia jest niebezpieczna.

Bo zło rzadko przychodzi z orkiestrą. Nie staje przed tobą i nie mówi: „Dzień dobry, teraz zmarnuję ci 22,5 roku”. Ono przychodzi jak okazja. Jak żart. Jak starszy z ławki. Jak otwarte okno. Jak pierwszy raz, po którym nic jeszcze nie rozumiesz.

Patrzę dziś na tego chłopaka z podwórka i nie nienawidzę go. Nie umiem. On jeszcze nie wiedział. On myślał, że życie jest proste, że jak czegoś nie ma, to trzeba sobie wziąć, jak jest okazja, to trzeba skorzystać, jak starsi mówią, że tak się robi, to pewnie wiedzą. Patrzę na niego nawet z jakimś ciepłem, bo widzę dzieciaka, nie bandytę.

Ale chciałbym mu wtedy stanąć na drodze.

Nie z kazaniem, bo kazania do małolatów nie trafiają. Stanąłbym przed nim i pokazał mu zdjęcie siebie po latach. Twarz zmęczoną kryminałem. Ręce po kratach. Oczy człowieka, który widział za dużo cudzego bólu i własnej głupoty. Pokazałbym mu matkę na widzeniu, kobietę czekającą, dziecko bez ojca, świadectwo zwolnienia w ręku i domofon, pod którym matka pyta: „Uciekłeś?”.

Pokazałbym mu też te zwykłe dni, których się nie opisuje w żadnych opowieściach o gangsterce, bo są za mało efektowne. Rano pobudka, apel, miska, brudna cela, czekanie. Dzień podobny do dnia. Nie wielka akcja, tylko nuda, która zjada człowieka od środka. Pokazałbym mu, że kryminał to nie jest ciąg legend i mocnych scen. To są tysiące godzin, w których nic nie możesz. Tysiące razy, kiedy patrzysz w ścianę, w drzwi, w kraty, w kalendarz, w swoje ręce.

Młodzi lubią słuchać o wejściach, ucieczkach, pobiciach, znanych nazwiskach, zasadach. A ja bym mu pokazał czekanie. Bo czekanie jest prawdziwsze od legendy. Czekasz na widzenie. Czekasz na paczkę. Czekasz na list. Czekasz na transport. Czekasz na wokandę. Czekasz na koniec kary. Czekasz, aż życie zacznie się znowu. I nagle widzisz, że życie nie czekało razem z tobą. Ono szło.

Może wtedy by zrozumiał.

A może nie.

Bo młody człowiek często musi dotknąć ognia, żeby uwierzyć, że parzy. Tylko że kryminał nie parzy jak zapałka. Kryminał pali lata.ROZDZIAŁ 2. PIERWSZY ZAROBEK PO ZŁEJ STRONIE

Pierwsze mieszkanie nie było dla mnie wtedy żadnym wielkim przeżyciem moralnym.

Piszę to szczerze, choć wiem, jak to brzmi. Nie będę po latach robił z siebie świętego i opowiadał, że po wszystkim płakałem w poduszkę, że sumienie mnie gryzło, że od razu zrozumiałem krzywdę ludzi. Nie. Nie czułem strachu, wstydu, dumy ani wyrzutów sumienia. Byłem młody i głupi, ale nie w tym sensie, że nie umiałem liczyć. Właśnie liczyłem za dobrze. Patrzyłem na świat przez pieniądze, które nagle można było mieć.

Kradzież potraktowałem jak zarobek.

To jest najgorsze zdanie w tym rozdziale, ale prawdziwe. Nie jak zabawę, nie jak przypadek, tylko jak źródło pieniędzy. Po złej stronie, ale wtedy tego tak nie nazywałem. Człowiek nie mówi sobie: „Teraz będę niszczył ludziom życie”. Człowiek mówi sobie: „Zarobiłem”. I to jest pułapka. Bo jak nazwiesz przestępstwo zarobkiem, to od razu łatwiej ci je powtórzyć.

Słowa mają znaczenie. Jak powiesz „ukradłem”, to gdzieś z tyłu głowy jest człowiek, któremu ukradłeś. Jak powiesz „zarobiłem”, to zostaje tylko kasa. Tak się właśnie człowiek oszukuje. Zmieniasz nazwę i nagle brud wygląda czyściej. Nie mówisz „skrzywdziłem ludzi”, mówisz „był temat”. Nie mówisz „wszedłem komuś w dom”, mówisz „robota”. Nie mówisz „żyję z cudzego”, mówisz „radzę sobie”.

I tak powoli język robi z ciebie kogoś innego.

Była adrenalina.

Tego też nie będę udawał, że nie było. Był zapach mieszkań, inny w każdym domu. Była cisza, w której słyszysz własne serce. Było zbieranie sprzętu, patrzenie, co ma wartość, potem wynoszenie tego z głową pełną myśli, żeby tylko się udało. Później sprzedaż. Pieniądze. Nagle w ręku coś, czego w domu brakowało.

Nie będę opisywał tego jak instrukcji, bo to nie jest poradnik dla złodzieja. Kto szuka instrukcji, niech zamknie tę książkę. Ja piszę o mechanizmie, nie o sposobie. Mechanizm był prosty i przez to groźny: bieda, okazja, adrenalina, szybka kasa, brak natychmiastowej kary. I człowiek zaczyna myśleć, że jest sprytny.

Najgorsze jest to „brak natychmiastowej kary”. Jak dotkniesz gorącej blachy, od razu zaboli i już wiesz. A tutaj często na początku nie boli. Udało się raz, drugi, trzeci. Człowiek wraca, śmieje się, opowiada, liczy pieniądze. Nikt go nie złapał, nikt nie stanął w drzwiach, nikt nie powiedział „koniec”. I młody łeb wyciąga najgłupszy wniosek na świecie: że skoro nie dostał kary od razu, to może jej nie będzie.

Kara była.

Tylko szła wolniej.

Pierwsze pieniądze pachniały Coca-Colą, czekoladą, Pewexem, dresami.

Dziś ktoś może się śmiać: co to za marzenia, cola i czekolada? Ale wtedy to było coś. W sklepach nie było tak jak teraz. Nie wchodziłeś i nie wybierałeś sobie z półek, jakby świat był twój. Pewex, Baltona, rzeczy za dolary, ubrania, buty, słodycze - to miało smak innego życia. I nagle młody chłopak z podwórka mógł to mieć.

Najgorsze było porównanie.

Patrzyłem na mamę, która pracowała całymi dniami, ciepła, dobra kobieta, i zarabiała mało. A ja po jednym wieczorze mogłem mieć równowartość kilku, czasem wielu jej wypłat. Młody łeb nie widzi wtedy, że te pieniądze są brudne krzywdą. Młody łeb widzi liczby. Widzi, że matka haruje, a ty w jedną noc masz więcej. I jeśli nikt cię wtedy nie zatrzyma, jeśli sam nie masz w środku hamulca, to zaczynasz iść dalej.

To porównanie potrafi zatruć człowieka. Bo nagle praca wygląda jak głupota. Mama wstaje, idzie, wraca zmęczona, liczy pieniądze, a ty przychodzisz z ulicy i masz więcej. Tylko że to jest porównanie oszusta z człowiekiem uczciwym. Uczciwa praca buduje wolność powoli. Przestępstwo daje pieniądz szybko i zabiera wolność później. Tego później wtedy nie widziałem.

Człowiek trzyma banknoty i myśli, że trzyma życie za mordę.

A to życie trzyma jego, tylko jeszcze delikatnie.

Ja nie miałem wtedy hamulca.

Nie dlatego, że byłem odważny. Nie dlatego, że byłem twardy. Tylko dlatego, że byłem głupi na konsekwencje. Nie widziałem ludzi po drugiej stronie drzwi. Nie widziałem człowieka, który wraca do mieszkania i widzi, że ktoś mu wszedł w życie. Nie widziałem kobiety, która traci pamiątki. Nie widziałem dziecka, któremu znika coś ważnego. Widziałem fanty.

Tak działa bandytyzm na początku: zawęża wzrok.

Widzisz tylko to, co możesz wziąć. Nie widzisz tego, co zabierasz.

Po latach dopiero przychodzi obraz drugiej strony. Wtedy nie myślałem o tym, że ktoś może wrócić z pracy, otworzyć drzwi i zobaczyć, że obcy człowiek był w jego mieszkaniu. Nie chodzi tylko o telewizor, radio, biżuterię czy pieniądze. Chodzi o to, że ktoś naruszył twoje miejsce. Dom ma być bezpieczny. Jak ktoś ci wchodzi do domu, to zabiera coś więcej niż przedmioty. Zabiera spokój.

Ja wtedy tego nie widziałem. Dziś widzę. I nie mówię tego, żeby grać świętego po czasie, bo święty nie jestem. Mówię, bo to jest prawda, której młody złodziej nie chce znać. On chce znać cenę sprzętu, a nie cenę czyjegoś strachu.

Na podwórku byli starsi. My mówiliśmy na nich wujkowie. Dziś powiedziałbym prościej: recydywa, menele, ludzie z ławki, co siedzieli, pili i mieli swoje historie z kryminału. Wtedy dla młodych mogli wyglądać jak ktoś, kto coś wie. Jak ktoś, kto pomoże, jak ktoś ci coś zrobi. Jak ktoś, kto zna świat, do którego ty dopiero zaglądasz.

Oni nie musieli nas długo namawiać.

To też trzeba uczciwie powiedzieć. Nie było tak, że przyszli źli ludzie i siłą zrobili ze mnie złodzieja. Oni pokazali drzwi, ale ja przez nie przeszedłem. Dali język, dali pewność, dali parę zasad z podwórka i kryminału, dali poczucie, że jak będziesz milczał, jak nie pękniesz, jak będziesz „swój”, to dasz radę. Dla małolata to bywa mocniejsze niż sto rozmów w domu.

Tylko że oni nie dali rachunku.

Nie powiedzieli: słuchaj młody, za to przyjdą sankcje, areszty, transporty, wpierdol, enki, sprawy, wyroki, matka na widzeniu, kobieta czekająca latami, dziecko bez ciebie, dwadzieścia parę lat z życia wyjęte. Nikt tak nie mówi, kiedy wciąga młodego. Mówi się: zarobisz. Mówi się: nie pękaj. Mówi się: nic nie mów. Mówi się: jesteś swój.

Dlatego dziś, jak słyszę, że jakiś starszy mówi do młodego „chodź, zarobisz”, to od razu pytam: jak?

Jak do pracy - idź. Uczciwie. Choćby było ciężko. Choćby ręce bolały. Choćby szef wkurwiał. Choćby pieniądze na początku były małe. Idź, bo po pracy wrócisz do domu.

Jak do kradzieży - uciekaj.

Nie dyskutuj, nie udawaj twardego, nie sprawdzaj, czy dasz radę. Uciekaj, bo to „zarobisz” potrafi kosztować więcej, niż człowiek ma do zapłacenia. Ja zapłaciłem latami. Moja matka zapłaciła łzami. Moja rodzina zapłaciła czekaniem. I żadne pieniądze z tamtych czasów nie były tego warte.

Kiedy pierwszy raz poczułem, że nie da się łatwo wycofać?

Nie było jednego momentu z muzyką w tle. To po prostu wciągało. Człowiek porównywał: miesiąc roboty za grosze albo jedna noc po złej stronie i pieniądze w ręku. I młody łeb mówił: po co mam harować? Tylko młody łeb nie doliczał ceny. Nie liczył adwokatów, wyroków, straconych lat, zdrowia, strachu, samotności, zniszczonych relacji. Nie liczył matki.

A to ona była w tym wszystkim najczystsza.ROZDZIAŁ 3. MATKA NIC NIE WIEDZIAŁA

Mama nic nie wiedziała.

Albo inaczej: nie wiedziała tego, co ja robię naprawdę. Bo matka zawsze coś czuje. Może nie znać szczegółów, może nie wiedzieć, gdzie byłeś, z kim, po co i za ile, ale czuje, że coś jest nie tak. Tylko matka często wypiera prawdę, bo prawda o dziecku potrafi być cięższa niż kamień.

Ja ją czarowałem.

Nie mówiłem: „Mamo, jestem złodziejem”. Mówiłem, że kolega pożyczył, że coś załatwiłem, że gdzieś byłem, że nic się nie dzieje. Człowiek kłamie najpierw innym, potem sobie. W domu udaje normalnego, na podwórku udaje twardego, przy starszych udaje, że wszystko rozumie, a w środku nawet nie wie, że już się gubi.

Mama była dobra.

To nie jest zdanie dla ozdoby. Ona była naprawdę dobra. Łagodna, ciepła, pracowita. Taka kobieta, która robiła swoje, nosiła na sobie dom, pracę, zmęczenie i jeszcze potrafiła myśleć o jedzeniu dla dziecka. Pracowała w szpitalach, przedszkolach, przynosiła coś z pracy, bo wiedziała, że w domu się przyda. Nie miała lekko. A ja, zamiast to widzieć, patrzyłem na szybkie pieniądze.

Dziś to boli.

Wtedy nie bolało, bo wtedy byłem za głupi, żeby rozumieć. To jest też prawda o młodości po złej stronie: człowiek myśli, że jak matka nie wie, to jej nie krzywdzi. A krzywdzi. Każdym kłamstwem, każdym zniknięciem, każdym widzeniem, każdym telefonem, każdym strachem, który ona dusi w sobie, żeby tobie nie pokazać.

Na widzeniach zawsze mnie wspierała.

Nie pokazywała, że płacze. Nie robiła scen, nie rozkładała się przede mną na kawałki. Może dlatego długo nie rozumiałem, ile ją to kosztuje. Jak matka jest mocna przy synu, to syn głupi myśli, że ona sobie radzi. A ona może po wyjściu z widzenia pękać w środku, tylko ty tego nie widzisz, bo siedzisz po drugiej stronie.

Najbardziej bolała ją chyba bezsilność.

Bo co może zrobić matka, kiedy syn idzie w złą stronę i jeszcze kłamie? Może prosić, może płakać po cichu, może nosić paczki, może jeździć na widzenia, może mówić „zmień się”, może czekać. Ale nie wejdzie za ciebie do twojej głowy. Nie odsiedzi za ciebie wyroku. Nie wyjmie ci z rąk głupoty, jeśli ty trzymasz ją mocno jak zdobycz.

Po latach dopiero zrozumiałem, że nie krzywdziłem tylko siebie.

To zdanie powinno być napisane wielkimi literami na każdej klatce, gdzie małolat myśli, że jest cwany. Nie krzywdzisz tylko siebie. Krzywdzisz matkę, ojca jeśli jest, kobietę, dziecko, rodzeństwo, ludzi, których okradasz, ludzi, którzy później się ciebie boją, ludzi, którzy czekają, ludzi, którzy odbierają telefony z informacją, że znowu cię zamknęli.

Ja tego wtedy nie widziałem.

Pamiętam, jak po pierwszych dłuższych latach wyszedłem. Wyszedłem z sądu, bo uchylili mi sankcję. Byłem wtedy już po enkach, w kadzieniakach. Pytałem, czy zawiozą mnie na Białołękę po moje rzeczy osobiste. Powiedzieli, że nie. Dali świadectwo zwolnienia i poszedłem.

A wcześniej mówiłem mamie na widzeniach, że ucieknę.

Więc kiedy stanąłem pod domem i zadzwoniłem domofonem, ona odebrała:

Kto tam?

Powiedziałem:

No ja.

A ona:

Uciekłeś?

Nie. Wyszedłem.

Pokazałem jej papier.

To była wolność, ale jakaś dziwna. Nie filmowa. Bez muzyki, bez wielkiego wejścia, bez triumfu. Stałem jak chłopak, który wrócił, a jednocześnie nie wrócił, bo głowa była jeszcze tam. Kadzieniaki, świadectwo zwolnienia, domofon, matka, która zamiast pierwszej radości ma w sobie pytanie, czy syn znowu coś zrobił.

Ucieszyła się.

Matka zawsze najpierw się cieszy, że dziecko żyje i jest pod drzwiami. Mówiła, że dobrze, że jestem, że może teraz praca, może teraz inaczej. A ja wtedy, mówiąc brzydko, wywaliłem na pracę. Nie przyjąłem tej szansy. Nie zrozumiałem, co dostałem. Wolność wziąłem jak przerwę między jednym a drugim błędem.

I to jest coś, czego młody człowiek musi się bać.

Nie tylko kryminału. Ma się bać tego momentu, kiedy dostaje szansę i jej nie widzi.

Bo ja miałem wiele takich momentów. Matka, która czeka. Dom, do którego wracam. Papier zwolnienia. Możliwość pracy. Możliwość życia inaczej. I człowiek niby to widzi, ale w środku dalej jest podwórko, szybka kasa, koledzy, temat, adrenalina. Dopiero po latach rozumie, że życie dawało mu wyjścia, tylko on wybierał wejścia z powrotem.

Mamo, jeśli kiedyś te słowa będą czytane jako książka, to chcę, żeby to zostało.

Przepraszam cię za ból i łzy, które wylewałaś, a ja o tym nie wiedziałem. Przepraszam za każde widzenie, na którym musiałaś być mocna. Za każde kłamstwo, które połknęłaś, bo chciałaś wierzyć synowi. Za każdy dzień, kiedy myślałaś, że może teraz będzie inaczej, a ja znowu szedłem w to samo.

Nie piszę tego, żeby się wybielić.

Nie da się wybielić straconych lat.

Piszę, bo może jakiś młody człowiek ma jeszcze matkę w domu i jeszcze może nie zrobić jej tego, co ja zrobiłem swojej.

Jeśli tak, to niech odłoży tę całą gangsterkę, zanim matka nauczy się płakać po cichu.

Bo matka nie płacze zawsze tak, żeby syn zobaczył.

Czasem płacze w kuchni, kiedy zmywa talerz po obiedzie, którego nie zjadłeś, bo cię nie ma. Czasem płacze w autobusie po widzeniu i odwraca głowę do szyby. Czasem płacze w nocy, żeby rano mieć normalną twarz. Czasem w ogóle już nie płacze, tylko robi się cicha, bo człowiek nie ma łez bez końca.

Ja na widzeniach widziałem ją mocną. A teraz rozumiem, że ta moc mogła być dla mnie, nie dla niej. Ona nie chciała mnie dobić swoim bólem, więc go chowała. I to jest coś, co mnie po latach najbardziej gryzie. Że ja siedziałem i udawałem twardego, a prawdziwa twardość była po jej stronie, bo ona musiała żyć normalnie z nienormalnym ciężarem.

Nie ma większej głupoty niż młody chłopak, który myśli, że jest sam w swoich decyzjach.

Nie jesteś sam. Każde twoje głupie wejście idzie za tobą do domu. Siada przy stole z twoją matką. Kładzie się spać obok twojej kobiety. Rośnie razem z twoim dzieckiem. Nawet jak ty jesteś za kratą, twoje decyzje chodzą po wolności i męczą ludzi, których kochasz.ROZDZIAŁ 4. WUJKOWIE Z ŁAWKI

Na każdym podwórku byli tacy ludzie, których dzieciaki znały, chociaż nikt im ich oficjalnie nie przedstawiał.

Siedzieli na ławkach, pili, gadali swoje historie, czasem znikali na dłużej, potem wracali. Dla dorosłych byli pewnie problemem, dla milicji albo później policji znanymi twarzami, dla nas małolatów byli po prostu „wujkami”. Mówiło się: wujku, podaj piłkę. Wujku, która godzina? Wujku, ktoś się do nas przypierdala. I oni byli.

Dzisiaj bym powiedział prosto: recydywa, menele, ludzie po kryminałach, każdy z jakimś swoim bagażem, swoim piciem, swoimi sprawami. Wtedy tego tak nie widziałem. Wtedy byli starsi, znali życie, znali ludzi, wiedzieli, gdzie coś sprzedać, gdzie coś załatwić, komu nie podskakiwać, z kim pogadać. Dla młodego chłopaka taka wiedza wygląda jak siła.

Teraz wiem, że to często nie była siła, tylko zmęczenie przebrane za mądrość. Człowiek po kryminałach potrafi opowiadać tak, że małolat słucha z otwartą głową. Sypie tekstami, śmieje się z klawiszy, z policji, z frajerów, z wyroków, jakby to wszystko było anegdotą spod sklepu. A przecież jakby spojrzeć uczciwie, to siedział na ławce, pił, nie miał normalnego życia i wracał ciągle w to samo. Tylko młody tego nie widzi. Młody słyszy bajerę, nie widzi rachunku.

Ci „wujkowie” mieli swoje twarze, swoje głosy, swoje sposoby gadania. Jeden opowiadał, jak to kiedyś było twardo. Drugi, że teraz młodzi to już nic nie wiedzą. Trzeci zawsze miał kogoś znać, gdzieś być, coś załatwić. Dla nas to był teatr dorosłego świata. Nikt nam nie mówił: patrzcie dzieciaki, to jest droga do zmarnowania życia. Wręcz przeciwnie. W tym gadaniu była taka trucizna, że kryminał wyglądał jak szkoła charakteru, a nie jak śmietnik lat.

Pierwsze fanty poszły przez takich ludzi.

I znowu: nie będę tu robił instrukcji, gdzie, jak, komu, za ile. Nie o to chodzi. Chodzi o mechanizm. Młody coś przynosi, starszy bierze, sprzedaje, daje kasę, mówi, że jak będzie coś jeszcze, to można przyjść. I w tym momencie robi się most. Z jednej strony dzieciaki z podwórka, z drugiej świat recydywy. Niby tylko sprzedaż rzeczy, niby tylko pomoc, niby tylko rozmowa. A tak naprawdę ktoś ci pokazuje, że twoje złe zachowanie może mieć rynek.

To jest moment, w którym człowiek powinien dostać po łbie od życia, zanim życie da mu po łbie naprawdę.

My nie dostaliśmy.

Dostaliśmy pieniądze.

Pieniądze dla małolata z biedniejszego domu mają swoją magię. Jak nigdy nie miałeś, a nagle masz, to zaczynasz czuć się inaczej. Nie dlatego, że jesteś wielkim panem. Po prostu możesz wejść do sklepu i nie liczyć każdej złotówki. Możesz kupić colę, czekoladę, dres, buty, coś, co wcześniej było za szybą. Człowiek zaczyna się uczyć złej matematyki: mniej strachu niż zysku, mniej konsekwencji niż przyjemności. Tylko że w tej matematyce zawsze brakuje najważniejszej rubryki: kara przyjdzie później.

Wujkowie zaczęli nam tłumaczyć zasady.

Nie żadne prawo, nie moralność, nie „nie rób tak, bo skrzywdzisz ludzi”. Tylko zasady świata, do którego sami należeli. Jak złapią, nie przyznawać się. Jak będą straszyć, nie wierzyć. Jak powiedzą, że kolega już wszystko powiedział, nie pękać. Jak trafisz do kryminału, grypsować. Szanować starszych. Nie sprzedawać. Trzymać język za zębami.

Na początku człowiek bierze takie zasady jak tarczę. Myśli: dobrze, teraz już wiem. Jak mnie złapią, będę milczał. Jak pojadę, będę grypsował. Jak ktoś mnie sprawdzi, dam radę. Ale nikt nie mówi, że najlepsza zasada brzmi: nie rób tak, żebyś musiał sprawdzać, czy dasz radę. Nikt z ławki nie sprzeda ci takiej mądrości, bo ona by im zepsuła całą bajerę.

To jest właśnie fałszywa męskość. Nie polega na tym, że pracujesz, odpowiadasz za dom, za matkę, za kobietę, za dzieci, za słowo. Tylko na tym, że umiesz milczeć na komendzie, umiesz dostać w łeb, umiesz nie pęknąć w celi. Ja nie mówię, że to nic nie znaczyło w tamtym świecie. Znaczyło. Ale to był zły świat. A zasady złego świata nawet jak są twarde, to prowadzą do złych miejsc.

Dla dorosłego człowieka to brzmi jak szkoła przestępstwa.

Dla małolata brzmiało jak wtajemniczenie.

To jest różnica, którą trzeba zrozumieć, jeśli chce się ostrzec młodych. Nie wystarczy im powiedzieć: „to złe”. Oni często wiedzą, że złe. Ale zło bywa opakowane w przynależność, w siłę, w kasę, w opiekę starszych, w poczucie, że ktoś cię wreszcie traktuje poważnie. Małolat nie zawsze szuka tylko pieniędzy. Czasem szuka miejsca. A jak to miejsce da mu ławka z recydywą, to pójdzie za ławką.

Wtedy jeszcze nie czułem, że się w coś zapadam.

Myślałem, że robię swoje. Że jestem sprytny. Że jak będę milczał, jak będę twardy, jak będę słuchał starszych, to dam radę. Człowiek nie wie, że właśnie przejmuje cudze życie, cudze zasady i cudzy koniec. Bo ci starsi z ławki nie siedzieli tam dlatego, że im się udało. Siedzieli tam dlatego, że im się nie udało. Tylko my tego nie rozumieliśmy.

Dzisiaj, jakbym miał powiedzieć coś młodemu, który słyszy od starszego „chodź, zarobisz”, powiedziałbym: najpierw zobacz, jak ten starszy żyje.

Nie co mówi.

Jak żyje.

Czy ma dom, spokój, rodzinę, pracę, twarz człowieka zadowolonego z siebie? Czy siedzi na ławce, pije, opowiada historie i co jakiś czas znika do kryminału? Bo jeśli ktoś sam idzie do dołu, to nie wyciągnie cię do góry. On cię nauczy, jak spadać razem z nim i jeszcze nazwać to honorem.

Ja wtedy patrzyłem na nich od dołu. Dzieciak zawsze patrzy od dołu, nawet jak udaje dorosłego. Widzisz starszego, słyszysz, że siedział, że zna bajerę, że się nie boi, że jak trzeba, to pomoże. Nie myślisz o tym, że on ci nie pokaże normalnej drogi, bo sam jej nie zna albo dawno ją przegrał. Człowiek może być dobry dla ciebie w jednej chwili i jednocześnie pchać cię w złą stronę. To jest trudne do zrozumienia, ale prawdziwe.

Nie każdy, kto poda ci rękę, prowadzi cię do dobrego miejsca.

My wtedy spadaliśmy.

Tylko jeszcze było śmiesznie, młodo, szybko i z pieniędzmi w kieszeni.