MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
Zagubiony wątek. Historia starożytności oraz kobiet, które ją tworzyły - ebook
Wydawnictwo:
Tłumacz:
Format:
EPUB
Data wydania:
30 stycznia 2026
Zagubiony wątek. Historia starożytności oraz kobiet, które ją tworzyły - ebook
Najlepsza książka historyczna roku – BBC History
Jedna z najlepszych książek roku 2024 – The New Yorker
Jedna z 10 najlepszych książek historycznych 2024 roku– Smithsonian
Jedna z 20 najlepszych książek 2024 roku – The Independent
Brakująca część opowieści o Starożytności.
W cieniu wielkich mężczyzn, takich jak Homer, Cezar, Antoniusz czy Kserkses, rozgrywały się historie rzadko zapisywane w kronikach. Wśród bitew, intryg i politycznych manewrów pojawiały się kobiety, które swoją odwagą i pomysłowością potrafiły zmieniać bieg wydarzeń.
W książce spotykamy m.in. Enheduannę, kapłankę i autorkę najstarszych tekstów podpisanych imieniem; słynną poetkę Telesillę która w obliczu zagrożenia poprowadziła obronę Argos; Artemizję, dowódczynię floty Kserksesa; Lokustę, specjalistkę od trucizn, będącą na usługach cesarzy Klaudiusza i Nerona; oraz Fulwię, wpływową uczestniczkę polityki późnej Republiki Rzymskiej, która wywołała bunt przeciwko Oktawianowi.
Dunn prowadzi czytelnika przez niepełne i sprzeczne przekazy, proponując spojrzenie na starożytność, które poszerza tradycyjną narrację znaną z klasycznych dzieł historyków i kronikarzy.
Prawdziwa perełka. Dzięki pełnej wdzięku i żywej narracji kobiety świata starożytnego odzyskują należne im miejsce w opowieści o antyku. Lektura tej książki była czystą przyjemnością
Peter Frankopan, autor Jedwabnych szlaków
| Kategoria: | Historia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-08-09329-0 |
| Rozmiar pliku: | 5,2 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
PRZYPISY
Autorka tłumaczyła cytaty z greki i łaciny samodzielnie. W niniejszym wydaniu podajemy je za przekładami na język polski lub opierając się na tłumaczeniu autorki.
Wykaz wybranych skrótów
(Wyjaśnienia w nawiasach pochodzą od redakcji).
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| ABC | Assyrian and Babylonian Chronicles |
| | (zbiór 45 tabliczek, na których |
| | udokumentowano ważne wydarzenia |
| | z historii Babilonu) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| AhT | The Ahijjawa Texts |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| CIL | _Corpus Inscriptionum Latinarum_ |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| CIS | _Corpus Inscriptionum Semiticarum_ |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| CTH | Catalogue des textes hittites (zbiór |
| | tekstów z języka hetyckiego |
| | zapisanych na ponad 30 tysiącach |
| | tabliczek) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| FGrHist | _Die Fragmente der griechischen |
| | Historiker_, Berlin – Lleida 1923 |
| | (zbiór fragmentarycznie zachowanych |
| | tekstów historyków greckich zebrany |
| | przez Felixa Jacoby’ego) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| IG | Inscriptiones Grecae (podstawowa |
| | edycja inskrypcji greckich) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| KBo | Keilschrifttexte aus |
| | Boghazköi (teksty klinowe |
| | z Boghazköi) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| KIU | Karnak Identifiant Unique (Wielka |
| | inskrypcja z Karnaku, czyli liczący |
| | 79 wierszy dokument hieroglificzny |
| | w kompleksie świątynnym w Karnaku |
| | w Egipcie) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| KUB | Keilschrifturkunden aus |
| | Boghazköi (dokumenty klinowe |
| | z Boghazköi) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| PF, PFT | Persepolis Fortification Archive / |
| | Persepolis Fortification Tablets |
| | (zbiór tabliczek z Persepolis) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| PMG | Poetae Melici Graeci, |
| | https://archive.org/details/poetae-m |
| | elici-graeci |
| | (dostęp: 22.11.2025) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| P.Oxy | Oxyrhynchus Papyri (Papirusy |
| | z Oksyrynchos) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| SIG | _Sylloge Inscriptionum Graecarum_ |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| Ub | University at Buffalo Artifacts |
| | Collection |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
Wstęp
1 Hezjod, _Roboty i dnie_, 378–380, przeł. K. Kaszewski, Lwów 1902, https://pl.wikisource.org/wiki/Roboty_i_Dnie_(Hezjod,_1902) (dostęp: 30.10.2025). ↩
2 Tamże, 74–75; tenże, _Teogonia_, 571–575, przeł. K. Kaszewski, Warszawa 1904, https://pl.wikisource.org/wiki/Teogonja_Hezjoda (dostęp: 30.10.2025). ↩
3 Safona (Sappho), Fr. 16 – P.Oxy. 1231 fr. 1 col. I 13–34, col. II 1 + 2166(a) 2 + P.S.I. 123 1–2, przeł. N. Chadzinikolau, https://milosc.info/safona/do-anaktorii/ (dostęp: 30.10.2025). ↩
4 _Antologia palatyńska_, księga IX, 506. ↩
5 Strabon, _Geografia_, księga XIII, 2,3. ↩
6 Antypater z Tessaloniki, grecki poeta żyjący w I w. n.e., wychwalał dziewięć poetek: Praksillę, Moero, Anite, Safonę, Erinnę, Telesillę, Korinnę, Nossis i Myrtus – _Antologia grecka_, księga IX, 26. ↩
Rozdział I
1 Focjusz, _Biblioteka_, kodeks 190; autor cytuje Ptolemeusza Chennosa. ↩
2 S. Butler, _The Authoress of the Odyssey: Where and when she wrote, who she was, the use she made of the Iliad, and how the poem grew under her hands_, New York 1922 (wyd. 1 London 1897), s. 143. ↩
3 R. Graves, _Córka Homera_, przeł. W. Niepokólczycki, Warszawa 1994. ↩
4 Strabon, _Geografia_, księga X, 4,3. ↩
5 Strabon, _Geografia_, księga X, 4,5. ↩
6 A. Evans, D.G. Hogarth, list do „Glasgow Herald”, 12 czerwca 1899. ↩
7 Używana przez Evansa nazwa „Minojczycy” została zaczerpnięta z niemieckiego „Das Minoische Kreta” autorstwa K. Hoecka, _Kreta_, t. 2, Göttingen 1825. ↩
8 J.A. Lobell, _The Minoans of Crete_, „Archaeology”, t. 68, nr 3, maj/czerwiec 2015, s. 28–35. Badanie przeprowadzone przez George’a Stamatoyannopoulosa z University of Washington na 37 próbkach mitochondrialnych kości z datowanego na późny neolit minojskiego ossuarium w jaskini Hagios Charalambos na Krecie. ↩
9 R. Castleden, _Minoans_, 1993, s. 11, za: P. Faure, _La Vie Quotidienne en Crète au Temps de Minos_, Paris 1973. ↩
10 P.J.P. McGeorge, _Health and Diet in Minoan Times_ R. Jones, H. Catling (eds), _New Aspects of Archaeological Science in Greece_, „BSA Occasional Paper” 1988, nr 3, s. 47–54, cyt. w: L.V. Watrous, _Minoan Crete: An Introduction_, Cambridge 2021, s. 88. ↩
11 P.J.P. McGeorge, _Morbidity and Medical Practice in Minoan Crete_ G. Rethemiotakis, N. Dimopoulou-Rethemiotaki, M. Andreadaki-Vlazaki (eds), _From the Land of the Labyrinth: Minoan Crete, 3000–1100 BC_, New York 2008, s. 119–121. ↩
12 McGeorge, _Morbidity and Medical Practice in Minoan Crete_, s. 123. ↩
13 Castleden, _Minoans_, 1993, s. 14. ↩
14 E. Adams, _Cultural Identity in Minoan Crete: Social Dynamics in the Neo-Palatial Period_, Cambridge 2017, s. 163–164. ↩
15 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, księga I, 4, przeł. K. Kumaniecki, Warszawa 2003. ↩
16 D. Blackman, _Minoan Shipsheds_, „Skyllis” 2011, t. 2, nr 11, s. 4–11. ↩
17 E. Hadjidaki-Marder, _The Minoan Shipwreck at Pseira, Crete_, Philadelphia 2021; E. Bonn-Muller, _First Minoan Shipwreck_, „Archaeology”, t. 63, nr 1, styczeń/luty 2010, s. 44–47. ↩
18 M.N. Pareja, cyt. w: T. Whipple, _Curious Tail of Monkeys Who Crossed the Ancient World_, „The Times”, 10 grudnia 2019. ↩
19 B. Urbani, D. Youlatos, _A New Look at the Minoan „Blue” Monkeys_, „Antiquity”, t. 94, nr 374, kwiecień 2020 (dostępne online). ↩
20 O sposobach jej przedstawiania zob. zwłaszcza C.H. Roehrig (ed.), _Hatshepsut: From Queen to Pharaoh_, New Haven – London 2006. ↩
21 Następcą Hatszepsut został jej bratanek Totmes III, który podczas nieudanej próby wykreślenia władczyni ze zbiorowej pamięci zniszczył wiele jej artystycznych wizerunków. ↩
22 W. Helck, _Die Beziehungen Ägyptens und Vorderasien zur Ägäis bis ins 7. Jahrhundert v. Chr._, Darmstadt 1979, s. 102. ↩
23 Grobowiec Rechmire, egipskie Teby, Sheikh Abd el-Qurna, TT (Theban Tomb) 100. Obrazy minojskich gości zostały doskonale oddane w faksymilach fresku _Kreteńczycy przynoszą dary, grobowiec Rechmire_ autorstwa Niny de Garis Davies (1881–1965), tempera na papierze, The Metropolitan Museum of Art, New York. ↩
24 Zob. D. Evely, _The Potters’ Wheel in Minoan Crete_, „Annual of the British School at Athens” 1988, t. 83, s. 83–126. ↩
25 D.S. Reese, _Palaikastro Shells and Bronze Age Purple-Dye Production in the Mediterranean Basin_, „Annual of the British School at Athens” 1987, t. 82, s. 203–206. Do zabarwienia jednego elementu garderoby potrzeba było tysięcy mięczaków. ↩
26 Watrous, _Minoan Crete_, s. 84. J.L. Fitton, _Minoans_, British Museum Press, London 2002, to doskonały wstęp do historii sztuki i architektury Minojczyków. ↩
27 Watrous, _Minoan Crete_, s. 48 – podsumowanie zniszczonych i porzuconych miejsc, w tym Malii i Vasiliki. ↩
28 J. Evans, _Time and Chance: The Story of Arthur Evans and His Forebears_, Longmans, Green and Co. Ltd., London – New York – Toronto 1943, s. 144. ↩
29 Informacje na temat sporu między Kalokairinosem a Evansem pochodzą z wystawy _Labyrinth_ w Ashmolean Museum w Oksfordzie, którą odwiedziłam w lutym 2023. ↩
30 P.W. Lehmann, _Harriet Boyd Hawes: Introductory Remarks_ _A Land Called Crete: A Symposium in Memory of Harriet Boyd Hawes 1871–1945_, Massachusetts, październik 1967, s. 11–12. Kilka przedmiotów wydobytych przez Boyd zostało wysłanych do Ameryki i obecnie należy do zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, Penn Museum i Boston Museum of Fine Arts. ↩
31 H.B. Hawes, _Memoirs of a Pioneer Excavator in Crete_, „Archaeology” 1965, nr 18, s. 97, cyt. w: N. Marinatos, _Sir Arthur Evans and Minoan Crete: Creating the Vision of Knossos_, London – New York 2015, s. 180. ↩
32 Homer, _Odyseja_, pieśń XI, 585–587. ↩
33 Eurypides najwyraźniej umniejszył rolę Ariadny w ucieczce Tezeusza – fragmenty jego zaginionej sztuki _Tezeusz_ ukazują, jak to Dedal, a nie córka Minosa, ratuje ateńskiego herosa z labiryntu. ↩
34 Zob. J.S. Major, C.A. Cook, _Ancient China: A History_, London – New York 2017, s. 61–62. Założone nieco później chińskie miasto Erligang niedaleko Zhengzhou zostało stolicą dynastii Shang (1600–1046 p.n.e.), której przedstawiciele – podobnie jak Minojczycy – mieli własne pismo i zapisywali na kościach i muszlach teksty we wczesnej formie języka chińskiego. ↩
35 S. Marinatos, list do greckiego Ministerstwa Edukacji z 16 maja 1929, archiwum w Heraklionie, przeł. i cyt. w: Marinatos, _Sir Arthur Evans and Minoan Crete_, s. 114. ↩
36 E. Pottier, cyt. w: J.A. MacGillivray, _Minotaur: Sir Arthur Evans and the Archaeology of the Minoan Myth_, New York 2000, s. 205. ↩
37 E. Waugh, _Labels: A Mediterranean Journal_, London 1974 (wyd. 1 1930), s. 136. ↩
38 Rysunek labiryntu pojawił się na tabliczce zapisanej pismem linearnym B, odkrytej w Pylos w podobnym czasie. Fresk jest datowany na ok. 1700 p.n.e. ↩
39 Więcej na temat motywu podwójnego topora w Knossos, Gourni oraz innych miastach zob. M.L. Moss, _The Minoan Pantheon_, Oxford 2005, s. 38. ↩
40 Zob. A. Shapland, _Knossos Today_ A. Shapland (ed.), _Labyrinth: Knossos, Myth and Reality_, Oxford 2023, s. 213. ↩
41 Herodot, _Dzieje_, księga II, 148, przeł. S. Hammer, Warszawa 2002. ↩
42 Ten wspaniały wisior z pszczołami, który obecnie można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie, pochodził z Chryssolakkos, starożytnej nekropolii przy pałacu w Malii, i jest datowany na 1800–1700 p.n.e. ↩
43 Ryton w kształcie głowy byka odkryty w Knossos, pochodzący z ok. 1550–1500 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Heraklionie, AE 1368. ↩
44 Wykonana z kości słoniowej figurka mężczyzny przeskakującego przez byka odkryta w Knossos, Muzeum Archeologiczne w Heraklionie. ↩
45 Rzeźba z brązu pochodząca z okresu późnominojskiego, z ok. 1600–1450 p.n.e., British Museum, 1966, 0328.1. ↩
46 J.A. MacGillivray, _Labyrinths and Bull-Leapers_, „Archaeology”, t. 53, nr 6, listopad/grudzień 2000, s. 54. ↩
47 _Tauromachia_, Knossos, ok. 1450–1400 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Heraklionie. ↩
48 Historycy spierają się co do tego, kiedy powstała kultura fenicka; wielu wskazuje 1200 lat p.n.e., ale istnieje duże prawdopodobieństwo, że w tym czasie cywilizacja Fenicjan była już rozwinięta. ↩
49 Więcej na temat interakcji między zwierzęciem a człowiekiem podczas tej akrobacji zob. A. Shapland, _Jumping to Conclusions: Bull-Leaping in Minoan Crete_, „Society & Animals” 2013, nr 21, s. 194–207. ↩
50 Hezjod, _Teogonia_, 477–480. ↩
51 Moss, _The Minoan Pantheon_, s. 135. Na powierzchni ziemi równie ważnym miejscem związanym z wierzeniami była góra Juchtas na północy Krety. ↩
52 Homer, _Odyseja_, pieśń XIX, 196. Ejlejtyja była również czczona w Inatos na Krecie. ↩
53 Figurka rodzącej kobiety z Dumbarton Oaks należy do zbiorów sztuki prekolumbijskiej Roberta Woodsa Blissa. Wielu uważa, że jest ona bardziej współczesna i być może powstała w XIX w. ↩
54 Figurka bogini z uniesionymi rękami z Sali Podwójnych Toporów w Knossos, 1375–1100 p.n.e., obecnie w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie. Zob. G. Rethemiotakis, _The Shrine of the Double Axes at Knossos and the Figure of the Goddess with Upraised Arms_ A. Shapland (ed.), _Labyrinth: Knossos, Myth and Reality_, s. 124–125. ↩
55 Zob. K. Lapatin, _Mysteries of the Snake Goddess: Art, Desire, and the Forging of History_, Boston – New York 2002. ↩
56 Bogini z Myrtos, ok. 2500 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Agios Nikolaos. ↩
57 Zob. B. Hinsch, _Women in Ancient China_, Lanham – Boulder – New York – London 2018, s. 43–48. ↩
58 Zob. J. Younger, _Minoan Woman_ S.L. Budin, J.M. Turfa (eds), _Women in Antiquity_, Oxford – New York 2016, s. 573–594. ↩
59 Terakotowa rzeźba tańczących kobiet odkryta w Palekastro, ok. 1350 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Heraklionie. ↩
60 Fresk, sala 3, Akrotiri, Thira, ok. 1600 p.n.e. ↩
61 Złoty sygnet odnaleziony przez Heinricha Schliemanna w Mykenach, XV w. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach. ↩
62 Malowany sarkofag w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie. ↩
63 Xeste 3. . ↩
64 H.J. Bruins, J.A. MacGillivray i in., _Geoarchaeological Tsunami Deposits at Palaikastro (Crete) and the Late Minoan IA Eruption of Santorini_, „Journal of Archaeological Science” 2008, t. 35, nr 1, s. 191–212. ↩
65 Pomysłodawcą powiązania między Atlantydą a Santorynem był Louis Figuier (_La Terre et les Mers_, Librairie de L. Hachette et Cie, Paris 1864). W latach 30. XX w. archeolog Spyridon Marinatos połączył je z Platonem i upadkiem kultury minojskiej. Zob. _The Volcanic Destruction of Minoan Crete_, „Antiquity” 2015, nr 13, s. 425–439. ↩
66 Platon, _Timajos_, 61; _Kritias_, 10, 20–31, przeł. W. Witwicki, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/platon-timajos.html, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/platon-kritias.html (dostęp: 1.11.2025). ↩
67 I. Lazaridis, A. Mittnik i in., _Genetic Origins of the Minoans and Mycenaeans_, „Nature”, t. 548, 10 sierpnia 2017, s. 214–230. ↩
1* Stadion (l.mn. stadia) to grecka miara długości, odpowiednik około 180 metrów; zasięg wahał się od 165 do 191 metrów w różnych miastach (wszystkie przypisy dolne pochodzą od redakcji). ↩
2* W oryginale „Grandstand Fresco from Knossos”, ale w literaturze przedmiotu pojawia się też pod nazwą „Tripartite Shrine Fresco”. ↩
Autorka tłumaczyła cytaty z greki i łaciny samodzielnie. W niniejszym wydaniu podajemy je za przekładami na język polski lub opierając się na tłumaczeniu autorki.
Wykaz wybranych skrótów
(Wyjaśnienia w nawiasach pochodzą od redakcji).
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| ABC | Assyrian and Babylonian Chronicles |
| | (zbiór 45 tabliczek, na których |
| | udokumentowano ważne wydarzenia |
| | z historii Babilonu) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| AhT | The Ahijjawa Texts |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| CIL | _Corpus Inscriptionum Latinarum_ |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| CIS | _Corpus Inscriptionum Semiticarum_ |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| CTH | Catalogue des textes hittites (zbiór |
| | tekstów z języka hetyckiego |
| | zapisanych na ponad 30 tysiącach |
| | tabliczek) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| FGrHist | _Die Fragmente der griechischen |
| | Historiker_, Berlin – Lleida 1923 |
| | (zbiór fragmentarycznie zachowanych |
| | tekstów historyków greckich zebrany |
| | przez Felixa Jacoby’ego) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| IG | Inscriptiones Grecae (podstawowa |
| | edycja inskrypcji greckich) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| KBo | Keilschrifttexte aus |
| | Boghazköi (teksty klinowe |
| | z Boghazköi) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| KIU | Karnak Identifiant Unique (Wielka |
| | inskrypcja z Karnaku, czyli liczący |
| | 79 wierszy dokument hieroglificzny |
| | w kompleksie świątynnym w Karnaku |
| | w Egipcie) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| KUB | Keilschrifturkunden aus |
| | Boghazköi (dokumenty klinowe |
| | z Boghazköi) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| PF, PFT | Persepolis Fortification Archive / |
| | Persepolis Fortification Tablets |
| | (zbiór tabliczek z Persepolis) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| PMG | Poetae Melici Graeci, |
| | https://archive.org/details/poetae-m |
| | elici-graeci |
| | (dostęp: 22.11.2025) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| P.Oxy | Oxyrhynchus Papyri (Papirusy |
| | z Oksyrynchos) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| SIG | _Sylloge Inscriptionum Graecarum_ |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
| Ub | University at Buffalo Artifacts |
| | Collection |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
Wstęp
1 Hezjod, _Roboty i dnie_, 378–380, przeł. K. Kaszewski, Lwów 1902, https://pl.wikisource.org/wiki/Roboty_i_Dnie_(Hezjod,_1902) (dostęp: 30.10.2025). ↩
2 Tamże, 74–75; tenże, _Teogonia_, 571–575, przeł. K. Kaszewski, Warszawa 1904, https://pl.wikisource.org/wiki/Teogonja_Hezjoda (dostęp: 30.10.2025). ↩
3 Safona (Sappho), Fr. 16 – P.Oxy. 1231 fr. 1 col. I 13–34, col. II 1 + 2166(a) 2 + P.S.I. 123 1–2, przeł. N. Chadzinikolau, https://milosc.info/safona/do-anaktorii/ (dostęp: 30.10.2025). ↩
4 _Antologia palatyńska_, księga IX, 506. ↩
5 Strabon, _Geografia_, księga XIII, 2,3. ↩
6 Antypater z Tessaloniki, grecki poeta żyjący w I w. n.e., wychwalał dziewięć poetek: Praksillę, Moero, Anite, Safonę, Erinnę, Telesillę, Korinnę, Nossis i Myrtus – _Antologia grecka_, księga IX, 26. ↩
Rozdział I
1 Focjusz, _Biblioteka_, kodeks 190; autor cytuje Ptolemeusza Chennosa. ↩
2 S. Butler, _The Authoress of the Odyssey: Where and when she wrote, who she was, the use she made of the Iliad, and how the poem grew under her hands_, New York 1922 (wyd. 1 London 1897), s. 143. ↩
3 R. Graves, _Córka Homera_, przeł. W. Niepokólczycki, Warszawa 1994. ↩
4 Strabon, _Geografia_, księga X, 4,3. ↩
5 Strabon, _Geografia_, księga X, 4,5. ↩
6 A. Evans, D.G. Hogarth, list do „Glasgow Herald”, 12 czerwca 1899. ↩
7 Używana przez Evansa nazwa „Minojczycy” została zaczerpnięta z niemieckiego „Das Minoische Kreta” autorstwa K. Hoecka, _Kreta_, t. 2, Göttingen 1825. ↩
8 J.A. Lobell, _The Minoans of Crete_, „Archaeology”, t. 68, nr 3, maj/czerwiec 2015, s. 28–35. Badanie przeprowadzone przez George’a Stamatoyannopoulosa z University of Washington na 37 próbkach mitochondrialnych kości z datowanego na późny neolit minojskiego ossuarium w jaskini Hagios Charalambos na Krecie. ↩
9 R. Castleden, _Minoans_, 1993, s. 11, za: P. Faure, _La Vie Quotidienne en Crète au Temps de Minos_, Paris 1973. ↩
10 P.J.P. McGeorge, _Health and Diet in Minoan Times_ R. Jones, H. Catling (eds), _New Aspects of Archaeological Science in Greece_, „BSA Occasional Paper” 1988, nr 3, s. 47–54, cyt. w: L.V. Watrous, _Minoan Crete: An Introduction_, Cambridge 2021, s. 88. ↩
11 P.J.P. McGeorge, _Morbidity and Medical Practice in Minoan Crete_ G. Rethemiotakis, N. Dimopoulou-Rethemiotaki, M. Andreadaki-Vlazaki (eds), _From the Land of the Labyrinth: Minoan Crete, 3000–1100 BC_, New York 2008, s. 119–121. ↩
12 McGeorge, _Morbidity and Medical Practice in Minoan Crete_, s. 123. ↩
13 Castleden, _Minoans_, 1993, s. 14. ↩
14 E. Adams, _Cultural Identity in Minoan Crete: Social Dynamics in the Neo-Palatial Period_, Cambridge 2017, s. 163–164. ↩
15 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, księga I, 4, przeł. K. Kumaniecki, Warszawa 2003. ↩
16 D. Blackman, _Minoan Shipsheds_, „Skyllis” 2011, t. 2, nr 11, s. 4–11. ↩
17 E. Hadjidaki-Marder, _The Minoan Shipwreck at Pseira, Crete_, Philadelphia 2021; E. Bonn-Muller, _First Minoan Shipwreck_, „Archaeology”, t. 63, nr 1, styczeń/luty 2010, s. 44–47. ↩
18 M.N. Pareja, cyt. w: T. Whipple, _Curious Tail of Monkeys Who Crossed the Ancient World_, „The Times”, 10 grudnia 2019. ↩
19 B. Urbani, D. Youlatos, _A New Look at the Minoan „Blue” Monkeys_, „Antiquity”, t. 94, nr 374, kwiecień 2020 (dostępne online). ↩
20 O sposobach jej przedstawiania zob. zwłaszcza C.H. Roehrig (ed.), _Hatshepsut: From Queen to Pharaoh_, New Haven – London 2006. ↩
21 Następcą Hatszepsut został jej bratanek Totmes III, który podczas nieudanej próby wykreślenia władczyni ze zbiorowej pamięci zniszczył wiele jej artystycznych wizerunków. ↩
22 W. Helck, _Die Beziehungen Ägyptens und Vorderasien zur Ägäis bis ins 7. Jahrhundert v. Chr._, Darmstadt 1979, s. 102. ↩
23 Grobowiec Rechmire, egipskie Teby, Sheikh Abd el-Qurna, TT (Theban Tomb) 100. Obrazy minojskich gości zostały doskonale oddane w faksymilach fresku _Kreteńczycy przynoszą dary, grobowiec Rechmire_ autorstwa Niny de Garis Davies (1881–1965), tempera na papierze, The Metropolitan Museum of Art, New York. ↩
24 Zob. D. Evely, _The Potters’ Wheel in Minoan Crete_, „Annual of the British School at Athens” 1988, t. 83, s. 83–126. ↩
25 D.S. Reese, _Palaikastro Shells and Bronze Age Purple-Dye Production in the Mediterranean Basin_, „Annual of the British School at Athens” 1987, t. 82, s. 203–206. Do zabarwienia jednego elementu garderoby potrzeba było tysięcy mięczaków. ↩
26 Watrous, _Minoan Crete_, s. 84. J.L. Fitton, _Minoans_, British Museum Press, London 2002, to doskonały wstęp do historii sztuki i architektury Minojczyków. ↩
27 Watrous, _Minoan Crete_, s. 48 – podsumowanie zniszczonych i porzuconych miejsc, w tym Malii i Vasiliki. ↩
28 J. Evans, _Time and Chance: The Story of Arthur Evans and His Forebears_, Longmans, Green and Co. Ltd., London – New York – Toronto 1943, s. 144. ↩
29 Informacje na temat sporu między Kalokairinosem a Evansem pochodzą z wystawy _Labyrinth_ w Ashmolean Museum w Oksfordzie, którą odwiedziłam w lutym 2023. ↩
30 P.W. Lehmann, _Harriet Boyd Hawes: Introductory Remarks_ _A Land Called Crete: A Symposium in Memory of Harriet Boyd Hawes 1871–1945_, Massachusetts, październik 1967, s. 11–12. Kilka przedmiotów wydobytych przez Boyd zostało wysłanych do Ameryki i obecnie należy do zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, Penn Museum i Boston Museum of Fine Arts. ↩
31 H.B. Hawes, _Memoirs of a Pioneer Excavator in Crete_, „Archaeology” 1965, nr 18, s. 97, cyt. w: N. Marinatos, _Sir Arthur Evans and Minoan Crete: Creating the Vision of Knossos_, London – New York 2015, s. 180. ↩
32 Homer, _Odyseja_, pieśń XI, 585–587. ↩
33 Eurypides najwyraźniej umniejszył rolę Ariadny w ucieczce Tezeusza – fragmenty jego zaginionej sztuki _Tezeusz_ ukazują, jak to Dedal, a nie córka Minosa, ratuje ateńskiego herosa z labiryntu. ↩
34 Zob. J.S. Major, C.A. Cook, _Ancient China: A History_, London – New York 2017, s. 61–62. Założone nieco później chińskie miasto Erligang niedaleko Zhengzhou zostało stolicą dynastii Shang (1600–1046 p.n.e.), której przedstawiciele – podobnie jak Minojczycy – mieli własne pismo i zapisywali na kościach i muszlach teksty we wczesnej formie języka chińskiego. ↩
35 S. Marinatos, list do greckiego Ministerstwa Edukacji z 16 maja 1929, archiwum w Heraklionie, przeł. i cyt. w: Marinatos, _Sir Arthur Evans and Minoan Crete_, s. 114. ↩
36 E. Pottier, cyt. w: J.A. MacGillivray, _Minotaur: Sir Arthur Evans and the Archaeology of the Minoan Myth_, New York 2000, s. 205. ↩
37 E. Waugh, _Labels: A Mediterranean Journal_, London 1974 (wyd. 1 1930), s. 136. ↩
38 Rysunek labiryntu pojawił się na tabliczce zapisanej pismem linearnym B, odkrytej w Pylos w podobnym czasie. Fresk jest datowany na ok. 1700 p.n.e. ↩
39 Więcej na temat motywu podwójnego topora w Knossos, Gourni oraz innych miastach zob. M.L. Moss, _The Minoan Pantheon_, Oxford 2005, s. 38. ↩
40 Zob. A. Shapland, _Knossos Today_ A. Shapland (ed.), _Labyrinth: Knossos, Myth and Reality_, Oxford 2023, s. 213. ↩
41 Herodot, _Dzieje_, księga II, 148, przeł. S. Hammer, Warszawa 2002. ↩
42 Ten wspaniały wisior z pszczołami, który obecnie można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie, pochodził z Chryssolakkos, starożytnej nekropolii przy pałacu w Malii, i jest datowany na 1800–1700 p.n.e. ↩
43 Ryton w kształcie głowy byka odkryty w Knossos, pochodzący z ok. 1550–1500 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Heraklionie, AE 1368. ↩
44 Wykonana z kości słoniowej figurka mężczyzny przeskakującego przez byka odkryta w Knossos, Muzeum Archeologiczne w Heraklionie. ↩
45 Rzeźba z brązu pochodząca z okresu późnominojskiego, z ok. 1600–1450 p.n.e., British Museum, 1966, 0328.1. ↩
46 J.A. MacGillivray, _Labyrinths and Bull-Leapers_, „Archaeology”, t. 53, nr 6, listopad/grudzień 2000, s. 54. ↩
47 _Tauromachia_, Knossos, ok. 1450–1400 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Heraklionie. ↩
48 Historycy spierają się co do tego, kiedy powstała kultura fenicka; wielu wskazuje 1200 lat p.n.e., ale istnieje duże prawdopodobieństwo, że w tym czasie cywilizacja Fenicjan była już rozwinięta. ↩
49 Więcej na temat interakcji między zwierzęciem a człowiekiem podczas tej akrobacji zob. A. Shapland, _Jumping to Conclusions: Bull-Leaping in Minoan Crete_, „Society & Animals” 2013, nr 21, s. 194–207. ↩
50 Hezjod, _Teogonia_, 477–480. ↩
51 Moss, _The Minoan Pantheon_, s. 135. Na powierzchni ziemi równie ważnym miejscem związanym z wierzeniami była góra Juchtas na północy Krety. ↩
52 Homer, _Odyseja_, pieśń XIX, 196. Ejlejtyja była również czczona w Inatos na Krecie. ↩
53 Figurka rodzącej kobiety z Dumbarton Oaks należy do zbiorów sztuki prekolumbijskiej Roberta Woodsa Blissa. Wielu uważa, że jest ona bardziej współczesna i być może powstała w XIX w. ↩
54 Figurka bogini z uniesionymi rękami z Sali Podwójnych Toporów w Knossos, 1375–1100 p.n.e., obecnie w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie. Zob. G. Rethemiotakis, _The Shrine of the Double Axes at Knossos and the Figure of the Goddess with Upraised Arms_ A. Shapland (ed.), _Labyrinth: Knossos, Myth and Reality_, s. 124–125. ↩
55 Zob. K. Lapatin, _Mysteries of the Snake Goddess: Art, Desire, and the Forging of History_, Boston – New York 2002. ↩
56 Bogini z Myrtos, ok. 2500 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Agios Nikolaos. ↩
57 Zob. B. Hinsch, _Women in Ancient China_, Lanham – Boulder – New York – London 2018, s. 43–48. ↩
58 Zob. J. Younger, _Minoan Woman_ S.L. Budin, J.M. Turfa (eds), _Women in Antiquity_, Oxford – New York 2016, s. 573–594. ↩
59 Terakotowa rzeźba tańczących kobiet odkryta w Palekastro, ok. 1350 p.n.e., Muzeum Archeologiczne w Heraklionie. ↩
60 Fresk, sala 3, Akrotiri, Thira, ok. 1600 p.n.e. ↩
61 Złoty sygnet odnaleziony przez Heinricha Schliemanna w Mykenach, XV w. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach. ↩
62 Malowany sarkofag w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie. ↩
63 Xeste 3. . ↩
64 H.J. Bruins, J.A. MacGillivray i in., _Geoarchaeological Tsunami Deposits at Palaikastro (Crete) and the Late Minoan IA Eruption of Santorini_, „Journal of Archaeological Science” 2008, t. 35, nr 1, s. 191–212. ↩
65 Pomysłodawcą powiązania między Atlantydą a Santorynem był Louis Figuier (_La Terre et les Mers_, Librairie de L. Hachette et Cie, Paris 1864). W latach 30. XX w. archeolog Spyridon Marinatos połączył je z Platonem i upadkiem kultury minojskiej. Zob. _The Volcanic Destruction of Minoan Crete_, „Antiquity” 2015, nr 13, s. 425–439. ↩
66 Platon, _Timajos_, 61; _Kritias_, 10, 20–31, przeł. W. Witwicki, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/platon-timajos.html, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/platon-kritias.html (dostęp: 1.11.2025). ↩
67 I. Lazaridis, A. Mittnik i in., _Genetic Origins of the Minoans and Mycenaeans_, „Nature”, t. 548, 10 sierpnia 2017, s. 214–230. ↩
1* Stadion (l.mn. stadia) to grecka miara długości, odpowiednik około 180 metrów; zasięg wahał się od 165 do 191 metrów w różnych miastach (wszystkie przypisy dolne pochodzą od redakcji). ↩
2* W oryginale „Grandstand Fresco from Knossos”, ale w literaturze przedmiotu pojawia się też pod nazwą „Tripartite Shrine Fresco”. ↩
więcej..
