Zimna wojna - ebook

PRZEDMOWA

Co roku w po­nie­dział­kowe i śro­dowe po­po­łu­dnia se­me­stru zi­mo­wego pro­wa­dzę za­ję­cia z hi­sto­rii zim­nej wojny dla kil­ku­set stu­den­tów Yale. W trak­cie wy­kła­dów stale mu­szę so­bie po­wta­rzać, że wła­ści­wie ża­den ze słu­cha­czy nie pa­mięta wy­da­rzeń, o któ­rych mó­wię. Gdy wspo­mi­nam o Sta­li­nie i Tru­ma­nie, a na­wet o Re­aga­nie i Gor­ba­czo­wie, jest tak, jak gdy­bym mó­wił o Na­po­le­onie, Ju­liu­szu Ce­za­rze czy Alek­san­drze Ma­ce­doń­skim. Więk­szość ab­sol­wen­tów, któ­rzy ukoń­czyli uczel­nię w 2005 roku, miała za­le­d­wie pięć lat, gdy ru­nął mur ber­liń­ski. Moi stu­denci zdają so­bie sprawę, że zimna wojna w pe­wien spo­sób ich do­tknęła, po­nie­waż opo­wie­dziano im, jak wpły­nęła na ży­cie ich ro­dzin. Część tych mło­dych lu­dzi – choć z pew­no­ścią nie wszy­scy – ro­zu­mie, że gdyby w kilku kry­tycz­nych chwi­lach tego kon­fliktu pod­jęto inne de­cy­zje, mo­gliby w ogóle nie przyjść na świat. Mimo to słu­cha­cze za­pi­sują się na mój kurs z bar­dzo skromną wie­dzą o po­cząt­kach, przy­czy­nach czy po­wo­dach ta­kiego, a nie in­nego za­koń­cze­nia zim­nej wojny. Jest ona dla nich hi­sto­rią nie­róż­niącą się zbyt­nio od wojny pe­lo­po­ne­skiej.

Jed­nak gdy moi stu­denci do­wia­dują się wię­cej o wiel­kiej ry­wa­li­za­cji, która po­ło­żyła się cie­niem na dru­giej po­ło­wie po­przed­niego stu­le­cia, więk­szość z nich jest za­fa­scy­no­wana, wielu jest prze­ra­żo­nych, a kil­koro – za­zwy­czaj po wy­kła­dzie o kry­zy­sie ku­bań­skim – wy­cho­dzi z sali roz­trzę­sio­nych. „Ojej! – wy­krzy­kują (to wer­sja ocen­zu­ro­wana). – Nie mie­li­śmy po­ję­cia, że tak nie­wiele bra­ko­wało! Nie­sa­mo­wite!” – do­dają za­wsze. Tak więc dla pierw­szego po­zim­no­wo­jen­nego po­ko­le­nia kon­flikt ten jest do­świad­cze­niem za­równo od­le­głym, jak i groź­nym. Czego można się było oba­wiać ze strony pań­stwa, które oka­zało się tak słabe, nie­wy­da­rzone i nie­trwałe jak Zwią­zek Ra­dziecki – za­sta­na­wiają się mło­dzi lu­dzie, jed­no­cze­śnie jed­nak za­da­jąc sa­mym so­bie i mnie py­ta­nie – jak udało nam się wyjść cało z zim­nej wojny?

Książka ta jest próbą od­po­wie­dzi na te py­ta­nia, a po­nadto na inne, znacz­nie bar­dziej pro­za­iczne. Uwa­dze mo­ich stu­den­tów nie umknęło, że na­pi­sa­łem kilka ksią­żek o hi­sto­rii zim­nej wojny – re­gu­lar­nie za­daję im jako lek­turę dzieło, w któ­rym czy­tel­nik do­ciera do 1962 roku do­piero po 300 stro­nach. „Czy nie da­łoby się zmie­ścić więk­szej liczby lat w mniej­szej licz­bie słów?” – py­tają de­li­kat­nie nie­któ­rzy. To roz­sądne py­ta­nie wy­dało mi się jesz­cze bar­dziej sen­sowne, gdy mój dys­po­nu­jący nie­zwy­kłym da­rem prze­ko­ny­wa­nia agent An­drew Wy­lie za­czął mi tłu­ma­czyć, że ist­nieje za­po­trze­bo­wa­nie na krótką, wszech­stron­nie opi­su­jącą te­mat i przy­stępną książkę o zim­nej woj­nie, tak­tow­nie su­ge­ru­jąc tym sa­mym, iż po­przed­nie tych wa­run­ków nie speł­niały. Po­nie­waż opi­nie stu­den­tów i agenta są dla mnie nie­mal tak ważne jak zda­nie mo­jej żony (któ­rej ta kon­cep­cja rów­nież się spodo­bała), uzna­łem po­mysł za wart uwagi.

Zimna wojna jest w związku z tym prze­zna­czona głów­nie dla mło­dego po­ko­le­nia czy­tel­ni­ków, dla któ­rych opi­sane w niej wy­da­rze­nia ni­gdy nie były współ­cze­sne. Mam jed­nak na­dzieję, że lu­dzie, któ­rzy sami do­świad­czyli zim­nej wojny, rów­nież znajdą w tej książce coś dla sie­bie, po­nie­waż, jak po­wie­dział pew­nego razu Gro­ucho Marx: „Poza psem książka jest naj­lep­szym przy­ja­cie­lem czło­wieka. We­wnątrz psa jest zbyt ciemno, żeby czy­tać”. Pod­czas zim­nej wojny trudno było się do­wie­dzieć, co się dzieje. Od jej za­koń­cze­nia, gdy za­częto otwie­rać ar­chiwa so­wiec­kie, wschod­nio­eu­ro­pej­skie i chiń­skie, wiemy znacz­nie wię­cej – bo­gac­two in­for­ma­cji stało się wręcz przy­tła­cza­jące. To ko­lejny do­bry po­wód, aby na­pi­sać krótką książkę. Przed­się­wzię­cie to zmu­siło mnie do pod­da­nia wszyst­kich no­wych in­for­ma­cji pro­stemu te­stowi istot­no­ści, który roz­sła­wił mój nie­ży­jący już ko­lega z Yale Ro­bin Winks: „I co z tego?”.

Warto też nad­mie­nić, czym ta książka nie jest. Nie jest ona dzie­łem ory­gi­nal­nym. Hi­sto­rycy zim­nej wojny z ła­two­ścią roz­po­znają więk­szość po­ru­sza­nych przeze mnie kwe­stii, po czę­ści dla­tego, że w du­żej mie­rze sko­rzy­sta­łem z ich pracy, a po czę­ści dla­tego, że po­wta­rzam pewne rze­czy, które sam po­wie­dzia­łem wcze­śniej. Nie usi­łuje ona rów­nież do­szu­ki­wać się w zim­nej woj­nie ko­rzeni póź­niej­szych w sto­sunku do niej zja­wisk, ta­kich jak glo­ba­li­za­cja, czystki et­niczne, eks­tre­mizm re­li­gijny, ter­ro­ryzm czy re­wo­lu­cja in­for­ma­cyjna. Nie wnosi też żad­nego wkładu w teo­rię sto­sun­ków mię­dzy­na­ro­do­wych – dzie­dzina ta ma wy­star­cza­jąco dużo pro­ble­mów i bez mo­jego udziału.

Ucie­szy mnie, je­żeli za­pre­zen­to­wany w tej książce ogląd zim­nej wojny jako ca­ło­ści za­owo­cuje no­wa­tor­skimi uję­ciami jej po­szcze­gól­nych aspek­tów. Przede wszyst­kim ude­rza mnie prze­bi­ja­jący z tego ob­razu opty­mizm, który nie jest ce­chą po­wszech­nie ko­ja­rzoną z zimną wojną. Je­stem pe­wien, że świat stał się lep­szy dzięki temu, iż kon­flikt ten po­to­czył się tak, a nie ina­czej, oraz dzięki jego wy­ni­kowi. Obec­nie nikt nie boi się no­wej wojny świa­to­wej, osta­tecz­nego triumfu dyk­ta­to­rów czy per­spek­tywy końca cy­wi­li­za­cji. Na po­czątku zim­nej wojny było jed­nak ina­czej. Mimo wszyst­kich swo­ich nie­bez­pie­czeństw, okrop­no­ści, kosz­tów, nie­po­ko­jów i kom­pro­mi­sów mo­ral­nych zimna wojna – po­dob­nie jak ame­ry­kań­ska wojna se­ce­syjna – była ry­wa­li­za­cją ko­nieczną, która roz­wią­zała pewne fun­da­men­talne kwe­stie. Nie ma po­wodu, by za nią tę­sk­nić. Bio­rąc jed­nak pod uwagę inne moż­li­wo­ści jej za­koń­cze­nia, nie ma rów­nież po­trzeby ża­ło­wać, że ją pro­wa­dzono.

Zimna wojna to­czyła się na róż­nych płasz­czy­znach, w róż­no­rodny spo­sób, w wielu miej­scach i na prze­strzeni bar­dzo dłu­giego czasu. Wszel­kie próby zre­du­ko­wa­nia jej hi­sto­rii wy­łącz­nie do roli ście­ra­ją­cych się wiel­kich sił, mo­carstw czy przy­wód­ców pro­wa­dzi­łyby do znie­kształ­ceń. Wy­siłki ma­jące na celu uję­cie jej w pro­sty chro­no­lo­giczny wy­wód da­łyby w wy­niku papkę. Uzna­łem, że naj­le­piej bę­dzie po­świę­cić każdy roz­dział waż­nemu te­ma­towi; w związku z tym po­kry­wają się one w cza­sie, prze­miesz­cza­jąc w prze­strzeni. Swo­bod­nie zmie­niam plan z ogól­nego na bli­ski, a po chwili po­now­nie się od­da­lam. Nie wa­ham się rów­nież pi­sać z per­spek­tywy w pełni uwzględ­nia­ją­cej wy­nik zim­nej wojny – ina­czej nie umiem.

Na ko­niec chciał­bym po­dzię­ko­wać oso­bom, które za­in­spi­ro­wały po­wsta­nie tej książki, uła­twiły mi jej na­pi­sa­nie i cier­pli­wie na nią cze­kały. Na­leżą do nich z pew­no­ścią moi stu­denci, któ­rych nie­słab­nące za­in­te­re­so­wa­nie zimną wojną pod­syca mój za­pał. Je­stem rów­nież wdzięczny – jak z pew­no­ścią wdzięczni będą też przy­szli stu­denci – An­drew Wy­liemu za pod­su­nię­cie mi me­tody zmiesz­cze­nia więk­szej liczby lat w mniej­szej licz­bie słów oraz za po­moc udzie­loną kilku moim by­łym stu­den­tom w pu­bli­ka­cji ich prac. Scott Moy­ers, Stu­art Prof­fitt, Ja­nie Fle­ming, Vic­to­ria Klose, Mau­reen Clark, Bruce Gif­fords, Sa­man­tha John­son oraz ich współ­pra­cow­nicy w wy­daw­nic­twie Pen­guin wy­ka­zy­wali godny po­dziwu spo­kój du­cha w ob­li­czu nie­do­trzy­my­wa­nych ter­mi­nów oraz wy­jąt­kową spraw­ność w przy­go­to­wa­niu do druku tej opóź­nia­ją­cej się książki, gdy była wresz­cie go­towa. Nie po­wsta­łaby ona w ogóle bez po­mocy Chri­stiana Oster­manna oraz jego współ­pra­cow­ni­ków z Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject, któ­rych ener­gia i sta­ran­ność w gro­ma­dze­niu do­ku­men­tów z ca­łego świata (w chwili kiedy to pi­szę, do­tarła wła­śnie naj­now­sza ich par­tia z ar­chi­wów al­bań­skich) uczy­niły wszyst­kich hi­sto­ry­ków zim­nej wojny ich dłuż­ni­kami. Chcę wresz­cie po­dzię­ko­wać Toni Do­rf­man, która jest naj­lep­szą re­dak­torką i ko­rek­torką oraz naj­bar­dziej ko­cha­jącą żoną na świe­cie.

Dedy­ka­cja upa­mięt­nia jedną z naj­więk­szych po­staci w dzie­jach zim­nej wojny – oraz mo­jego dłu­go­let­niego przy­ja­ciela – któ­rej bio­gra­fia bę­dzie moim ko­lej­nym za­da­niem.

J. L. G.
New Ha­venPROLOG. SPOJRZENIE NAPRZÓD

W 1946 roku czter­dzie­sto­trzy­letni An­glik Eric Blair wy­na­jął na końcu świata dom, w któ­rym za­mie­rzał umrzeć. Dom stał na pół­noc­nym skraju szkoc­kiej wy­spy Jura, u kresu grun­to­wej drogi. Nie dało się doń do­je­chać sa­mo­cho­dem, nie było tam te­le­fonu ani elek­trycz­no­ści. Naj­bliż­szy sklep – je­dyny na wy­spie – był od­da­lony o ja­kieś 40 ki­lo­me­trów na po­łu­dnie. Blair miał po­wody, by za­szyć się w od­lud­nym miej­scu. Czuł się przy­gnę­biony nie­dawną śmier­cią żony i cier­piał na gruź­licę; wkrótce miał za­cząć kasz­leć krwią. Jego kraj ugi­nał się pod brze­mie­niem kosz­tów wy­gra­nej wojny, która nie przy­nio­sła bez­pie­czeń­stwa ani do­bro­bytu – nie dała na­wet pew­no­ści, że wol­ność prze­trwa. Eu­ropa dzie­liła się na dwa wro­gie obozy, a świat zda­wał się za nią po­dą­żać. Ja­ka­kol­wiek na­stępna wojna ozna­cza­łaby apo­ka­lipsę, gdyż za­sto­so­wano by w jej ob­li­czu bomby ato­mowe. Poza tym Blair mu­siał skoń­czyć swoją po­wieść.

Książkę za­ty­tu­ło­wał Rok 1984 – był to ana­gram roku, w któ­rym ją ukoń­czył. Uka­zała się ona w Wiel­kiej Bry­ta­nii i Sta­nach Zjed­no­czo­nych w 1949 roku pod pseu­do­ni­mem li­te­rac­kim Bla­ira, który brzmiał Geo­rge Or­well. Re­cen­zje, jak od­no­to­wał „New York Ti­mes”, były w ol­brzy­miej więk­szo­ści pełne uzna­nia, lecz „aplauz za­głu­szyły krzyki prze­ra­że­nia”. Nie było to ni­czym dziw­nym, po­nie­waż Rok 1984 opi­sy­wał erę – od­le­głą o za­le­d­wie 35 lat – w któ­rej to­ta­li­ta­ryzm za­trium­fo­wał na ca­łym świe­cie. Stłam­szono w niej in­dy­wi­du­al­ność, prawo, etykę, kre­atyw­ność, ję­zyk, rze­telną hi­sto­rio­gra­fię, a na­wet mi­łość, z wy­łą­cze­niem, rzecz ja­sna, mi­ło­ści, którą każdy mu­siał czuć do przy­po­mi­na­ją­cego Sta­lina dyk­ta­tora – Wiel­kiego Brata – oraz po­dob­nych do niego wład­ców, któ­rzy rzą­dzili świa­tem ogar­nię­tym wieczną wojną. „Je­żeli chcesz wie­dzieć, jaka bę­dzie przy­szłość – sły­szy bo­ha­ter po­wie­ści Win­ston Smith pod­czas ko­lej­nej se­sji bez­li­to­snych tor­tur – wy­obraź so­bie but dep­czący ludzką twarz, wiecz­nie!”.

Or­well zmarł na po­czątku 1950 roku – nie na swo­jej wy­spie, lecz w lon­dyń­skim szpi­talu – wie­dząc tyle, że jego dzieło wy­warło wra­że­nie na pierw­szych czy­tel­ni­kach i ich prze­ra­ziło. Póź­niejsi za­re­ago­wali po­dob­nie: Rok 1984 stał się wy­ra­zi­stą wi­zją moż­li­wej przy­szło­ści w erze po­wo­jen­nej. W miarę zbli­ża­nia się rze­czy­wi­stego roku 1984 po­rów­na­nia z wy­ima­gi­no­wa­nym ro­kiem Or­wella sta­wały się więc nie­unik­nione. Świat nie był jesz­cze w ca­ło­ści to­ta­li­tarny, lecz znaczną jego czę­ścią rzą­dzili dyk­ta­to­rzy. Nie­bez­pie­czeń­stwo wojny po­mię­dzy dwoma su­per­mo­car­stwami – Sta­nami Zjed­no­czo­nymi i Związ­kiem Ra­dziec­kim – w miej­sce trzech prze­po­wia­da­nych przez Or­wella – zda­wało się naj­więk­sze od wielu lat. Wieczny, się wy­da­wało, kon­flikt zwany „zimną wojną”, który roz­po­czął się jesz­cze za jego ży­cia, nie wy­ka­zy­wał symp­to­mów zbli­ża­nia się ku koń­cowi.

Tym­cza­sem wie­czo­rem 16 stycz­nia 1984 roku w te­le­wi­zji wy­stą­pił ak­tor, któ­rego Or­well roz­po­znałby z cza­sów, gdy sam pra­co­wał jako kry­tyk fil­mowy – tym ra­zem już w roli pre­zy­denta Sta­nów Zjed­no­czo­nych. Do tej pory Ro­nald Re­agan ucho­dził za za­cie­kłego uczest­nika zim­nej wojny. Te­raz przed­sta­wiał wi­zję przy­szło­ści w nie­ty­powy dla sie­bie spo­sób:

Wy­obraźmy so­bie przez chwilę, że Iwan i Ania sie­dzą w po­cze­kalni albo chro­nią się przed desz­czem czy bu­rzą wraz z Ji­mem oraz Sally i nie ma ba­riery ję­zy­ko­wej, która unie­moż­li­wia­łaby im na­wią­za­nie zna­jo­mo­ści. Czy roz­trzą­sa­liby róż­nice mię­dzy swo­imi rzą­dami, czy też roz­ma­wia­liby ra­czej o swo­ich dzie­ciach i o tym, gdzie pra­cują? Mo­gliby się na­wet umó­wić na wspólną ko­la­cję. Przede wszyst­kim udo­wod­ni­liby, że to nie lu­dzie wy­wo­łują wojny.

Była to nie­spo­dzie­wa­nie ła­godna su­ge­stia, że ludz­kie ob­li­cze może za­trium­fo­wać nad cięż­kim bu­tem, dyk­ta­to­rami oraz me­cha­ni­zmami wojny. Za­po­cząt­ko­wała ona – w zna­mien­nym roku 1984 – ciąg zda­rzeń, który to umoż­li­wił. Nieco po­nad rok po prze­mó­wie­niu Re­agana w Związku Ra­dziec­kim wła­dzę ob­jął czło­wiek, który oka­zał się ostat­nim jego przy­wódcą. W ciągu sze­ściu lat za­koń­czyła się wła­dza tego kraju nad po­łową Eu­ropy. Po ośmiu znik­nął sam Zwią­zek So­cja­li­stycz­nych Re­pu­blik Ra­dziec­kich – pań­stwo, które za­in­spi­ro­wało wiel­kie po­nure pro­roc­two Or­wella.

To wszystko nie stało się dla­tego, że Re­agan wy­gło­sił prze­mó­wie­nie, ani dla­tego, że Or­well na­pi­sał po­wieść: po­zo­stała część ni­niej­szej książki do­wo­dzi, że przy­czyny były bar­dziej zło­żone. Warto jed­nak za­cząć od wi­zji, po­nie­waż bu­dzą one na­dzieje i lęki. O tym, które z nich się zisz­czą, de­cy­duje hi­sto­ria.

------------------------------------------------------------------------

1.

Mi­chael Shel­den, Or­well: The Au­tho­ri­zed Bio­gra­phy, New York 1991, s. 430. Opis ostat­nich lat ży­cia Or­wella za­czerp­ną­łem z koń­co­wych roz­dzia­łów po­wyż­szej książki.

2.

Geo­rge Or­well, Rok 1984, tłum. To­masz Mir­ko­wicz, War­szawa 1993, s. 271.

3.

Prze­mó­wie­nie ra­diowe i te­le­wi­zyjne z 16 stycz­nia 1984 r., Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: Ro­nald Re­agan, 1984, Wa­shing­ton 1985, s. 45.BIBLIOGRAFIA

Do­ku­menty

A Do­cu­men­tary Hi­story of Com­mu­nism, red. Ro­bert V. Da­niels, Ha­no­ver 1984.

Abuse of Po­wer: The New Ni­xon Ta­pes, red. Stan­ley I. Ku­tler, New York 1997.

„Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject. Bul­le­tin”, Wa­shing­ton 1992.

The Cold War: A Hi­story in Do­cu­ments and Ey­ewit­ness Ac­co­unts, red. Jussi M. Han­hi­mäki i Odd Arne We­stad, New York 2003.

Con­ta­in­ment: Do­cu­ments on Ame­ri­can Po­licy and Stra­tegy, 1945–1950, red. Tho­mas H. Et­zold i John Le­wis Gad­dis, New York 1978.

The For­re­stal Dia­ries, red. Wal­ter Mil­lis, New York 1951.

The Ken­nedy Ta­pes: In­side the White Ho­use du­ring the Cu­ban Mis­sile Cri­sis, red. Er­nest R. May i Phi­lip D. Ze­li­kow, Cam­bridge 1997.

The Kis­sin­ger Trans­cripts: The Top Se­cret Talks with Be­ijing and Mo­scow, red. Wil­liam Burr, New York 1998.

Off the Re­cord: The Pri­vate Pa­pers of Harry S. Tru­man, red. Ro­bert H. Fer­rell, New York 1980.

Ori­gins of the Cold War: The No­vi­kov, Ken­nan, and Ro­berts „Long Te­le­grams” of 1946, red. Ken­neth M. Jen­sen, Wa­shing­ton 1993.

Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: Dwi­ght D. Eisen­ho­wer, 1953–1961, Wa­shing­ton 1960–1961.

Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: Harry S. Tru­man, 1945–1953, Wa­shing­ton 1961–1966.

Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: Jimmy Car­ter, 1977–1981, Wa­shing­ton 1978–1981.

Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: John F. Ken­nedy, 1961–1963, Wa­shing­ton 1962–1964.

Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: Lyn­don B. John­son, 1963–1969, Wa­shing­ton 1965–1969.

Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: Ri­chard M. Ni­xon, 1969–1974, Wa­shing­ton 1970–1975.

Pu­blic Pa­pers of the Pre­si­dents of the Uni­ted Sta­tes: Ro­nald Re­agan, 1981–1989, Wa­shing­ton 1982–1990.

Re­aching for Glory: Lyn­don John­son’s Se­cret White Ho­use Ta­pes, 1964–1965, red. Mi­chael R. Be­schloss, New York 2001.

Re­agan, In His Own Hand, red. Ki­ron K. Skin­ner, An­ne­lise An­der­son i Mar­tin An­der­son, New York 2001.

Ta­king Charge: The John­son White Ho­use Ta­pes, 1963–1964, red. Mi­chael R. Be­schloss, New York 1997.

The Pi­no­chet File: A Dec­las­si­fied Do­ssier on Atro­city and Ac­co­un­ta­bi­lity, red. Pe­ter Korn­bluh, New York 2004.

The Pu­blic Pa­pers and Ad­dres­ses of Fran­klin D. Ro­ose­velt, red. Sa­muel I. Ro­sen­man, New York 1941–1950.

The Sol­zhe­nit­syn Fi­les, red. Mi­chael Scam­mell, Chi­cago 1995.

The Unk­nown Le­nin: From the Se­cret Ar­chive, red. Ri­chard Pi­pes, New Ha­ven 1996.

U.S. Con­gress, Se­nate, Se­lect Com­mit­tee to Study Go­vern­ment Ope­ra­tions with Re­spect to In­tel­li­gence Ac­ti­vi­ties, Fi­nal Re­port: Sup­ple­men­tary De­ta­iled Staff Re­ports on Fo­re­ign and Mi­li­tary In­tel­li­gence: Book IV, Wa­shing­ton 1976.

U.S. De­part­ment of State, Fo­re­ign Re­la­tions of the Uni­ted Sta­tes: 1946–1964/68, Wa­shing­ton 1970–2003.

Upri­sing in East Ger­many, 1953, red. Chri­stian Oster­mann, Bu­da­pest 2001.

Wy­wiady

Se­rial do­ku­men­talny CNN Zimna wojna, 1998.

Se­rial do­ku­men­talny PBS/BBC Mes­sen­gers from Mo­scow, 1995.

Książki

Am­brose Ste­phen, Ni­xon: The Triumph of a Po­li­ti­cian, 1962–1972, New York 1989.

An­drew Chri­sto­pher i Oleg Gor­di­jew­ski, KGB, tłum. Ra­fał Brze­ski, War­szawa 1997.

Ap­ple­baum Anne, Gu­łag, tłum. Ja­kub Urbań­ski, War­szawa 2005.

Ar­ba­tov Geo­rgi, The Sys­tem: An In­si­der’s Life in So­viet Po­li­tics, New York 1992.

Ash Ti­mo­thy Gar­ton, Pol­ska re­wo­lu­cja: „So­li­dar­ność” 1980–1981, tłum. Mał­go­rzata Dzie­wul­ska i Mar­cin Król, War­szawa 1990.

Ash Ti­mo­thy Gar­ton, Po­mimo i wbrew: eseje o Eu­ro­pie Środ­ko­wej, tłum. Anna Hu­sar­ska i Ja­ro­sław An­ders, Lon­dyn 1990.

Ash Ti­mo­thy Gar­ton, W imie­niu Eu­ropy: Niemcy i po­dzie­lony kon­ty­nent, tłum. Ser­giusz Ko­wal­ski, Lon­dyn 1996.

Ash Ti­mo­thy Gar­ton, Wio­sna oby­wa­teli. Re­wo­lu­cja 1989 wi­dziana w War­sza­wie, Bu­da­pesz­cie, Ber­li­nie i Pra­dze, tłum. Anna Hu­sar­ska, Lon­dyn 1990.

Bak Per, How Na­ture Works: The Science of Self-Or­ga­ni­zed Cri­ti­ca­lity, New York 1997.

Baum Ri­chard, Bu­ry­ing Mao: Chi­nese Po­li­tics in the Age of Deng Xia­oping, Prin­ce­ton 1994.

Bec­ker Ja­sper, Hun­gry Gho­sts: Mao’s Se­cret Fa­mine, New York 1996.

Ber­man Larry, Plan­ning a Tra­gedy: The Ame­ri­ca­ni­za­tion of the War in Viet­nam, New York 1982.

Be­schloss Mi­chael R., The Cri­sis Years: Ken­nedy and Khru­sh­chev, 1960–1963, New York 1991.

Be­schloss Mi­chael R., May­day: Eisen­ho­wer, Khru­sh­chev and the U-2 Af­fair, New York 1986.

Be­schloss Mi­chael R. i Strobe Tal­bott, At the Hi­ghest Le­vels: The In­side Story of the End of the Cold War, Bo­ston 1993.

Bill Ja­mes A., The Eagle and the Lion: The Tra­gedy of Ame­ri­can-Ira­nian Re­la­tions, New Ha­ven 1988.

Bird Kai i Mar­tin J. Sher­win, Ame­ri­can Pro­me­theus: The Triumph and Tra­gedy of J. Ro­bert Op­pen­he­imer, New York 2005.

Bli­ght Ja­mes G., Bruce J. Al­lyn i Da­vid A. We­lch, Cuba on the Brink: Ca­stro, the Mis­sile Cri­sis, and the So­viet Col­lapse, New York 1993.

Bli­ght Ja­mes G. i Da­vid A. We­lch, On the Brink: Ame­ri­cans and So­viets Re­exa­mine the Cu­ban Mis­sile Cri­sis, New York 1989.

Boh­len Char­les E., Wit­ness to Hi­story: 1929–1969, New York 1973.

Brent Jo­na­than i Vla­di­mir P. Na­umov, Sta­lin’s Last Crime: The Plot Aga­inst the Je­wish Do­ctors, 1948–1953, New York 2003.

Bre­zh­nev Le­onid, On the Po­licy of the So­viet Union and the In­ter­na­tio­nal Si­tu­ation, New York 1973.

Brze­zin­ski Zbi­gniew, Po­wer and Prin­ci­ple: Me­mo­irs of the Na­tio­nal Se­cu­rity Ad­vi­ser, 1977–1981, New York 1983.

Bul­lock Alan, Hi­tler i Sta­lin: ży­woty rów­no­le­głe, tłum. Jan Mia­now­ski i Fe­liks Pa­stu­siak, War­szawa 1994.

Bundy McGe­orge, Dan­ger and Su­rvi­val: Cho­ices About the Bomb in the First Fi­fty Years, New York 1988.

Bush Geo­rge i Brent Scow­croft, Świat prze­kształcony, tłum. Je­rzy Jan Gór­ski, War­szawa 2000.

Ca­hill Tho­mas, Jak Ir­land­czycy oca­lili cy­wi­li­za­cję, tłum. Anna Ba­rań­czak, Po­znań 1999.

Carr Edward Hal­lett, The Twenty Years’ Cri­sis, 1919–1939: An In­tro­duc­tion to the Study of In­ter­na­tio­nal Re­la­tions, Lon­don 1940.

Car­ter Jimmy, Ke­eping Fa­ith: Me­mo­irs of a Pre­si­dent, New York 1982.

Chace Ja­mes, Ache­son: The Se­cre­tary of State Who Cre­ated the Mo­dern World, New York 1998.

Cher­ny­aev Ana­toly S., My Six Years with Gor­ba­chev, tłum. i red. Ro­bert D. En­glish i Eli­za­beth Tuc­ker, Uni­ver­sity Park 2000.

Chri­sten­sen Tho­mas J., Use­ful Ad­ver­sa­ries: Grand Stra­tegy, Do­me­stic Mo­bi­li­za­tion, and Sino-Ame­ri­can Con­flict, 1947–1958, Prin­ce­ton 1996.

Chur­chill Win­ston S., Druga wojna świa­towa, tłum. Krzysz­tof Fi­lip Ru­dolf, t. I, ks. I, Gdańsk 1994.

Clau­se­witz Carl von, O woj­nie, tłum. Au­gu­styn Ci­cho­wicz, Leon Wa­cław Koc, Fran­ci­szek Scho­ener, Lu­blin 1995.

Cold War Sta­te­smen Con­front the Bomb: Nuc­lear Di­plo­macy since 1945, red. Gad­dis John Le­wis, Phi­lip H. Gor­don, Er­nest R. May i Jo­na­than Ro­sen­berg, New York 1999.

Con­nelly Mat­thew, A Di­plo­ma­tic Re­vo­lu­tion: Al­ge­ria’s Fi­ght for In­de­pen­dence and the Ori­gins of the Post-Cold War Era, New York 2002.

Co­ur­tois Stéphane i in., Czarna księga ko­mu­ni­zmu: zbrod­nie, ter­ror, prze­śla­do­wa­nia, tłum. Krzysz­tof Wa­kar i in., War­szawa 1999.

Craig Camp­bell, De­stroy­ing the Vil­lage: Eisen­ho­wer and Ther­mo­nuc­lear War, New York 1999.

Cul­la­ther Ni­cho­las, Ope­ra­tion PBSuc­cess: The Uni­ted Sta­tes and Gu­ate­mala, 1952–1954, Wa­shing­ton 1994.

Dal­lek Ro­bert, Fla­wed Giant: Lyn­don John­son and His Ti­mes, 1961–1973, New York 1998.

Dal­lek Ro­bert, Fran­klin D. Ro­ose­velt and Ame­ri­can Fo­re­ign Po­licy, 1932–1945, New York 1979.

Dia­mond Ja­red, Strzelby, za­razki, ma­szyny: losy ludz­kich spo­łe­czeństw, tłum. Ma­rek Ko­na­rzew­ski, War­szawa 2000.

Di­sra­eli Ben­ja­min, Sy­bil; or, The Two Na­tions, New York 1991.

Dji­las Mi­lo­van, Roz­mowy ze Sta­li­nem, tłum. Adam Cioł­kosz, War­szawa 1991.

Do­bry­nin Ana­toly, In Con­fi­dence: Mo­scow’s Am­bas­sa­dor to Ame­rica’s Six Cold War Pre­si­dents (1962–1986), New York 1995.

Early Cold War Over­fli­ghts, t. I–II, red. R. Car­gill Hall i Clay­ton D. Lau­rie, Wa­shing­ton 2003.

En­glish Ro­bert D., Rus­sia and the Idea of the West: Gor­ba­chev, In­tel­lec­tu­als, and the End of the Cold War, New York 2000.

Evans Ri­chard, Deng Xia­oping and the Ma­king of Mo­dern China, New York 1997.

Ford Ge­rald R., A Time to Heal: The Au­to­bio­gra­phy of Ge­rald R. Ford, New York 1979.

Fox Ri­chard Wi­ght­man, Re­in­hold Nie­buhr: A Bio­gra­phy, New York 1985.

Fre­ed­man Law­rence, The Evo­lu­tion of Nuc­lear Stra­tegy, New York 1983.

Fre­ed­man Law­rence, Ken­nedy’s Wars: Ber­lin, Cuba, Laos, and Viet­nam, New York 2000.

Fre­edom Ho­use, De­mo­cracy’s Cen­tury: A Su­rvey of Glo­bal Po­li­ti­cal Change in the 20th Cen­tury, New York 1999.

Fried­berg Aaron L., In the Sha­dow of the Gar­ri­son State: Ame­rica’s Anti-Sta­tism and Its Cold War Grand Stra­tegy, Prin­ce­ton 2000.

Fur­senko Alek­sandr i Ti­mo­thy Naf­tali, One Hell of a Gam­ble: Khru­sh­chev, Ca­stro and Ken­nedy, 1958–1964, New York 1997.

Gad­dis John Le­wis, Rus­sia, the So­viet Union, and the Uni­ted Sta­tes: An In­ter­pre­tive Hi­story, New York 1990.

Gad­dis John Le­wis, Stra­te­gies of Con­ta­in­ment: A Cri­ti­cal Ap­pra­isal of Ame­ri­can Na­tio­nal Se­cu­rity Po­licy Du­ring the Cold War, New York 2005.

Gad­dis John Le­wis, Te­raz już wiemy…: Nowa hi­sto­ria zim­nej wojny, tłum. Ma­ciej An­to­sie­wicz, War­szawa 1999.

Gad­dis John Le­wis, The Land­scape of Hi­story: How Hi­sto­rians Map the Past, New York 2002.

Gad­dis John Le­wis, The Long Pe­ace: In­qu­iries into the Hi­story of the Cold War, New York 1987.

Gad­dis John Le­wis, The Uni­ted Sta­tes and the End of the Cold War: Im­pli­ca­tions, Re­con­si­de­ra­tions, Pro­vo­ca­tions, New York 1992.

Gad­dis John Le­wis, The Uni­ted Sta­tes and the Ori­gins of the Cold War, 1941–1947, New York 1972.

Ga­iduk Ilya V., The So­viet Union and the Viet­nam War, Chi­cago 1996.

Gar­thoff Ray­mond, Détente and Con­fron­ta­tion: Ame­ri­can-So­viet Re­la­tions from Ni­xon to Re­agan, Wa­shing­ton 1994.

Gar­thoff Ray­mond, The Great Trans­i­tion: Ame­ri­can-So­viet Re­la­tions and the End of the Cold War, Wa­shing­ton 1994.

Gil­bert Mar­tin, Ne­ver De­spair: Win­ston S. Chur­chill, 1945–1965, Lon­don 1988.

Gle­ije­ses Piero, Con­flic­ting Mis­sions: Ha­vana, Wa­shing­ton, and Africa, 1959–1976, Cha­pel Hill 2002.

Gold­ge­ier Ja­mes M., Not Whe­ther But When: The U.S. De­ci­sion to En­large NATO, Wa­shing­ton 1999.

Gon­cha­rov Ser­gei N., John W. Le­wis i Xue Li­tai, Un­cer­tain Part­ners: Sta­lin, Mao, and the Ko­rean War, Stan­ford 1993.

Gor­ba­chev Mi­khail i Zde­něk Mly­nář, Co­nver­sa­tions with Gor­ba­chev: On Pe­re­stro­ika, The Pra­gue Spring, and the Cros­sro­ads of So­cia­lism, New York 2002.

Gor­ba­chev Mi­khail, Me­mo­irs, New York 1995.

Gor­ba­czow Mi­chaił, Prze­bu­dowa i nowe myśle­nie dla na­szego kraju i dla ca­łego świata, tłum. Alina Kur­kus i in., War­szawa 1988.

Gor­don Phi­lip H., A Cer­tain Idea of France: French Se­cu­rity Po­licy and the Gaul­list Le­gacy, Prin­ce­ton 1993.

Gor­lizki Yoram i Oleg Khle­vniuk, Cold Pe­ace: Sta­lin and the So­viet Ru­ling Circle, 1945–1953, New York 2004.

Hamby Alonzo L., Man of the Pe­ople: A Life of Harry S. Tru­man, New York 1995.

Har­ri­man W. Ave­rell i Elie Abel, Spe­cial Envoy to Chur­chill and Sta­lin, 1941–1946, New York 1975.

Har­ri­son Hope M., Dri­ving the So­viets Up the Wall: So­viet-East Ger­man Re­la­tions, 1953–1961, Prin­ce­ton 2003.

Ha­se­gawa Tsuy­oshi, Ra­cing the Enemy: Sta­lin, Tru­man, and the Sur­ren­der of Ja­pan, Cam­bridge 2005.

Ha­slam Jo­na­than, No Vir­tue Like Ne­ces­sity: Re­alist Tho­ught in In­ter­na­tio­nal Re­la­tions since Ma­chia­velli, New Ha­ven 2002.

Ha­vel Vác­lav, Li­ving in Truth, Lon­don 1989.

He­ikal Mo­ha­med, The Sphinx and the Com­mis­sar: The Rise and Fall of So­viet In­flu­ence in the Mid­dle East, New York 1978.

Hitch­cock Wil­liam I., The Strug­gle for Eu­rope: The Tur­bu­lent Hi­story of a Di­vi­ded Con­ti­nent 1945–2002, New York 2002.

Hit­chens Chri­sto­pher, The Trial of Henry Kis­sin­ger, New York 2001.

Hobs­bawm Eric, Wiek skraj­no­ści: spoj­rze­nie na krót­kie dwu­dzie­ste stu­le­cie, tłum. Ju­lia Ka­li­now­ska-Król i Mar­cin Król, War­szawa 1999.

Hol­lo­way Da­vid, Sta­lin and the Bomb: The So­viet Union and Ato­mic Energy, 1939–1956, New Ha­ven 1994.

Hol­lo­way Da­vid, The So­viet Union and the Arms Race, New Ha­ven 1983.

Hull Cor­dell, The Me­mo­irs of Cor­dell Hull, New York 1948.

Hy­land Wil­liam G., Mor­tal Ri­vals: Un­der­stan­ding the Hid­den Pat­tern of So­viet-Ame­ri­can Re­la­tions, New York 1987.

Ja­mes D. Clay­ton, The Years of Ma­cAr­thur: Triumph and Di­sa­ster, 1945–1964, Bo­ston 1985.

Jen­kins Roy, Chur­chill: A Bio­gra­phy, New York 2001.

Je­rvis Ro­bert, Per­cep­tion and Mi­sper­cep­tion in In­ter­na­tio­nal Po­li­tics, Prin­ce­ton 1976.

Jian Chen, China’s Road to the Ko­rean War: The Ma­king of the Sino-Ame­ri­can Con­fron­ta­tion, New York 1994.

Jian Chen, Mao’s China and the Cold War, Cha­pel Hill 2001.

John­son Loch K., Ame­rica’s Se­cret Po­wer: The CIA in a De­mo­cra­tic So­ciety, New York 1989.

Kar­now Stan­ley, Viet­nam: A Hi­story, New York 1983.

Ke­egan John, The Face of Bat­tle: A Study of Agin­co­urt, Wa­ter­loo, and the Somme, New York 1976.

Ken­nan Geo­rge F., Me­mo­irs: 1925–1950, Bo­ston 1967.

Ken­nan Geo­rge F., Me­mo­irs: 1950–1963, Bo­ston 1972.

Ken­nedy Paul, Mo­car­stwa świata: na­ro­dziny, roz­kwit, upa­dek: prze­miany go­spo­dar­cze i kon­flikty zbrojne w la­tach 1500–2000, tłum. Mi­ro­sław Kluź­niak, War­szawa 1994.

Ker­sten Kry­styna, Na­ro­dziny sys­temu wła­dzy: Pol­ska 1943–1948, Po­znań 1990.

Khru­sh­chev Ni­kita S., Khru­sh­chev Re­mem­bers, tłum. i red. Strobe Tal­bott, New York 1971.

Khru­sh­chev Ni­kita S., Khru­sh­chev Re­mem­bers: The Last Te­sta­ment, tłum. i red. Strobe Tal­bott, Bo­ston 1974.

Khru­sh­chev Ser­gei, Khru­sh­chev on Khru­sh­chev: An In­side Ac­co­unt of the Man and His Era, Bo­ston 1990.

Kim­ball War­ren F., The Jug­gler: Fran­klin Ro­ose­velt as War­time Sta­te­sman, Prin­ce­ton 1991.

Kis­sin­ger Henry A., Ame­ri­can Fo­re­ign Po­licy, New York 1977.

Kis­sin­ger Henry A., A World Re­sto­red: Met­ter­nich, Ca­stle­re­agh and the Pro­blems of Pe­ace, 1812–22, New York 1957.

Kis­sin­ger Henry, Dy­plo­ma­cja, tłum. Sta­ni­sław Głą­biń­ski, Grze­gorz Woź­niak i Iwona Zych, War­szawa 1996.

Kis­sin­ger Henry, White Ho­use Years, Bo­ston 1979.

Kis­sin­ger Henry, Years of Re­ne­wal, New York 1999.

Kis­sin­ger Henry, Years of Uphe­aval, Bo­ston 1982.

Kni­ght Amy, Be­ria – prawa ręka Sta­lina, tłum. Mi­chał Ro­ni­kier, War­szawa 1996.

Kroń­ski Ta­de­usz, Kant, War­szawa 1966.

Kunz Diane B., The Eco­no­mic Di­plo­macy of the Suez Cri­sis, Cha­pel Hill 1991.

Kyle Ke­ith, Suez: Bri­tain’s End of Em­pire in the Mid­dle East, New York 1991.

Let­tow Paul, Ro­nald Re­agan and His Qu­est to Abo­lish Nuc­lear We­apons, New York 2005.

Le­va­thes Lo­uise, When China Ru­led the Seas: The Tre­asure Fleet of the Dra­gon Throne, 1405–1433, New York 1994.

Le­ve­ring Ralph B., Vla­di­mir O. Pe­chat­nov, Ve­rena Bot­zen­hart-Viehe i C. Earl Ed­mond­son, De­ba­ting the Ori­gins of the Cold War: Ame­ri­can and Rus­sian Per­spec­ti­ves, New York 2002.

Le­wis John Wil­son i Xue Li­tai, China Bu­ilds the Bomb, Stan­ford 1988.

Li­lien­thal Da­vid E., The Jo­ur­nals of Da­vid E. Li­lien­thal: The Ato­mic Energy Years, 1945–1950, New York 1964.

Lit­tle Do­uglas, Ame­ri­can Orien­ta­lism: The Uni­ted Sta­tes and the Mid­dle East since 1945, Cha­pel Hill 2002.

Lo­ge­vall Fre­drik, Cho­osing War: The Lost Chance for Pe­ace and the Esca­la­tion of the War in Viet­nam, Ber­ke­ley 1999.

Ma­chia­velli Nic­colò, Książę, tłum. Win­centy Rzy­mow­ski, War­szawa 2001.

Mac­mil­lan Mar­ga­ret, Pa­ris 1919: Six Mon­ths That Chan­ged the World, New York 2001.

Ma­ier Char­les S., Dis­so­lu­tion: The Cri­sis of Com­mu­nism and the End of East Ger­many, Prin­ce­ton 1997.

Ma­jor Pro­blems in Ame­ri­can Fo­re­ign Po­licy, red. Den­nis Mer­rill i Tho­mas G. Pa­ter­son, New York 2005.

Marks Ka­rol, 18 Bru­ma­ire’a Lu­dwika Bo­na­parte, War­szawa 2002.

Marks Ka­rol, Fry­de­ryk En­gels, Ma­ni­fest ko­mu­ni­styczny, War­szawa 1949.

Mar­tel Yann, Ży­cie Pi, tłum. Zbi­gniew Batko, Kra­ków 2003.

Mastny Voj­tech, The Cold War and So­viet In­se­cu­rity: The Sta­lin Years, New York 1996.

Mastny Voj­tech, Rus­sia’s Road to the Cold War: Di­plo­macy, War­fare, and the Po­li­tics of Com­mu­nism, 1941–1945, New York 1979.

Ma­tu­sow Al­len J., The Unra­ve­ling of Ame­rica: A Hi­story of Li­be­ra­lism in the 1960s, New York 1984.

Mayer Arno J., Wil­son vs. Le­nin: Po­li­ti­cal Ori­gins of the New Di­plo­macy, 1917–1918, New Ha­ven 1959.

McMa­hon Ro­bert J., The Cold War on the Pe­ri­phery: The Uni­ted Sta­tes, In­dia, and Pa­ki­stan, New York 1994.

McNe­ill J.R. i Wil­liam H. McNe­ill, The Hu­man Web: A Bird’s-Eye View of World Hi­story, New York 2003.

Mer­ri­dale Ca­the­rine, Ni­ght of Stone: De­ath and Me­mory in Rus­sia, Lon­don 2000.

Mil­ler Ja­mes Edward, The Uni­ted Sta­tes and Italy, 1940–1950: The Po­li­tics and Di­plo­macy of Sta­bi­li­za­tion, Cha­pel Hill 1986.

Mi­scam­ble Wil­son D., Geo­rge F. Ken­nan and the Ma­king of Ame­ri­can Fo­re­ign Po­licy, 1947–1950, Prin­ce­ton 1992.

Mo­lo­tov Re­mem­bers: In­side Krem­lin Po­li­tics: Co­nver­sa­tions with Fe­lix Chuev, red. Al­bert Re­sis, Chi­cago 1993.

Mon­te­fiore Si­mon Se­bag, Sta­lin: dwór czer­wo­nego cara, tłum. Ma­ciej An­to­sie­wicz, War­szawa 2004.

Mu­el­ler John, Re­treat from Do­oms­day: The Ob­so­le­scence of Ma­jor War, New York 1989.

Mur­phy Da­vid E., Ser­gei A. Kon­dra­shev i Geo­rge Ba­iley, Bat­tle­gro­und Ber­lin: CIA vs KGB in the Cold War, New Ha­ven 1997.

Na­imark Nor­man M., The Rus­sians in Ger­many: A Hi­story of the So­viet Zone of Oc­cu­pa­tion, 1945–1949, Cam­bridge 1995.

Ni­xon Ri­chard M., RN: The Me­mo­irs of Ri­chard Ni­xon, New York 1978.

Obe­rdor­fer Don, From the Cold War to a New Era: The Uni­ted Sta­tes and the So­viet Union, 1983–1991, Bal­ti­more 1998.

Ol­son Ke­ith W., Wa­ter­gate: The Pre­si­den­tial Scan­dal that Shook Ame­rica, Law­rence 2003.

Or­der and Ju­stice in In­ter­na­tio­nal Re­la­tions, red. Ro­se­mary Foot, John Le­wis Gad­dis i An­drew Hur­rell, New York 2003.

Ori­gins of the Cold War: An In­ter­na­tio­nal Hi­story, red. Me­lvyn P. Lef­fler i Da­vid S. Pa­in­ter, New York 2005.

Or­well Geo­rge, Rok 1984, tłum. To­masz Mir­ko­wicz, War­szawa 1993.

Oshin­sky Da­vid M., A Con­spi­racy So Im­mense: The World of Joe McCar­thy, New York 1983.

Ouimet Mat­thew J., The Rise and Fall of the Bre­zh­nev Do­ctrine in So­viet Fo­re­ign Po­licy, Cha­pel Hill 2003.

Overy Ri­chard, Why the Al­lies Won, New York 1996.

Pi­pes Ri­chard, Ży­łem: wspo­mnie­nia nie­za­leż­nego, tłum. Da­vid M. Da­stych i Wła­dy­sław Je­żew­ski, War­szawa 2004.

Pi­sani Sal­lie, The CIA and the Mar­shall Plan, Law­rence 1991.

Po­wer Sa­man­tha, „A Pro­blem from Hell”: Ame­rica in the Age of Ge­no­cide, New York 2002.

Qu­andt Wil­liam B., Camp Da­vid: Pe­ace­ma­king and Po­li­tics, Wa­shing­ton 1986.

Qu­irk Ro­bert E., Fi­del Ca­stro, New York 1993.

Ra­ne­lagh John, The Agency: The Rise and Dec­line of the CIA, New York 1986.

Re­agan Ro­nald, An Ame­ri­can Life, New York 1990.

Rey­nolds Da­vid, One World Di­vi­si­ble: A Glo­bal Hi­story Since 1945, New York 2000.

Rho­des Ri­chard, Dark Sun: The Ma­king of the Hy­dro­gen Bomb, New York 1995.

Rot­ter An­drew J., Com­ra­des at Odds: The Uni­ted Sta­tes and In­dia, 1947–1964, Ithaca 2000.

Rusk Ri­chard, As I Saw It, New York 1990.

Sa­cha­row An­driej, Wspo­mnie­nia, tłum. Alek­san­der M. Bog­dań­ski i in., t. II, War­szawa 1991.

Sa­dat An­war el-, In Se­arch of Iden­tity: An Au­to­bio­gra­phy, New York 1977.

Sa­rotte, M.E., De­aling with the De­vil: East Ger­many, Détente, and Ost­po­li­tik, 1969–1973, Cha­pel Hill 2001.

Schell Jo­na­than, The Un­co­nqu­era­ble World: Po­wer, No­nvio­lence, and the Will of the Pe­ople, New York 2003.

Shel­den Mi­chael, Or­well: The Au­tho­ri­zed Bio­gra­phy, New York 1991.

Shultz Geo­rge P., Tur­moil and Triumph: My Years as Se­cre­tary of State, New York 1993.

Smith Gad­dis, Mo­ra­lity, Re­ason, and Po­wer: Ame­ri­can Di­plo­macy in the Car­ter Years, New York 1986.

Smith Tony, Ame­rica’s Mis­sion: The Uni­ted Sta­tes and the Worl­dwide Strug­gle for De­mo­cracy in the Twen­tieth Cen­tury, Prin­ce­ton 1994.

Smith Tony, Thin­king Like a Com­mu­nist: State and Le­gi­ti­macy in the So­viet Union, China, and Cuba, New York 1987.

Sta­lin Jó­zef, Eko­no­miczne pro­blemy so­cja­li­zmu w ZSRR, War­szawa 1952.

Sto­kes Gale, The Walls Came Tum­bling Down: The Col­lapse of Com­mu­nism in Eastern Eu­rope, New York 1993.

Stu­eck Wil­liam, Re­thin­king the Ko­rean War: A New Di­plo­ma­tic and Stra­te­gic Hi­story, Prin­ce­ton 2002.

Stu­eck Wil­liam, The Ko­rean War: An In­ter­na­tio­nal Hi­story, Prin­ce­ton 1995.

Suny Ro­nald Gri­gor, The So­viet Expe­ri­ment: Rus­sia, the USSR, and the Suc­ces­sor Sta­tes, New York 1998.

Suri Je­remi, Po­wer and Pro­test: Glo­bal Re­vo­lu­tion and the Rise of Détente, Cam­bridge 2003.

Taub­man Wil­liam, Khru­sh­chev: The Man and His Era, New York 2003.

That­cher Mar­ga­ret, Lata na Do­wning Street, tłum. Anna Ko­ściu­kie­wicz i Ka­ta­rzyna Mi­chal­ska, Gdańsk 1996.

The Ab­so­lute We­apon: Ato­mic Po­wer and World Or­der, red. Ber­nard Bro­die, New York 1946.

The Col­lapse of Com­mu­nism, red. Ber­nard Gwert­zman i Mi­chael T. Kauf­man, New York 1990.

The Di­plo­mats: 1939–1979, red. Gor­don A. Craig i Fran­cis L. Lo­ewen­heim, Prin­ce­ton 1994.

The Fall of Détente: So­viet-Ame­ri­can Re­la­tions du­ring the Car­ter Years, red. Odd Arne We­stad, Oslo 1997.

Tho­mas Da­niel C., The Hel­sinki Ef­fect: In­ter­na­tio­nal Norms, Hu­man Ri­ghts, and the De­mise of Com­mu­nism, Prin­ce­ton 2001.

Trach­ten­berg Marc, A Con­struc­ted Pe­ace: The Ma­king of a Eu­ro­pean Set­tle­ment, 1945–1963, Prin­ce­ton 1999.

Tu­ki­dy­des, Wojna pe­lo­po­ne­ska, tłum. Ka­zi­mierz Ku­ma­niecki, Wro­cław 1991.

Von­ne­gut Kurt, Rzeź­nia nu­mer pięć, tłum. Lech Jęcz­myk, War­szawa 1989.

Waltz Ken­neth N., The­ory of In­ter­na­tio­nal Po­li­tics, New York 1979.

We­igel Geo­rge, Świa­dek na­dziei: bio­gra­fia pa­pieża Jana Pawła II, tłum. Ma­ria Tar­now­ska i in., Kra­ków 2000.

Werth Ale­xan­der, Rus­sia at War: 1941–1945, New York 1964.

Wit­nes­ses to the Ori­gins of the Cold War, red. Tho­mas T. Ham­mond, Se­at­tle 1982.

Yaqub Sa­lim, Con­ta­ining Arab Na­tio­na­lism: The Eisen­ho­wer Do­ctrine and the Mid­dle East, Cha­pel Hill 2004.

Za­loga Ste­phen J., The Krem­lin’s Nuc­lear Sword: The Rise and Fall of Rus­sia’s Stra­te­gic Nuc­lear For­ces, 1945–2000, Wa­shing­ton 2002.

Ze­li­kow Phi­lip i Con­do­le­ezza Rice, Ger­many Uni­fied and Eu­rope Trans­for­med: A Study in Sta­te­craft, Cam­bridge 1995.

Zhai Qiang, China and the Viet­nam Wars, 1950–1975, Cha­pel Hill 2000.

Zhang Shu Gu­ang, Mao’s Mi­li­tary Ro­man­ti­cism: China and the Ko­rean War, 1950–1953, Law­rence 1995.

Zhi­sui Li, Pry­watne ży­cie prze­wod­ni­czą­cego Mao, tłum. z j. an­giel­skiego Zyg­munt Za­czyn, War­szawa 1996.

Ar­ty­kuły

Ar­mi­tage John A., The View from Cze­cho­slo­va­kia, w: Wit­nes­ses to the Ori­gins of the Cold War, red. Tho­mas T. Ham­mond, Se­at­tle 1982, s. 210–230.

Bro­die Ber­nard, War in the Ato­mic Age, w: The Ab­so­lute We­apon: Ato­mic Po­wer and World Or­der, red. Ber­nard Bro­die, New York 1946, s. 21–69.

Bro­scious S. Da­vid, Lon­ging for In­ter­na­tio­nal Con­trol, Ban­king on Ame­ri­can Su­pe­rio­rity: Harry S. Tru­man’s Ap­pro­ach to Nuc­lear We­apons, w: Cold War Sta­te­smen Con­front the Bomb: Nuc­lear Di­plo­macy since 1945, red. John Le­wis Gad­dis, Phi­lip H. Gor­don, Er­nest R. May i Jo­na­than Ro­sen­berg, New York 1999, s. 15–38.

Co­ur­tois Stéphane, Zbrod­nie ko­mu­ni­zmu, w: Co­ur­tois i in., Czarna księga ko­mu­ni­zmu: zbrod­nie, ter­ror, prze­śla­do­wa­nia, tłum. Krzysz­tof Wa­kar i in., War­szawa 1999, s. 23–52.

Ding­man Ro­ger, Ato­mic Di­plo­macy Du­ring the Ko­rean War, „In­ter­na­tio­nal Se­cu­rity” 1988/89, nr 13, s. 50–91.

Erd­mann An­drew P.N., „War No Lon­ger Has Any Lo­gic Wha­te­ver”: Dwi­ght D. Eisen­ho­wer and the Ther­mo­nuc­lear Re­vo­lu­tion, w: Cold War Sta­te­smen Con­front the Bomb: Nuc­lear Di­plo­macy since 1945, red. John Le­wis Gad­dis, Phi­lip H. Gor­don, Er­nest R. May i Jo­na­than Ro­sen­berg, New York 1999, s. 87–119.

Gad­dis John Le­wis, One Ger­many–in Both Al­lian­ces, „New York Ti­mes” z 21 marca 1990, s. 27.

Gad­dis John Le­wis, Re­scu­ing Cho­ice from Cir­cum­stance: The Sta­te­craft of Henry Kis­sin­ger, w: The Di­plo­mats: 1939–1979, red. Gor­don A. Craig i Fran­cis L. Lo­ewen­heim, Prin­ce­ton 1994, s. 564–592.

Glenn Da­vid, „Fo­re­ign Af­fa­irs” Lo­ses a Long­time Edi­tor and His Re­pla­ce­ment in Row Over Edi­to­rial In­de­pen­dence, „Chro­nicle of Hi­gher Edu­ca­tion” z 25 czerwca 2004 r.

Her­tle Hans-Her­mann, The Fall of the Wall: The Unin­ten­ded Self-Dis­so­lu­tion of East Ger­many’s Ru­ling Re­gime, „Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject Bul­le­tin” 2001, nr 12/13.

Ja­mes Ha­rold i Ma­rzenna Ja­mes, The Ori­gins of the Cold War: Some New Do­cu­ments, „Hi­sto­ri­cal Jo­ur­nal” 1994, nr 37, s. 615–622.

Anne Ka­ra­le­kas, Hi­story of the Cen­tral In­tel­li­gence Agency, w: U.S. Con­gress, Se­nate, Se­lect Com­mit­tee to Study Go­vern­ment Ope­ra­tions with Re­spect to In­tel­li­gence Ac­ti­vi­ties, Fi­nal Re­port: Sup­ple­men­tary De­ta­iled Staff Re­ports on Fo­re­ign and Mi­li­tary In­tel­li­gence: Book IV, Wa­shing­ton 1976.

„X”, The So­ur­ces of So­viet Con­duct, „Fo­re­ign Af­fa­irs” 1947, nr 25.

Kra­mer Mark, Ja­ru­zel­ski, the So­viet Union, and the Im­po­si­tion of Mar­tial Law in Po­land, „Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject Bul­le­tin” 1998, nr 11, s. 5–14.

Kra­mer Mark, Po­land, 1980–1981, So­viet Po­licy Du­ring the Po­lish Cri­sis, „Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject Bul­le­tin” 1995, nr 5.

Mal’kov Vik­tor L., Com­men­tary, w: Ori­gins of the Cold War: The No­vi­kov, Ken­nan, and Ro­berts „Long Te­le­grams” of 1946, red. Ken­neth M. Jen­sen, Wa­shing­ton 1993, s. 73–79.

Mar­go­lin Jean-Lo­uis, Chiny: długi marsz w ciem­no­ści, w: Co­ur­tois i in., Czarna księga ko­mu­ni­zmu: zbrod­nie, ter­ror, prze­śla­do­wa­nia, tłum. Krzysz­tof Wa­kar i in., War­szawa 1999.

Mar­go­lin Jean-Lo­uis, Kam­bo­dża: w kraju nie­po­ję­tej zbrodni, w: Co­ur­tois i in., Czarna księga ko­mu­ni­zmu: zbrod­nie, ter­ror, prze­śla­do­wa­nia, tłum. Krzysz­tof Wa­kar i in., War­szawa 1999.

Mark Edu­ard, The Tur­kish War Scare of 1946, w: Ori­gins of the Cold War: An In­ter­na­tio­nal Hi­story, red. Me­lvyn P. Lef­fler i Da­vid S. Pa­in­ter, New York 2005, s. 112–133.

My­dans Seth, At Cre­ma­tion of Pol Pot, No Te­ars Shed, „New York Ti­mes” z 19 kwiet­nia 1998, s. 13.

Nie­buhr Re­in­hold, Rus­sia and the West, „The Na­tion” 1943, nr 156.

NRDC Nuc­lear No­te­book: Glo­bal Nuc­lear Stock­pi­les, „Bul­le­tin of the Ato­mic Scien­ti­sts” 2002, nr 58.

Pe­chat­nov Vla­di­mir O. i C. Earl Ed­mond­son, The Rus­sian Per­spec­tive, w: Ralph B. Le­ve­ring, Vla­di­mir O. Pe­chat­nov, Ve­rena Bot­zen­hart-Viehe i C. Earl Ed­mond­son, De­ba­ting the Ori­gins of the Cold War: Ame­ri­can and Rus­sian Per­spec­ti­ves, New York 2002.

Ra­ine Fer­nande Scheid, The Ira­nian Cri­sis of 1946 and the Ori­gins of the Cold War, w: Ori­gins of the Cold War: An In­ter­na­tio­nal Hi­story, red. Me­lvyn P. Lef­fler i Da­vid S. Pa­in­ter, New York 2005, s. 93–111.

Ro­berts Adam, Or­der/Ju­stice Is­sues at the Uni­ted Na­tions, w: Or­der and Ju­stice in In­ter­na­tio­nal Re­la­tions, red. Ro­se­mary Foot, John Le­wis Gad­dis i An­drew Hur­rell, New York 2003.

Ro­berts Geof­frey, Sta­lin and So­viet Fo­re­ign Po­licy, w: Ori­gins of the Cold War: An In­ter­na­tio­nal Hi­story, red. Me­lvyn P. Lef­fler i Da­vid S. Pa­in­ter, New York 2005, s. 42–57.

Ro­gers Wil­liam D. i Ken­neth Ma­xwell, Fle­eing the Chi­lean Coup, „Fo­re­ign Af­fa­irs” 2004, nr 83.

Ro­sen­berg Jo­na­than, Be­fore the Bomb and After: Win­ston Chur­chill and the Use of Force, w: Cold War Sta­te­smen Con­front the Bomb: Nuc­lear Di­plo­macy since 1945, red. John Le­wis Gad­dis, Phi­lip H. Gor­don, Er­nest R. May i Jo­na­than Ro­sen­berg, New York 1999, s. 171–193.

Scha­fer Bernd, We­athe­ring the Sino-So­viet Con­flict: The GDR and North Ko­rea, 1949–1989, „Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject Bul­le­tin” 2003/2004, nr 14/15.

Sza­lon­tai Ba­lázs, „You Have No Po­li­ti­cal Line of Your Own”: Kim II Sung and the So­viets, 1953–1964, „Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject Bul­le­tin” 2003/2004, nr 14/15.

Tho­mas Da­niel C., Hu­man Ri­ghts Ideas, the De­mise of Com­mu­nism, and the End of the Cold War, „Jo­ur­nal of Cold War Stu­dies” 2005, nr 7, s. 110–141.

Var­gas Llosa Alvaro, The Kil­ling Ma­chine: Che Gu­evara, From Com­mu­nist Fi­re­brand to Ca­pi­ta­list Brand, „The New Re­pu­blic” z 11 i 18 lipca 2005, nr 233.

We­athersby Ka­th­ryn, New Evi­dence on North Ko­rea: In­tro­duc­tion, „Cold War In­ter­na­tio­nal Hi­story Pro­ject Bul­le­tin” 2003/2004, nr 14/15.

We­athersby Ka­th­ryn, Sta­lin and the Ko­rean War, w: Ori­gins of the Cold War: An In­ter­na­tio­nal Hi­story, red. Me­lvyn P. Lef­fler i Da­vid S. Pa­in­ter, New York 2005.

We­stad Odd Arne, The Fall of Détente and the Tur­ning Ti­des of Hi­story, w: The Fall of Détente: So­viet-Ame­ri­can Re­la­tions du­ring the Car­ter Years, red. Odd Arne We­stad, Oslo 1997.

We­stad Odd Arne, The Road to Ka­bul: So­viet Po­licy on Afgha­ni­stan, 1978–1979, w: The Fall of Détente: So­viet-Ame­ri­can Re­la­tions du­ring the Car­ter Years, red. Odd Arne We­stad, Oslo 1997.

Zu­bok Vla­di­slav M., Sta­lin and the Nuc­lear Age, w: Cold War Sta­te­smen Con­front the Bomb: Nuc­lear Di­plo­macy since 1945, red. John Le­wis Gad­dis, Phi­lip H. Gor­don, Er­nest R. May i Jo­na­than Ro­sen­berg, New York 1999, s. 39–61.

Ma­te­riały nie­opu­bli­ko­wane

Gre­en­berg Ha­rold M., The Do­olit­tle Re­port: Co­vert Ac­tion and Con­gres­sio­nal Over­si­ght of the Cen­tral In­tel­li­gence Agency in the mid-1950s, praca stu­dencka, Wy­dział Hi­sto­rii Uni­wer­sy­tetu Yale, 2005.

Ken­nedy Paul, The Par­lia­ment of Man: The Past, Pre­sent, and Fu­ture of the Uni­ted Na­tions, ma­nu­skrypt.

Lüthi Lo­renz, The Sino-So­viet Split, 1956–1966, Wy­dział Hi­sto­rii Uni­wer­sy­tetu Yale, 2003.

Ma­nela Erez, The Wil­so­nian Mo­ment: Self De­ter­mi­na­tion and the In­ter­na­tio­nal Ori­gins of An­ti­co­lo­nial Na­tio­na­lism, 1917–1920, Wy­dział Hi­sto­rii Uni­wer­sy­tetu Yale, 2003.

Mi­chel Chris, Brid­ges Bu­ilt and Bro­ken Down: How Lyn­don John­son Lost His Gam­ble on the Fate of the Pra­gue Spring, praca stu­dencka, Wy­dział Hi­sto­rii Uni­wer­sy­tetu Yale, 2003.

Mor­gan Mi­chael D. J., North Ame­rica, Atlan­ti­cism, and the Hel­sinki Pro­cess, ma­nu­skrypt.

Ro­sen­zweig Anne Le­sley, Sa­dat’s Stra­te­gic De­ci­sion Ma­king: Les­sons of Egyp­tian Fo­re­ign Po­licy, 1970–1981, praca stu­dencka, Wy­dział Hi­sto­rii Uni­wer­sy­tetu Yale, 2005.

Se­lver­stone Marc, „All Ro­ads Lead to Mo­scow”: The Uni­ted Sta­tes, Great Bri­tain, and the Com­mu­nist Mo­no­lith, praca dok­tor­ska, Wy­dział Hi­sto­rii Uni­wer­sy­tetu Ohio, 2000.

Wells Chri­sto­pher W., Kis­sin­ger and Sa­dat: Im­pro­ba­ble Part­ners for Pe­ace, praca stu­dencka, Wy­dział Hi­sto­rii Uni­wer­sy­tetu Yale, 2004.

Wong Bryan, The Grand Stra­tegy of Deng Xia­oping, praca stu­dencka, Wy­dział Sto­sun­ków Mię­dzy­na­ro­do­wych Uni­wer­sy­tetu Yale, 2005.

Źró­dła map

„Zmiany te­ry­to­rialne w Eu­ro­pie w la­tach 1939–1947”, s. 27, za: John Le­wis Gad­dis, Rus­sia, the So­viet Union, and the Uni­ted Sta­tes: An In­ter­pre­tive Hi­story, wyd. II, New York 1990, s. 162.

„Po­dział Nie­miec i Au­strii”, s. 39, za: Gad­dis, Rus­sia, the So­viet Union, and the Uni­ted Sta­tes: An In­ter­pre­tive Hi­story, s. 192.

„Wojna ko­re­ań­ska 1950–1953”, s. 63, za: Da­vid Rey­nolds, One World Di­vi­si­ble: A Glo­bal Hi­story Since 1945, New York 2000, s. 48.

„So­ju­sze oraz bazy USA i ZSRR na po­czątku lat sie­dem­dzie­sią­tych”, s. 122–123, za: Wal­ter La­Fe­ber, Ame­rica, Rus­sia, and the Cold War, 1945–1990, wyd. VI, New York 1991, s. xii–xiii.

„Bli­ski Wschód 1967, 1969”, s. 254, za: La­Fe­ber, Ame­rica, Rus­sia, and the Cold War, s. 276.

„Wstrząsy na Bli­skim Wscho­dzie 1980”, s. 260, za: La­Fe­ber, Ame­rica, Rus­sia, and the Cold War, s. 295.

„Świat wi­dziany z ZSRR w la­tach osiem­dzie­sią­tych XX wieku”, s. 276–277, za: La­Fe­ber, Ame­rica, Rus­sia, and the Cold War, s. 270.

„Eu­ropa po zim­nej woj­nie”, s. 322–323, za: Ri­chard Croc­katt, The Fi­fty Years War: The Uni­ted Sta­tes and the So­viet Union in World Po­li­tics, 1941–1991, New York 1995, s. xxi.