Zamki Irlandii - ebook

Wstęp: W krainie kamienia, krwi i marzeń

Wyobraź sobie, że stoisz na krawędzi klifu, a u twych stóp wzburzony Atlantyk rozbija się o skały, na których od ośmiuset lat stoi zamek — tak dramatycznie zawieszony między niebem a wodą, że wydaje się, iż lada chwila runie w otchłań. Wyobraź sobie, że wchodzisz do komnaty, gdzie ściany pamiętają bratobójczą zbrodnię na ołtarzu, a przewodnik szeptem opowiada o duchach, które do dziś błąkają się po korytarzach. Wyobraź sobie wreszcie, że siedzisz przy długim, dębowym stole, przy blasku świec, słuchając irlandzkich pieśni i zajadając się pieczenią, którą podają ci aktorzy w strojach z epoki, uśmiechający się pod wąsem, jakbyś był gościem samego króla.

Ta książka, którą trzymasz w dłoniach, jest zaproszeniem do takiej właśnie podróży. Podróży przez dwadzieścia kamiennych opowieści, które razem składają się na historię Irlandii — skomplikowaną, tragiczną, ale i niezwykle piękną.

Jestem historykiem z wykształcenia i podróżnikiem z zamiłowania. Przez lata przemierzałem Zieloną Wyspę wzdłuż i wszerz, wstępując do setek zamków — od tych sławnych, obleganych przez turystów, po te zapomniane, ledwo wystające spod warstwy bluszczu i ziemi. I choć każdy z nich ma swój niepowtarzalny urok, te dwadzieścia, które wybrałem do tej książki, to prawdziwe perły w koronie irlandzkiego dziedzictwa. Każdy jest inny. Każdy opowiada własną historię. I każdy, na swój sposób, zapada w pamięć na zawsze.

Bo czym właściwie jest zamek? Dla jednych to tylko sterty kamieni, pomnik minionej epoki, atrakcja turystyczna godna odhaczenia w przewodniku. Dla mnie — i mam nadzieję, że po lekturze tej książki także dla Ciebie — zamek to coś znacznie więcej. To kamienna kronika, w której zapisano losy ludzi, którzy w tych murach żyli, kochali, zdradzali, walczyli i umierali. To miejsce, gdzie historia przestaje być suchym zapisem w podręczniku, a staje się namacalna, niemal fizycznie wyczuwalna pod palcami.

Wędrując po tych stronach, przekonasz się, jak niezwykła jest to opowieść. Odkryjesz Dublin Castle, który przez siedemset lat był synonimem brytyjskiego panowania, by w końcu stać się sercem irlandzkiej państwowości. Zajrzysz do Trim Castle, największej normańskiej fortecy w kraju, której surowe mury posłużyły za plan filmowego _Bravehearta_. Zanurzysz się w mroczną atmosferę Leap Castle, uznawanego za najbardziej nawiedzone miejsce w Irlandii, gdzie pod Krwawą Kaplicą wciąż spoczywają kości ofiar wrzuconych do lochu zapomnienia. I westchniesz nad romantyczną historią Kylemore Abbey — zamku, który powstał jako prezent miłosny, a dziś jest opactwem benedyktynek.

Ta książka nie jest zwykłym przewodnikiem. Nie znajdziesz w niej suchych dat i nużących opisów architektonicznych detali (choć i one się pojawią, gdy będą potrzebne). To raczej zbiór opowieści — o ludziach, którzy te zamki budowali, o tych, którzy w nich mieszkali, o legendach, które narosły wokół nich przez stulecia, i o duchach, które do dziś podobno nawiedzają ich korytarze. To próba uchwycenia ducha miejsca — tego czegoś nieuchwytnego, co sprawia, że nawet najbardziej sceptyczny turysta, stając na murach Dunluce czy Rock of Cashel, czuje dreszcz na plecach.

Pisząc tę książkę, starałem się oddać głos zarówno historykom, jak i gawędziarzom. Cytowałem kroniki i listy, ale też przytaczałem ludowe podania i anegdoty, które przewodnicy szepczą turystom przy kominku. Bo Irlandia to kraj, gdzie granica między faktem a legendą jest zawsze płynna, i gdzie nawet najbardziej nieprawdopodobna historia może okazać się prawdziwa — albo przynajmniej stać się prawdziwą dla tych, którzy w nią uwierzą.

Czy po przeczytaniu tej książki będziesz chciał odwiedzić te wszystkie miejsca? Mam taką nadzieję. Ale nawet jeśli nie, mam nadzieję, że choć na chwilę przeniesiesz się w ten niezwykły świat — świat normańskich rycerzy i gaelickich wodzów, angielskich arystokratów i irlandzkich buntowników, świętych mnichów i bezbożnych duchów. Świat, w którym kamienie naprawdę mówią, a historia wciąż żyje.

Zapraszam Cię w tę podróż. Będzie długa, momentami mroczna, innym razem wzruszająca, ale na pewno niezapomniana. Bo zamki Irlandii to nie tylko zabytki. To zwierciadła, w których odbija się dusza tej niezwykłej wyspy.Rozdział 1: Dublin Castle

PRZEZ WIEKI SYMBOL BRYTYJSKIEGO PANOWANIA, DZIŚ SERCE IRLANDZKIEJ PAŃSTWOWOŚCI I MIEJSCE ZAPRZYSIĘŻENIA PREZYDENTÓW

PROLOG: KAMIEŃ, WODA I WŁADZA

W sercu Dublina, tam gdzie rzeka Liffey spotykała się niegdyś z mrocznym, tajemniczym dopływem Poddle, natura stworzyła basen o czarnej tafli. To właśnie od tego miejsca — _Dubh Linn_ w języku gaelickim, czyli „Czarna Woda” — wzięła swoją nazwę cała osada, a później miasto, które miało stać się stolicą Irlandii. Zanim jednak powstały tu jakiekolwiek mury, zanim Normanowie postawili pierwsze kamienie, teren ten był świadkiem czegoś więcej niż tylko handlu i podróży. Był świadkiem narodzin mitu.

Źródło mapy: OpenStreetMap.org
Mówi się, że w mrocznych wiekach, na długo przed przybyciem Anglików, w miejscu tym istniał pogański krąg, a sama „Czarna Woda” była bramą do innego świata. Legendy głoszą, że to właśnie tutaj święty Patryk miał dokonać jednego ze swoich pierwszych cudów, gasząc ogień pogańskiego kapłana wodą z tego właśnie basenu, by udowodnić wyższość nowej wiary. Inna, mniej znana legenda, opowiada o przerażającym stworze, _oiseall_, który miał zamieszkiwać głębiny Dubh Linn i który pojawiał się zawsze, gdy miastu groziła wielka tragedia. Czy te opowieści są prawdziwe? Jak to z legendami bywa — ich ziarno prawdy tkwi w zbiorowej pamięci miejsca, które od zawsze było sceną dla dramatycznych wydarzeń.

Gdy dziś przekraczamy próg Dublin Castle, stąpamy nie tylko po kamiennych posadzkach korytarzy, ale po warstwach historii, które układają się tutaj niczym w geologicznym przekroju. Pod naszymi stopami, głęboko pod georgiańskimi arkadami i gotyckimi wieżyczkami, leżą szczątki wikińskich domostw, normańskich fortyfikacji i fundamenty angielskiej twierdzy. To miejsce, przez ponad siedemset lat będące synonimem obcej, brytyjskiej władzy, dziś jest domem dla irlandzkiej prezydentury i sceną, na której odgrywane są najważniejsze akty państwowości. Jak to możliwe, że znienawidzony symbol ucisku mógł stać się sercem wolnej republiki? Aby to zrozumieć, musimy cofnąć się do początku XIII wieku, do czasów króla, którego imię do dziś budzi w Irlandii mieszane uczucia.

CZĘŚĆ I: NORMAŃSKI MIECZ I KRÓLEWSKI SKARBIEC (1204—1684)

Rok 1204. Anglia jest we władaniu Jana bez Ziemi, najmłodszego syna Henryka II Plantageneta, monarchy słabego, podejrzliwego i uwikłanego w konflikt z własnymi baronami. Zaledwie kilkadziesiąt lat wcześniej, w 1169 roku, na irlandzkie wybrzeże wkroczyli pierwsi normańscy awanturnicy, wspierając zdetronizowanego króla Leinsteru. Ich sukces był tak spektakularny, że zaniepokojony Henryk II sam postanowił odwiedzić nową prowincję, by ujarzmić zbyt niezależnych wasali. Irlandia stała się lordshipem, ziemią podległą angielskiej koronie, ale bez silnego ośrodka administracyjnego.

I właśnie w 1204 roku Jan wydaje rozkaz Meilerowi Fitzhenry’emu, swojemu justycjariuszowi w Irlandii: wznieść na wzniesieniu nad Dubh Linn zamek z „mocnymi murami i głębokimi fosami dla obrony miasta, wymierzania sprawiedliwości i ochrony królewskiego skarbca”. To nie był kaprys architektoniczny. To była zimna kalkulacja polityczna. Jan potrzebował fortecy, która nie tylko obroni Dublin przed zbuntowanymi irlandzkimi klanami, ale przede wszystkim będzie bastionem jego własnej władzy nad niesfornymi normańskimi lordami, którzy zaczynali czuć się w Irlandii jak u siebie. Zamek miał być głośnym przypomnieniem, czyja ręka trzyma tutaj miecz.

Budowa trwała ponad dwie dekady. Wzniesiono imponującą, czworoboczną twierdzę otoczoną wysokimi murami obronnymi, z czterema masywnymi, okrągłymi wieżami w narożnikach. Był to typowo normański projekt — surowy, funkcjonalny, przytłaczający. Nie był to pałac, lecz machina wojenna. Otaczała go fosa, zasilana wodą z rzeki Poddle, którą sprytnie przekopano, by utworzyć sztuczną barierę wodną. Wjazd prowadził przez most zwodzony, a główna brama strzegła dostępu do miasta.

Z tamtej pierwotnej, średniowiecznej budowli do dziś przetrwała tylko jedna wieża — Record Tower (Wieża Archiwaliów) z lat 1228—1230. Stoi do dziś, masywna, kamienna, nieco przysadzista. Gdy kładziemy dłoń na jej chłodnych, szorstkich blokach, dotykamy XIII wieku. To właśnie w jej murach, w ciemnych i wilgotnych celach, jęczeli pierwsi więźniowie. To z jej strzelnic normańscy łucznicy wypatrywali wrogów. Jej gotyckie blanki są jednak XIX-wiecznym dodatkiem — romantyczną wizją tego, jak średniowiecze _powinno_ wyglądać, a nie jak wyglądało naprawdę.

Przez kolejne stulecia Dublin Castle był nie tylko fortecą, ale i sercem administracji. To tutaj zasiadał justycjariusz, a później Lord Namiestnik (_Lord Lieutenant_), osobisty przedstawiciel monarchy. To tutaj, w Wielkiej Sali (_Great Hall_), zbierał się irlandzki parlament. To tutaj, w specjalnie wybudowanej w 1570 roku izbie, obradował sąd _Castle Chamber_, irlandzki odpowiednik osławionej angielskiej Gwiaździstej Izby (_Star Chamber_), który sądził wrogów korony z pominięciem standardowych procedur. Zamek był państwem w państwie, miastem w mieście.

Mury te były świadkami zarówno wielkich uroczystości, jak i aktów barbarzyństwa. W 1394 roku gościł tu króla Ryszarda II, który przybył z ogromną armią, by stłumić rebelię. W 1534 roku, w ramach buntu „Jedwabnego Tomasza” (Silken Thomas), powstańcy oblegali zamek, bezskutecznie próbując wyrwać go z rąk Henryka VIII. To na dziedzińcu zamku wystawiano głowy straconych rebeliantów, nabite na pale, by stały się ostrzeżeniem dla innych. Wśród nich znalazła się głowa niejakiego Fizjego z Galway, który w 1581 roku został stracony za wiarę katolicką.

Ale zamek to nie tylko polityka i egzekucje. To także ludzie. W murach tych mieszkał i pracował sir Henry Sidney, trzykrotny Lord Namiestnik w czasach Elżbiety I, który gorliwie wcielał w życie politykę konfiskat i kolonizacji. To w tych korytarzach snuł swe intrygi Thomas Wentworth, hrabia Strafford, bezwzględny namiestnik Karola I, którego rządy doprowadziły Irlandię na skraj otwartego buntu, a jego samego ostatecznie na londyński szafot.

CZĘŚĆ II: FENIKS Z POPIOŁÓW — NARODZINY GEORGIAŃSKIEGO PAŁACU (1684—1800)

Nocą 7 kwietnia 1684 roku w zamku wybuchł pożar. Jego skala była katastrofalna. Ogień, który rozpoczął się w jednej z oficyn, szybko strawił większość średniowiecznych zabudowań. Drewniane stropy, wiekowe belkowania, wszystko stanęło w płomieniach. Lord Arran, syn księcia Ormonde, ówczesnego Lorda Namiestnika, podjął dramatyczną decyzję. Aby powstrzymać ogień od pochłonięcia całej fortecy, nakazał wysadzić w powietrze kaplicę zamkową i kilka innych budynków. Średniowieczny Dublin Castle przestał istnieć.

Katastrofa okazała się jednak szansą. Koniec XVII wieku to czas, gdy twierdze ustępują miejsca rezydencjom. Wojna toczy się już gdzie indziej, a władza potrzebuje nie tylko miecza, ale i odpowiedniej oprawy. Rozpoczęła się wielka przebudowa. Na zgliszczach surowego zamku miał stanąć elegancki pałac w stylu georgiańskim, godny reprezentować potęgę Korony Brytyjskiej.

Prace nadzorował sir William Robinson, a później inni wybitni architekci. Stary, czworoboczny dziedziniec zamkowy przekształcono w reprezentacyjny Upper Yard, otoczony klasycystycznymi fasadami. To właśnie wtedy powstaje większość budynków, które widzimy dziś. Jednak nawet w tej nowej, oświeceniowej architekturze, średniowieczna przeszłość daje o sobie znać. Pod arkadami wciąż płynie uwięziony w kanałach Poddle, a fragmenty dawnych murów kryją się w piwnicznych podziemiach.

Najwspanialszym owocem tej transformacji były bez wątpienia Apartamenty Stanowe (_State Apartments_). To tutaj, wzdłuż południowego skrzydła, Lordowie Namiestnicy mieli nie tylko mieszkać, ale i olśniewać. Każda z sal miała swoją funkcję i własną, bogatą historię.

Sercem kompleksu jest St. Patrick‘s Hall (Sala Świętego Patryka), bez wątpienia jedno z najpiękniejszych wnętrz w całej Irlandii. Jej budowę ukończono w latach 40. XVIII wieku, ale obecny, olśniewający wystrój pochodzi z około 1790 roku. To tutaj odbywały się najwspanialsze bale, bankiety i uroczystości dworskie. Gdy spoglądamy w górę, naszym oczom ukazuje się prawdziwe arcydzieło: plafon namalowany przez włoskiego artystę Vincenzo Valdre (ok. 1742–1814). To najważniejszy malowidło sufitowe w Irlandii, podzielone na trzy ogromne panele.

I tu historia płata nam figla. Na jednym z panelów widzimy świętego Patryka wprowadzającego chrześcijaństwo do Irlandii — scenę symboliczną, uniwersalną. Na drugim — koronację Jerzego III, brytyjskiego monarchy. Na trzecim zaś — scenę, która przez wieki miała być ideologicznym uzasadnieniem angielskiej obecności w Irlandii: „Król Henryk II przyjmuje poddanie się irlandzkich wodzów”. To hołd złożony w 1171 roku, akt, który w brytyjskiej narracji legitymizował ich władzę. Sztuka służyła tu polityce w sposób najczystszy. Ci sami irlandzcy arystokraci, którzy bawili się na balach w tej sali, tańczyli dosłownie pod sufitem gloryfikującym ich ujarzmienie. Gorycz tej ironii nie umknęła nikomu.

Obok Sali Świętego Patryka znajduje się Sala Tronowa (_Throne Room_). Pierwotnie nazywana Battleaxe Hall od siekier bojowych gwardii, które ją obstawiały, około 1790 roku została przekształcona w królewską salę audiencyjną. Stoi tu tron wykonany z okazji wizyty króla Jerzego IV w 1821 roku — monarchy tak otyłego i nieporadnego, że jego wizyta w Dublinie, choć hucznie fetowana, stała się tematem złośliwych anegdot. Mówiono, że tron musiano specjalnie poszerzyć, a sam król, próbując przemówić po irlandzku, wywołał jedynie salwy śmiechu.

Tuż obok znajduje się Pokój Gobelinów (_Tapestry Room_), Pożyczalnia (_Drawing Room_) i inne komnaty, każda wypełniona bezcennymi meblami, portretami monarchów i namiestników, kryształowymi żyrandolami, które pamiętają czasy, gdy przy ich świetle snuto plany dalszego kolonizowania Irlandii.

Nie sposób pominąć również Kaplicy Królewskiej (_Chapel Royal_), która stanowi architektoniczną perłę w koronie zamku. Ta neogotycka kaplica, wzniesiona w latach 1807—1814 według projektu Francisa Johnstona, stanęła na miejscu średniowiecznej świątyni, wysadzonej w 1684 roku. Jej budowa była aktem politycznej deklaracji. Miała podkreślić dominującą rolę Kościoła Irlandii (protestanckiego) w zarządzaniu krajem. Jej zewnętrzne mury zdobi aż 91 rzeźbionych głów — postaci historycznych i mitycznych, od świętego Patryka po dziekana Swifta, od Briana Boru po Normanów. Wnętrze zapiera dech w piersiach — eksploduje kolorami witraży i misterną, dębową snycerką. Loże dla Lorda Namiestnika i arcybiskupa przypominają loże w teatrze, bo też i nabożeństwa były tu swoistym spektaklem władzy.

CZĘŚĆ III: TWIERDZA W OBLĘŻENIU — POWSTANIA, SZPIEDZY I UPADEK IMPERIUM (1800—1922)

Akt Unii z 1800 roku, który zlikwidował irlandzki parlament i wcielił Irlandię do Zjednoczonego Królestwa, paradoksalnie zwiększył znaczenie Dublin Castle. Skoro nie było już lokalnego parlamentu, zamek stał się jedynym centrum decyzyjnym. To tutaj, w biurach rozrzuconych po całym kompleksie, urzędowała brytyjska administracja, policja (DMP i RIC), służby skarbowe i wywiadowcze. Jak to ujął w 1909 roku narodowy dziennikarz R. Barry O‘Brien: „Politycznie, Zamek jest Egzekutywą”.

Dla irlandzkich nacjonalistów zamek stał się celem numer jeden. Był symbolem wszystkiego, co znienawidzone: obcej dominacji, protestanckiej supremacji, uciskającego prawa. W ciągu XIX wieku wielokrotnie planowano jego atak, ale zawsze kończyło się na niczym. Bardziej skuteczne były akcje wymierzone w jego symbolikę. W 1884 roku nazwisko zamku znalazło się w centrum skandalu obyczajowego, gdy nacjonalistyczna gazeta _United Ireland_ ujawniła istnienie wśród oficerów zamkowych homoseksualnego kręgu, co było wówczas poważnym przestępstwem i kompromitacją dla reżimu.

Najgłośniejszą historią kryminalną początku XX stulecia była jednak kradzież irlandzkich klejnotów koronnych w 1907 roku. Insygnia Orderu Świętego Patryka, najwyższego irlandzkiego orderu rycerskiego, zostały skradzione w biały dzień z silnie strzeżonego skarbca w zamku. Podejrzenie natychmiast padło na sir Arthura Vicarsa, głównego herolda, człowieka o słabym charakterze, otaczającego się podejrzanym towarzystwem. Mówiono o szantażu, o homoseksualnych orgiach, o tuszowaniu afery na najwyższych szczeblach, by nie skompromitować dworu królewskiego, który miał odebrać ordery podczas wizyty w Dublinie. Klejnotów nigdy nie odnaleziono, a tajemnica ich zaginięcia do dziś rozpala wyobraźnię historyków i detektywów amatorów.

Wielkanoc 1916 roku. Powstanie Wielkanocne wybucha w całym Dublinie. Grupa 25 członków Irlandzkiej Armii Obywatelskiej (_Irish Citizen Army_) pod dowództwem Seána Connolly‘ego podchodzi pod bramę zamku. W brawurowym ataku zabijają strażnika i opanowują wartownię. To był moment, by zająć symbol stuleci angielskiej tyranii. Ale powstańcy wahają się. Czy to pułapka? Czy mają siły, by utrzymać tak ogromny kompleks? W tych kilku minutach niezdecydowania brytyjskie posiłki nadciągają z pobliskich koszar Ship Street Barracks. Atak załamuje się. Powstańcy wycofują się, by dołączyć do głównych sił w poczcie. Zamek, serce imperium, o włos uniknął upadku. Gdyby go zdobyto, psychologiczny i propagandowy efekt mógłby zmienić bieg całego powstania.

Lata 1919—1921 to wojna o niepodległość. Dublin Castle staje się ufortyfikowanym obozem wojennym. Druty kolczaste oplatają bramy, na wieżach ustawiono karabiny maszynowe, a na dziedzińcu parkują opancerzone samochody. Wewnątrz tłoczą się urzędnicy, policjanci i osławieni Auxiliaries — paramilitarna formacja złożona z byłych oficerów, znana z brutalności. David Neligan, członek DMP pracujący dla IRA, tak opisywał atmosferę oblężenia: „Przez całą noc na placu migały światła reflektorów, gdy grupy raiderskie przyjeżdżały i wyjeżdżały. Auxiliaries byli niezwykłą zbieraniną. Widziało się mężczyzn w mundurach lotników, górali w pełnych kiltach, oficerów marynarki, kowbojów i typy z każdego zakątka globu”. Pili na potęgę, terroryzowali miasto, a ich kwatery w zamku stały się synonimem terroru.

To w tych murach, w noc Krwawej Niedzieli 21 listopada 1920 roku, torturowano i zamordowano trzech członków IRA: Dicka McKee, Conora Clune‘a i Peadara Clancy‘ego. Zostali oni pojmani i zabrani do zamku, gdzie podczas „przesłuchania” pobito ich na śmierć. Oficjalny raport mówił o zastrzeleniu podczas próby ucieczki, ale prawda była bardziej makabryczna. Ich ciała nosiły ślady bestialskiego traktowania. Mord w sercu brytyjskiej administracji tylko podsycił nienawiść i przyspieszył bieg wypadków.

CZĘŚĆ IV: DZIEŃ PRZEKAZANIA I NOWA RZECZYWISTOŚĆ (1922—1938)

16 stycznia 1922 roku. Historia zatacza koło. Po podpisaniu traktatu angielsko-irlandzkiego, nadszedł czas na formalne przekazanie władzy. Brytyjski Lord Namiestnik, lord FitzAlan, ostatni reprezentant korony w Irlandii, oczekuje w swoim gabinecie na przedstawicieli nowego Rządu Tymczasowego. Na czele delegacji stoi Michael Collins, człowiek, którego głowę Brytyjczycy wycenili na 10 000 funtów, rewolucjonista i architekt wojny partyzanckiej.

Collins spóźnia się. Gdy w końcu wkracza do gabinetu, Lord FitzAlan, wyraźnie poirytowany, zwraca mu uwagę: „Spóźnił się pan o siedem minut, panie Collins”. Wtedy, jak głosi legenda, Collins, z uśmiechem na ustach, odpowiada: „Czekaliśmy siedemset lat, możecie poczekać siedem minut”.

W tym jednym zdaniu zawiera się cała historia zamku. Siedemset lat angielskiej administracji, siedemset lat ucisku, buntów, nadziei i rozczarowań. I oto teraz klucze do tej fortecy przechodzą w irlandzkie ręce. FitzAlan, uprzejmy szkocki arystokrata, miał później powiedzieć, że Collins był „najbardziej niezwykłym człowiekiem, jakiego kiedykolwiek spotkał”. Ale symbolika tej chwili była druzgocąca. Zamek, będący synonimem wroga, stał się nagle własnością zwycięzców.

Przejęcie zamku nie było jednak łatwe. Wybucha wojna domowa, a Four Courts, siedziba sądów, zostaje zniszczona. Przez następną dekadę Dublin Castle służy jako tymczasowy gmach sądów. Dopiero w latach 30. XX wieku zaczyna pełnić funkcje ceremonialne. To tutaj Éamon de Valera, jako prezydent Rady Wykonawczej, przyjmuje listy uwierzytelniające od nowych ambasadorów. Wciąż jednak robi to w imieniu króla Jerzego V, bo Irlandia jest jeszcze dominium. Prawdziwy przełom następuje w 1938 roku.

CZĘŚĆ V: DOM PREZYDENTA — OD KORONY DO REPUBLIKI

Rok 1938. Wchodzi w życie nowa konstytucja Irlandii (_Bunreacht na hÉireann_), tworząca urząd prezydenta. Pierwszym prezydentem zostaje Douglas Hyde, uczony, protestant, współzałożyciel Gaelic League, człowiek, który idealnie symbolizuje nową, integracyjną wizję państwa. I to właśnie w Sali Świętego Patryka, pod tym samym sufitem Valdre‘a, na którym Henryk II przyjmuje hołd irlandzkich wodzów, Hyde składa prezydencką przysięgę.

Ironia tej sceny jest wręcz namacalna. Sala, która przez wieki była sceną brytyjskiej potęgi, staje się miejscem narodzin irlandzkiej republiki. Sufit, który głosił poddaństwo, milczy, gdy nowa głowa państwa, wolnego państwa, obejmuje urząd. Od tej pory każdy kolejny prezydent Irlandii będzie zaprzysięgany w tym właśnie miejscu. To tutaj w 1974 roku wystawiono trumnę z ciałem prezydenta Erskine‘a Childersa, który zmarł nagle w urzędowaniu, a rok później, w 1975 roku, żegnano Éamona de Valerę, giganta irlandzkiej polityki.

Dziś Dublin Castle tętni życiem. Jest nie tylko pomnikiem historii, ale żywym organizmem. Mieszczą się w nim biura Office of Public Works, Revenue Commissioners, a od 2023 roku także nowa Komisja Wyborcza. Znajduje się tu wspaniała Chester Beatty Library, muzeum światowej klasy kolekcji sztuki orientalnej i zachodniej. Jest też muzeum Gardy (irlandzkiej policji) i muzeum skarbowe.

ZAKOŃCZENIE: GŁOSY Z PODZIEMI

Spacerując po Dublin Castle, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że ściany te wciąż przechowują echo minionych wieków. W Podziemiu Średniowiecznym (_Medieval Undercroft_), odkopanym podczas prac archeologicznych w latach 80. XX wieku, możemy na własne oczy zobaczyć fragmenty murów z XIII wieku, koryto rzeki Poddle, ślady wikińskich domów. To tam, w wilgotnym półmroku, historia przemawia najgłośniej.

Słychać tam jęki więźniów z wieży Record Tower. Słychać szczęk mieczy normańskich strażników. Słychać nerwowe kroki Michaela Collinsa, który po latach walki w końcu wkracza do środka, by przejąć to, co mu się należy. Słychać uroczyste, pełne nadziei słowa prezydenckiej przysięgi.

Dublin Castle jest jak irlandzka historia w pigułce: pełen sprzeczności, bolesny, ale i pełen niespodziewanych zwrotów akcji. Zamek, który zbudowano, by panować nad Irlandczykami, stał się ich domem. Twierdza, która przez wieki była symbolem obcej dominacji, dziś jest sercem irlandzkiej państwowości. I choć kamienie pamiętają krew i łzy, to właśnie na nich, na tych samych kamieniach, wolna Irlandia buduje swoją przyszłość. Jest to lekcja, która wykracza daleko poza architekturę — lekcja o tym, że nawet najciemniejsze symbole można przekształcić i nadać im nowe, lepsze znaczenie. Zamek nie jest już twierdzą wroga, ale fortecą demokracji. Czarna Woda, _Dubh Linn_, która niegdyś budziła lęk, dziś odbija w swej tafli światło wolności.Rozdział 2: Trim Castle

NAJWIĘKSZA NORMAŃSKA FORTECA W IRLANDII, KTÓREJ SUROWE MURY POSŁUŻYŁY ZA TŁO W FILMIE _BRAVEHEART_

PROLOG: KAMIENNA DEKLARACJA

Gdyby kamienie mogły mówić, te w Trim Castle krzyczałyby. Nie szeptałyby, nie snuły dyskretnych opowieści przy kominku — one grzmiałyby na całą dolinę Boyne, ogłaszając światu, że oto przybył nowy pan i nie ma zamiaru nigdzie się stąd ruszać. To nie jest zamek, który próbuje się podobać. Nie znajdziemy tu finezyjnych zdobień ani kunsztownych detali, które cieszą oko przybysza. Trim Castle jest jak zaciśnięta pięść wymierzona w twarz irlandzkiego krajobrazu — brutalna, masywna i nie pozostawiająca złudzeń co do intencji swoich budowniczych.

Źródło mapy: OpenStreetMap.org
Stojąc na południowym brzegu rzeki Boyne, około czterdziestu kilometrów od Dublina, ta normańska kolos dominuje nad miasteczkiem Trim jak śpiący lew. Zajmuje obszar około 30 000 metrów kwadratowych, co czyni go największym zamkiem w Irlandii i jednym z największych założeń normańskich w całej Europie. Ale liczby nie oddają jego istoty. Aby zrozumieć Trim Castle, trzeba pojąć, czym była Irlandia pod koniec XII wieku — krajem podbijanym, krwawiącym, ale wciąż nieujarzmionym. I trzeba poznać człowieka, który postanowił to zmienić, człowieka o twarzy pooranej bliznami i reputacji tak czarnej, że do dziś budzi dreszcz na plecach.

CZĘŚĆ I: CZŁOWIEK Z BLIZNĄ I JEGO DZIEŁO

Nazywał się Hugh de Lacy. Dla Irlandczyków był ucieleśnieniem normańskiej buty i bezwzględności. Dla króla Henryka II był narzędziem — niezwykle użytecznym, ale i niebezpiecznym, ostrzem, które mogło zranić także rękę, która je dzierży. Henryk II, ten sam, który zaledwie kilka lat wcześniej wysłał swych rycerzy na podbój Zielonej Wyspy, doskonale zdawał sobie sprawę, że sama militarna przewaga nie wystarczy. Trzeba było obsadzić podbity kraj ludźmi, którzy nie cofną się przed niczym. I tak w 1172 roku Hugh de Lacy otrzymał od króla tytuł Lorda Meath ( _Lord of Meath_) wraz z ogromnymi nadaniami ziemi. Jego zadanie było proste: skonsolidować normańskie panowanie na niespokojnych rubieżach na północ od Dublina, na granicy terytoriów wciąż kontrolowanych przez irlandzkich wodzów.

De Lacy nie był jednak zwykłym wasalem. Irlandzkie roczniki opisują go jako człowieka „niezwykłego awansu”, który „przyćmił wszystkich Anglików w Irlandii zarówno budową zamków, jak i rozszerzaniem granic”. Ale był też kimś więcej — wolnym duchem, który zbyt dobrze czuł się w nowym kraju. Kiedy w 1180 roku poślubił Rose Ní Conchobair, córkę Ruaidrí Ua Conchobair, arcykróla Irlandii i tego samego człowieka, który kilka lat wcześniej spalił jego pierwszą, drewnianą fortyfikację w Trim, wzbudził tym śmiertelny niepokój Henryka II. Angielski monarcha z przerażeniem ujrzał wizję swojego wasala, który poprzez małżeństwo z irlandzką arystokracją mógł zacząć budować własne, niezależne królestwo. W liście do de Lacy‘ego król wzywał go natychmiast z powrotem do Anglii, obawiając się najgorszego.

Los jednak oszczędził Henrykowi kłopotu pozbycia się niewygodnego lennika. W lipcu 1186 roku, podczas inspekcji budowy kolejnego zamku w Durrow, Hugh de Lacy został niespodziewanie zaatakowany od tyłu. Irlandzki wojownik z klanu O‘Brien, niejaki O‘Meyey, podszedł do niego pod pozorem prośby o pracę i jednym ciosem topora odrąbał mu głowę. Legenda głosi, że morderca działał z zemsty za zniszczenie klasztoru, ale nie brakowało głosów, że topór, który przeciął szyję de Lacy‘ego, był wygodnym rozwiązaniem problemów, z którymi angielski król nie chciał lub nie mógł się mierzyć osobiście.

Śmierć Hugh de Lacy otworzyła nowy rozdział w historii zamku. Jego dzieło podjął syn, Walter de Lacy, który odziedziczył po ojcu nie tylko tytuł, ale i ambicje. To właśnie Walter, w ciągu trzech dekad (około 1196—1206), wzniósł kamienne serce twierdzy, które widzimy do dziś. Wykorzystując strategiczne położenie na wzniesieniu nad brodem na Boyne, miejscu dostępnym wówczas nawet dla statków morskich, które mogły wpływać w głąb lądu, stworzył fortecę, która przez wieki miała być nie do zdobycia.

CZĘŚĆ II: ARCHITEKTURA STRACHU I WŁADZY

Gdy podchodzimy do Trim Castle, naszym oczom ukazuje się widok, który mógł przyprawiać o dreszcz średniowiecznego najeźdźcę. Ogromny, czworoboczny obszar otoczony jest w większości nietkniętym murem obwodowym ( _curtain wall_) z połowy XIII wieku, rozciągającym się na długość około 450 metrów. W murze tym, od strony prowadzącej do Dublina, wznosi się niezwykła, okrągła barbakan — rzadki element architektury obronnej w Irlandii, który chronił główną bramę wjazdową. To przez tę bramę, przez most zwodzony przerzucony niegdyś nad suchą fosą, wjeżdżali do zamku dostojnicy, kupcy i więźniowie.

Ale prawdziwym sercem twierdzy, jej ostatnią linią obrony i jednocześnie siedzibą pana, jest masywny donżon ( _keep_) — wieża mieszkalno-obronna. I to właśnie on, górujący nad okolicą, stanowi o unikalności Trim Castle. To nie jest zwykła, kwadratowa normańska wieża. Jej architektura to prawdziwy majstersztyk inżynierii wojskowej i wyraz paranoi, by tak rzec, de Lacy‘ch. Ma formę krzyża wpisanego w kwadrat, co w praktyce oznacza, że zamiast czterech narożników, posiada ich dwadzieścia. Każdy z tych kątów to dodatkowa płaszczyzna, z której obrońcy mogli razić napastników, eliminując martwe pola ostrzału. To forteca zaprojektowana tak, by nawet jeśli wróg wedrze się na dziedziniec, ta kamienna bestia pozostała niezdobyta.

Wchodząc dziś do środka, wąskimi, krętymi schodami, wkraczamy w świat trzech poziomów, które kiedyś tętniły życiem. Na parterze mieściły się magazyny i pomieszczenia gospodarcze. Piętro zajmowała Wielka Sala ( _Great Hall_), serce świeckiego życia zamku. To tutaj, przy długich dębowych stołach, zasiadał Walter de Lacy ze swoimi rycerzami, toczono dysputy polityczne, przyjmowano gości i obradowano nad losami okolicznych ziem. Można tu, jak pisze przewodnik, „wyobrazić sobie wystawne uczty i trzaskające ognie”. Kolejne kondygnacje kryły komnaty mieszkalne i prywatną kaplicę, do której prowadzą strome, kamienne stopnie — miejsce, gdzie pan zamku mógł na chwilę zapomnieć o polityce i oddać się modlitwie.

Grubość murów sięga miejscami trzech metrów. Kamień na kamieniu, zaprawa wapienna, pot i krew setek anonimowych robotników. Stojąc na szczycie wieży i spoglądając na rozciągającą się w dole dolinę Boyne, widzimy ten sam krajobraz, który osiemset lat temu oglądali normańscy strażnicy: leniwy nurt rzeki, zielone pastwiska i majaczące na horyzoncie wzgórza. To widok, który hipnotyzuje i pozwala zrozumieć, dlaczego to właśnie to miejsce wybrano na fortecę.

CZĘŚĆ III: KRÓLOWIE, PARLAMENT I MENNICA

Trim Castle nie był tylko wojskową placówką. Był centrum administracyjnym ogromnego terytorium zwanego Liberty of Meath. Na jego dziedzińcu i w komnatach zapadały decyzje, które ważyły o życiu tysięcy Irlandczyków. Był też świadkiem wizyt najpotężniejszych ludzi ówczesnego świata.

To właśnie w Trim, w 1210 roku, stanął przed trudnym wyzwaniem król Jan bez Ziemi, ten sam, który nakazał budowę zamku w Dublinie. Przybył do Irlandii, by ukrócić rebelię normańskich lordów, a jego głównym celem był niepokorny Walter de Lacy. Przez wiele tygodni król Jan oblegał Trim Castle, próbując wedrzeć się do środka. Bezskutecznie. Mury wzniesione przez Waltera okazały się zbyt potężne. Choć ostatecznie Walter ugiął się przed królewską wolą i odzyskał łaski, fakt, że jego twierdza nigdy nie została zdobyta szturmem, przetrwał w lokalnej tradycji. Do dziś niektórzy mieszkańcy nazywają Trim Castle „zamkiem króla Jana” ( _King John‘s Castle_), ale jak celnie zauważa jeden z przewodników, jest to tytuł nadany raczej z ironii, by drwić z angielskiego monarchy, któremu nie udało się go zdobyć.

Później gościł tu inny Plantagenet, król Ryszard II, który podczas swojej niefortunnej wyprawy do Irlandii w 1399 roku zatrzymał się w Trim, by odpocząć od nieudanych negocjacji z irlandzkimi wodzami. A w latach poprzedzających tę wizytę, to właśnie w murach Trim Castle przyszło spędzić młodość przyszłemu królowi Anglii, Henrykowi V. Nie jako gość, ale jako więzień. Zanim zasłynął zwycięstwem pod Azincourt, książę Hal został zesłany do Irlandii przez swojego ojca, Henryka IV, i przetrzymywany w Trim dla jego własnego bezpieczeństwa. Czy wąskie, kamienne korytarze zamku wpłynęły na ukształtowanie się charakteru surowego króla, który pokonał Francuzów? To pytanie, na które historia nie daje odpowiedzi, ale które każe nam patrzeć na te mury z jeszcze większym respektem.

Przez cały XV wiek w Trim Castle zbierał się irlandzki parlament. W jednej z sal, na piętrze donżonu, zasiadali przedstawiciele Korony i możnowładcy, uchwalając prawa dla angielskiej kolonii w Irlandii. Co więcej, na terenie zamku działała mennica, bijąca monetę dla całego regionu. Trim był zatem nie tylko miejscem siły, ale i pieniądza — prawdziwą stolicą angielskiego _Pale‘u_, tego niewielkiego skrawka Irlandii wokół Dublina, który pozostawał pod bezpośrednią kontrolą Korony.

CZĘŚĆ IV: UPADEK I ZAPOMNIENIE

Losy zamku, jak losy wszystkich twierdz, zależały od zmieniającej się sytuacji politycznej. W miarę jak w XVI i XVII wieku angielska władza nad Irlandią stawała się coraz bardziej pewna, a granica _Pale‘u_ przesuwała się coraz dalej na zachód, znaczenie militarne Trim Castle malało. Nie było już potrzeby utrzymywania tak potężnej fortecy na linii frontu. Zamek zaczął podupadać.

Kolejny cios zadały mu wojny konfederackie w latach 40. XVII wieku, a następnie podbój Cromwella. Po zdobyciu Droghedy w 1649 roku i masakrze jego obrońców, wojska parlamentu angielskiego podeszły pod Trim. Zamek, choć na krótko refortyfikowany, nie stawił większego oporu i wpadł w ręce Cromwella. To, czego nie zdołały zrobić irlandzkie klany ani król Jan, dokonał się w wyniku politycznych przemian — zamek stał się niepotrzebny.

Nowy władca Anglii, Oliver Cromwell, w ramach konfiskat ziem powstańcom, nadał Trim Castle rodzinie Wellesleyów, przodków słynnego Arthura Wellesleya, księcia Wellington, pogromcy Napoleona pod Waterloo. To właśnie z tym rodem wiąże się pewna anegdota. Mówi się, że gdy Arthur Wellesley, już jako książę, odwiedził Irlandię, poproszono go, by złożył wizytę w rodowej siedzibie w Trim. Książę, znany ze swej oschłości i pogardy dla wszystkiego, co irlandzkie (mimo że sam urodził się w Dublinie), miał podobno odburknąć: „Po co mam oglądać stertę kamieni, skoro i tak nie można w nich mieszkać?”. Wellesleyowie ostatecznie sprzedali zamek rodzinie Leslie, a ci z kolei baronom Dunsany — Plunkettom.

I tu zaczyna się najmroczniejszy, a zarazem najbardziej przyziemny rozdział w dziejach Trim Castle. Przez większą część XIX i XX wieku zamek, będący własnością Dunsanych, służył… za tło do pikników. Lordowie Dunsany zezwalali miejscowej ludności na swobodny dostęp do rozległych terenów wokół ruin. Część ziem wydzierżawiono nawet lokalnym władzom, które urządziły na nich… wysypisko śmieci. Wyobraźmy sobie ten paradoks: miejsce, które było areną walk królów i centrum administracyjnym średniowiecznej Irlandii, stało się składowiskiem odpadków. Na zamkowym dziedzińcu, pod potężnymi murami, gdzie niegdyś odbywały się turnieje, teraz hałdowano śmieci. Historia potrafi być nieprzewidywalnie okrutna.

Na terenie posesji, tuż przy murach, wzniesiono nawet niewielki budynek, który stał się siedzibą lokalnego oddziału Królewskiego Legionu Brytyjskiego ( _Royal British Legion_), organizacji zrzeszającej weteranów wojennych. Irlandzcy republikanie patrzyli na to krzywym okiem, ale własność prywatna to własność prywatna. Zamek trwał, zaniedbany, obrośnięty bluszczem, czekając na lepsze czasy.

CZĘŚĆ V: HOLLYWOODZKIE ODRODZENIE

Te lepsze czasy nadeszły w ostatniej dekadzie XX wieku, a przyszły na skrzydłach… Hollywood. W 1994 roku do małego miasteczka Trim wkroczyła filmowa armia. Mel Gibson, u szczytu sławy, przybył do Irlandii, by kręcić swój epicki film o szkockim bohaterze narodowym, Williamie Wallace‘ie — _Braveheart_. Paradoks polegał na tym, że film opowiadający o szkockiej walce z angielskim uciskiem kręcony był w Irlandii, a główną angielską fortecę miał udawać właśnie Trim Castle, będący symbolem… angielskiego ucisku w Irlandii. Historia lubi ironię.

Na potrzeby filmu, surowe mury zamku „zagrały” angielskie miasto York. To na dziedzińcu Trim Castle kręcono sceny, w których Wallace dokonuje egzekucji na angielskim namiestniku. To w cieniu tych normańskich wież Gibson w swoim kiltie wykrzykiwał kwestie, które na zawsze wryły się w pamięć kinomanów. Sceny londyńskie, w tym tę, w której Wallace zostaje poddany torturom i ścięty, również zrealizowano we wnętrzach zamku.

Produkcja filmu na kilka miesięcy sparaliżowała miasteczko, ale też tchnęła w nie nowe życie. Lokalni mieszkańcy zatrudniani byli jako statyści. W pubach przy piwie dyskutowano o genialności Gibsona i ekscentryczności aktorów. Jednym z nich był Patrick McGoohan, który wcielił się w rolę okrutnego króla Edwarda I Długonogiego ( _Longshanks_). McGoohan, aktor o irlandzkich korzeniach, zakochał się w okolicy i wielokrotnie powracał do Trim, zarówno prywatnie, jak i zawodowo. Kilka lat później, w 1997 roku, przyjechał ponownie, by w tym samym zamku kręcić amerykański miniserial telewizyjny _The Castle_. Jak wspominał wówczas dla _Meath Chronicle_, „uwielbiał wracać do Trim”.

Filmowy sukces _Braveheart_ (5 Oscarów, w tym za najlepszy film) postawił Trim Castle na mapie światowej turystyki. Turyści z Ameryki, Australii, Japonii przyjeżdżali, by zobaczyć na własne oczy miejsce, które widzieli na ekranie. Do dziś w miasteczku można natknąć się na tablice informacyjne wskazujące lokalizacje, w których kręcono film.

CZĘŚĆ VI: ODZYSKANIE GODNOŚCI

Być może sukces filmowy, a być może po prostu zmiana pokoleniowa sprawiły, że w 1993 roku, rok przed przyjazdem ekipy _Braveheart_, Lord Dunsany podjął decyzję o sprzedaży zamku państwu irlandzkiemu. Po latach zaniedbań, po wiekach bycia własnością prywatną, Trim Castle wrócił w publiczne ręce. Cena? Oprócz kwoty pieniężnej, lord Dunsany wynegocjował sobie prawo dostępu do rzeki i prawa do połowu ryb w tym miejscu — drobnostka, która mówi wiele o priorytetach arystokraty.

Irlandzki Urząd Robót Publicznych ( _Office of Public Works_, OPW) rozpoczął gigantyczne prace. Kosztem ponad 6 milionów euro (według innych źródeł 4,5 miliona) przeprowadzono kompleksowe badania archeologiczne, wykopaliska i renowację. Odkopano fragmenty fos, zabezpieczono mury, a przede wszystkim — zainstalowano nowy dach nad donżonem, by chronić go przed dalszą erozją. W 2000 roku zamek został udostępniony zwiedzającym. W 2002 roku wysiłki te zostały uhonorowane prestiżową nagrodą Europa Nostra, przyznawaną za najlepsze praktyki w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego w Europie.

CZĘŚĆ VII: ZAMEK DZISIAJ — MIĘDZY AUTENTYZMEM A WSPÓŁCZESNOŚCIĄ

Dziś Trim Castle jest jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych wschodniej Irlandii, sercem regionu zwanego _Ireland‘s Ancient East_. Jest własnością publiczną, zarządzany przez OPW. Na teren zamku, na rozległy dziedziniec otoczony murami, można wejść bezpłatnie o każdej porze roku. Można pospacerować wzdłuż brzegów Boyne, przejść pieszym mostkiem na drugą stronę rzeki, skąd rozpościera się najpiękniejszy widok na całą twierdzę.

Aby jednak wejść do samego donżonu, trzeba wziąć udział w obowiązkowej, około 45-minutowej wycieczce z przewodnikiem. I warto to zrobić, bo dopiero wtedy można poczuć ducha tego miejsca. Przewodnicy — zazwyczaj pasjonaci, często lokalni historycy amatorzy — opowiadają nie tylko suchą historię, ale i anegdoty, o których nie przeczytamy w żadnym przewodniku. Wspinaczka wąskimi, krętymi schodami na górne kondygnacje nie jest łatwa — osoby z problemami z poruszaniem się muszą liczyć się z ograniczeniami. Ale nagroda na szczycie jest bezcenna: panorama doliny Boyne, która zapiera dech w piersiach i pozwala zrozumieć, dlaczego to właśnie to miejsce wybrano na siedzibę władzy.

Wizyta w Trim to także okazja, by poznać samo miasteczko, uznawane za jedno z najpiękniejszych w Irlandii, z największą liczbą średniowiecznych zabytków na metr kwadratowy w całym kraju. Tuż obok zamku stoi najstarszy w Irlandii w pełni zachowany, niezmieniony średniowieczny most z 1393 roku. Warto też rzucić okiem na tajemniczy grobowiec „Zazdrosnego Mężczyzny i Kobiety” (_The Jealous Man and Woman‘s Tomb_) na cmentarzu przy katedrze Świętych Piotra i Pawła.

Nad całym tym idyllicznym obrazem wisi jednak pewien dysonans, dosłownie górując nad zamkowymi murami. Na początku XXI wieku irlandzki minister środowiska Martin Cullen nakazał swoim urzędnikom, by nie sprzeciwiali się budowie pięciopiętrowego hotelu tuż naprzeciwko zamku. Decyzja wywołała burzę protestów wśród konserwatorów zabytków, architektów i urbanistów, którzy wskazywali, że wysokość nowego budynku przewyższa mury samego zamku, niszcząc bezpowrotnie średniowieczną sylwetę krajobrazu. Hotel — Trim Castle Hotel — otwarto w sierpniu 2006 roku. Dziś, choć krytykowany za bezmyślność architektoniczną, stanowi wygodną bazę wypadową dla turystów i zapewnia miejsca pracy. To ironia losu na miarę samego zamku — miejsce, które przez wieki było twierdzą przeciwko najeźdźcom, dziś jest atrakcją turystyczną, a jego panoramę zakłóca budynek, który bez tego zamku nigdy by nie powstał.

ZAKOŃCZENIE: CISZA PRZED BITWĄ

Gdy słońce chyli się ku zachodowi nad doliną Boyne, a ostatni turyści opuszczają zamkowe mury, Trim Castle wraca do swojej pierwotnej roli — milczącego strażnika. Cisza, która zapada, jest ciężka od historii. W murach tych wciąż słychać echo topora, który zabił Hugh de Lacy. Słychać tupot nóg walijskich łuczników na blankach. Słychać szczęk monet bitych w mennicy. Słychać gniewne pomruki króla Jana, bezsilnego wobec potęgi kamienia. I słychać irlandzki szept, ten sam, który towarzyszył budowniczym, którzy dźwigali te głazy, wiedząc, że pracują dla wroga.

Trim Castle to nie tylko zabytek. To lekcja pychy, ambicji i przemijania. To przypomnienie, że nawet najpotężniejsze fortece, zbudowane, by trwać wiecznie, w końcu ustępują miejsca nowym czasom. Dziś, gdy patrzymy na jego potężną, 20-boczną wieżę odbijającą się w wodach Boyne, widzimy nie tyle symbol angielskiego panowania, ile świadectwo ludzkiej determinacji — tej złej, która chce podbijać, i tej dobrej, która chce ocalić od zapomnienia.

I gdy Mel Gibson, jako William Wallace, krzyczał na zamkowym dziedzińcu: „Walczycie o wolność!”, jego słowa niosły się echem nie tylko po szkockich górach, ale i po irlandzkich dolinach, udowadniając, że historia, choć pisana przez zwycięzców, należy ostatecznie do tych, którzy potrafią nadać jej nowe znaczenie. Trim Castle, największa normańska forteca Irlandii, jest tego najlepszym przykładem.