MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Źródła myśli estetycznej Witelona z Polski. Uzupełnienia do "Estetyki średniowiecznej" Władysława Tatarkiewicza - ebook
Źródła myśli estetycznej Witelona z Polski. Uzupełnienia do "Estetyki średniowiecznej" Władysława Tatarkiewicza - ebook
Książka przedstawia życie i osiągnięcia naukowe Witelona z Polski, wybitnego trzynastowiecznego polihistora; pierwszego polskiego filozofa, a także matematyka, fizyka – badacza natury, dyplomatę, astronoma, medyka i psychologa. Studiował on w Paryżu i Padwie. Jego najważniejsze dzieło pt. Perspektywa znacząco wpłynęło na życie intelektualne Europy. Autor publikacji, opierając się na własnych tłumaczeniach i analizach, koryguje powszechny błąd uznawania Witelona za neoplatonika i wyznawcę metafizyki światła. Wykazuje, że jego poglądy kształtowały się pod wpływem arystotelizmu, odnowionego w XIII wieku, i empiryzmu Rogera Bacona. Witelo był prekursorem estetyki nowożytnej opartej na obserwacji i doświadczeniu. To on odkrył i opisał zjawisko równoczesnego kontrastu barwnego (znane dzisiaj jako prawo Chevreula). Leonardo da Vinci przejął do swojego Traktatu o malarstwie zjawisko opisane w dziele Witelona bez podania źródła. Publikacja prostuje liczne błędy w przekładach Perspektywy (m.in. u Tatarkiewicza i Venturiego), które doprowadziły do fałszywej interpretacji myśli Witelona. Napisana przystępnym językiem książka jest cenna zarówno dla badaczy, jak i wszystkich zainteresowanych historią filozofii, estetyki, metodologii i historią Polski.
Rozważania Jarosza, bogato ilustrowane źródłami i porównaniami z różnymi stanowiskami innych współczesnych mu autorów, podważają neoplatońskie ujęcie filozoficznego kontekstu optyki Witelona. Nie mnie rozstrzygać tę kontrowersję historyczno-interpretacyjną – argumenty Jarosza zasługują na uwagę jako umotywowana próba nowej wykładni poglądów Witelona.
Z przedmowy Jana Woleńskiego
JAN JAROSZ ̶ historyk, filozof i historyk sztuki. Uzyskał trzy dyplomy Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ukończył studia doktoranckie z filozofii i historii. Opublikował kilkadziesiąt artykułów publicystycznych i naukowych, w tym rozprawę o Witelonie, pierwszym polskim filozofie z XIII wieku („Acta Mediaevalia” 1995, t. VIII). Autor eseju biograficznego o księżnej Dąbrówce, żonie Mieszka I, pt. Księżna Polski Dobrawka (ok. 945–977). Zajmuje się także historią najnowszą ̶ wydał w formie książkowej krytyczną ocenę podręcznika do historii Poznać przeszłość. Wiek XX. Jego kolejna publikacja (w druku) to: Naród, kultura i historia w personalizmie fenomenologicznym Karola Wojtyły – Jana Pawła II. Za działalność na rzecz niepodległości i pracę dla kraju odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyżem Wolności i Solidarności.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
Spis treści
Przedmowa
I. Badania nad życiem i dziełami Witelona z Polski
II. Analiza genetyczna „form widzialnych” z Perspektywy Witelona
III. Arystotelizm i neoplatonizm w estetyce Alhacena
IV. Filozoficzne źródła estetyki Witelona
V. Analiza definicji piękna w Perspektywie – jej geneza i oryginalność
Zakończenie
Bibliografia
Indeks nazwisk
Summary
Ilustracje
| Kategoria: | Filozofia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-242-6924-2 |
| Rozmiar pliku: | 9,4 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Mojej śp. Matce –
poświęcam z wyrazami najwyższej czci, miłości i wdzięczności.
To Ona nauczyła mnie pierwszych łacińskich słów,
wprowadziła w cudowny świat książek, przekazała mi
szacunek dla wiedzy.
Podziękowania
Publikacja niniejsza jest skróconą wersją pierwszej części mojej pracy magisterskiej pt. Koncepcja piękna w „Perspektywie” Witelona, którą napisałem pod kierunkiem Dziekana Prof. dr. hab. Władysława Stróżewskiego w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1989 roku. Panu Profesorowi serdecznie dziękuję za opiekę naukową w czasie indywidualnego toku studiów, za ukierunkowanie moich zainteresowań do badania myśli estetycznej Witelona i za pomoc podczas pisania pracy. Pierwotnie tekst wydrukowano jako artykuł w wydawnictwie „Acta Mediaevalia”, t. VIII, w 1995 roku. Obecne wydanie książkowe zostało uzupełnione o nowe publikacje i poszerzone analizy. W tym miejscu spełniam miły obowiązek i składam podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki. Dziękuję Panu Profesorowi Jackowi Widomskiemu za życzliwą ocenę całości pracy o Witelonie. Szczególne słowa wdzięczności kieruję do Pana Profesora Jana Woleńskiego za napisanie Przedmowy do wydania książkowego. P.T. Pracownicom i Pracownikom Biblioteki Jagiellońskiej dziękuję za uprzejmość oraz pomoc w wyszukiwaniu potrzebnych wydawnictw, a nawet sprowadzanie książek z zagranicy. Równie serdeczne podziękowania składam P.T. Pracownicom i Pracownikom Bibliotek Instytutów Historii, Filozofii, Historii Sztuki, Wydziału Polonistyki i Wydziału Filologicznego, a także Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie oraz Biblioteki Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, Biblioteki Akademii Sztuk Pięknych, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej, Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej i Biblioteki Głównej Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej. Z wdzięcznością zachowuję w pamięci życzliwe opinie o mojej pracy nieżyjących już Profesorów: śp. Profesora Mieczysława Markowskiego, śp. Profesora Stefana Swieżawskiego i śp. Profesora Jerzego Wyrozumskiego. Bibliotece Watykańskiej i Bibliotece Jagiellońskiej dziękuję za udostępnienie zbiorów z wizerunkami mistrza Witelona, a Towarzystwu Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas za cierpliwe oczekiwanie na uzupełniony tekst. Na koniec wyrażam wdzięczność za wsparcie i cenne uwagi osobom, z którymi rozmawiałem o historii filozofii średniowiecznej i tłumaczeniach z łaciny tekstów filozoficznych. Dziękuję za pomoc tym wszystkim, którzy przyczynili się do wydania tej książki.
Jan Jarosz
Przedmowa
Jan Jarosz, autor niniejszej publikacji, zwrócił się do mnie o skomentowanie rozważań o źródłach myśli estetycznej Witelona. Powodem było zapewne to, że Historia filozofii polskiej (Wydawnictwo WAM, Kraków 2010), napisana przez Jana Skoczyńskiego wspólnie ze mną, zawiera (s. 25–27) wzmiankę o poglądach Witelona. Piszemy (faktycznie jest to rozdział opracowany przeze mnie) tam tak (s. 26): „Witelo znał bardzo dobrze pisma Platona, Arystotelesa, Chalcydiusza, Roberta Grosseteste’a, Rogera Bacona, Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu oraz Arabów Algazela i Avicenny. Neoplatonizm i Arabowie byli dla niego źródłem tzw. metafizyki światła, stanowiącej ogólny filozoficzny kontekst jego optyki. Odróżniał światło Boskie i światło zmysłowe, uważając to drugie za nośnik działania w rzeczywistości materialnej. Podzielał empiryzm genetyczny Arystotelesa”.
Jarosz przeciwstawia się zaliczeniu Witelona do myślicieli neoplatońskich i w swoim artykule, nieznanym mi w trakcie pisania Historii filozofii polskiej, broni interpretacji jego poglądów w duchu arystotelizmu. Przyznaję, że idąc za większością komentatorów, zacząłem od wskazania na neoplatonizm i metafizykę światła jako ogólny filozoficzny kontekst witelońskiej optyki, aczkolwiek wskazałem również na to, że był empirystą genetycznym w sensie Arystotelesa. I gdyby mnie zapytano, czy Witelo był bardziej platonikiem czy arystotelikiem, odpowiedziałbym, że tym pierwszym. Głównym argumentem za takim rozumieniem jest wspomniane odróżnienie światła Boskiego i światła zmysłowego oraz relacji pomiędzy nimi. Rozważania Jarosza, bogato ilustrowane źródłami i porównaniami z różnymi stanowiskami innych współczesnych mu autorów, podważają neoplatońskie ujęcie filozoficznego kontekstu optyki Witelona. Nie mnie rozstrzygać tę kontrowersję historyczno-interpretacyjną – argumenty Jarosza zasługują na uwagę jako umotywowana próba nowej wykładni poglądów Witelona. Nasuwają także ważny problem, mianowicie: kiedy zaczęła się późna scholastyka, jednak będąca odejściem od chrześcijańskiego arystotelizmu? Z jednej strony Witelo był niemal rówieśnikiem Tomasza z Akwinu i znał jego pisma. Z drugiej – można u niego (Witelona) znaleźć wyraźną zapowiedź tego, co charakteryzowało późną scholastykę, uważaną za ważny kanał przejścia do przyrodoznawstwa w sensie nowożytnym, ilustrowanego genezą astronomii kopernikańskiej, a nawet kinematyki Galileusza. To, czy nazwiemy to neoplatonizmem opartym na metafizyce światła (jakieś jej ślady można znaleźć u Kopernika), czy jakoś inaczej, uważam za rzecz drugorzędną. Rozważania Jarosza są ważne dla analizy rozwoju nauki europejskiej i dlatego dobrze, że jego artykuł oryginalnie opublikowany w „Acta Mediaevalia” w 1995 roku ukazuje się w formie książkowej.
Jan WoleńskiI. Badania nad życiem i dziełami
Witelona z Polski
Życie i dzieła Witelona, pierwszego filozofa pochodzącego z Polski, pozostają rzadko podejmowanym tematem badań. Większość z jego dzieł zaginęła. Znana jest tylko Perspectiva1 (Perspektywa) i list De causa primaria paenitentiae in hominibus et de natura daemonum2 (O przyczynie najgłębszego żalu za grzechy u ludzi i o naturze demonów). Zachowane źródła nie pozwalają na dokładne opracowanie jego biografii. Dopiero niedawno Jerzy Burchardt ustalił przypuszczalną datę urodzin i niektóre fakty z jego życia3. Według tego badacza Witelo urodził się prawdopodobnie w 1237 roku na Śląsku, w okolicach Legnicy albo Wrocławia4. Ojciec jego Henryk Stary z Żytyc (Zeitz), przybysz z Turyngii, pełnił urząd administratora dóbr księcia wrocławskiego Henryka III Białego5 z dynastii Piastów. Matka Witelona była Polką, jej imienia niestety nie udało się ustalić. Wiadomo tylko, że pochodziła z rodu rycerskiego określanego w źródłach de Borów6. Jerzy Burchardt identyfikuje tę miejscowość z Borowem nad Nysą Szaloną, między Jaworem a Strzegomiem7.
Imię Witelo jest pochodzenia germańskiego; było używane w Turyngii w XII i XIII wieku8. Tłumaczenie tego imienia na Ciołek, jak to zrobił Józef Sołtykowicz9 i inni – jest błędne. Zwrócił na to uwagę Leon Wituski już w roku 187010, jednak ten błąd powtarzany jest do naszych czasów. Witelo uczył się zapewne w Legnicy (trivium) i we wrocławskiej szkole katedralnej (quadrivium). Być może tam poznał księcia Władysława, syna księcia śląskiego Henryka II Pobożnego i Anny, córki Przemysła Ottokara I, króla czeskiego. Witelo i Władysław – jak napisał Burchardt – byli prawdopodobnie rówieśnikami11.
W latach pięćdziesiątych Witelo podjął studia na Uniwersytecie w Paryżu, na wydziale artium liberalium12 (sztuk wyzwolonych). Ryszard Palacz natomiast błędnie podaje, że studiował tam też teologię13. Witelo ukończył studia, zdobywając stopień magistra artium liberalium14. Powróciwszy na Śląsk15, uczył w szkole św. Piotra w Legnicy16. W latach pięćdziesiątych studiował w Paryżu również książę Władysław, w kraju odnotowany został w końcu roku 1257 z tytułem praepositus Wissegradiensis et cancellarius regni Bohemiae17. W jesieni 1262 roku Witelo, jako towarzysz i mentor młodego księcia Władysława, udał się do Padwy na studia18 na słynnym już wówczas Uniwersytecie, gdzie obydwaj zapisali się na wydział prawa kanonicznego19. Witelo studiował prawo kanonicze i prowadził zajęcia na wydziale artium20. W Padwie zapoznał się z traktatem De aspectibus (O widzeniu, Optyka) arabskiego filozofia Alhacena21. Studia prawa kanonicznego trwały sześć lat. Zapewne w ich trakcie uczony z Polski napisał zaginione później traktaty: De elementatis conclusionibus22 (O wnioskach z Elementów ), Philosophia naturalis23 (Filozofia naturalna), Scientia motuum coelestium24 (Nauka o ruchu ciał niebieskich), Naturales animae passiones25 (Naturalne doznania duszy) i list De partibus universi26 (O częściach wszechświata). W zachowanym do naszych czasów liście De causa primaria penitentiae in hominibus et de natura daemonum, napisanym najprawdopodobniej w 1268 roku, jak to ustalił Aleksander Birkenmajer27, Witelo określił się jako plebanus28. Nie wiadomo, kiedy otrzymał święcenia kapłańskie, natomiast książę Władysław wyświęcony został w roku 1267 i objął arcybiskupstwo salzburskie29. Według przypuszczeń Jerzego Burchardta Witelo mógł być wyświęcony w tym samym czasie30, a w 1268 roku uzyskał stopień magistra prawa kanonicznego31. Miał zamiar studiować teologię32, ale od jesieni tego roku przebywał w Viterbo, na dworze papieskim. Celem jego pobytu było wykorzystanie zbiorów biblioteki papieskiej do pracy naukowej, a nie – jak napisał Aleksander Birkenmajer33 – oczekiwanie na stanowisko w hierarchii kościelnej. Przy kurii papieskiej w Viterbo znajdowała się wielka biblioteka oraz ośrodek badań naukowych i studiów Studium Curiae34, które można by uznać za pierwowzór późniejszej o przeszło trzy wieki Academia dei Lincei, czyli Papieskiej Akademii Nauk. Przebywali tam znakomici uczeni z całej Europy; przynajmniej kilku należy wymienić, ponieważ w tym środowisku żył i pracował Witelo.
Wielkie znaczenie dla poznania autentycznej myśli Arystotelesa miał dominikanin Wilhelm z Moerbeke we Flandrii (Guillelmus de Moerbeke, Willem van Moerbeke) – filozof i filolog, tłumacz greckich dzieł matematycznych, fizycznych i filozoficznych, współpracujący z Witelonem i Tomaszem z Akwinu. Pełnił urząd penitencjarza papieskiego i kapelana, później został mianowany arcybiskupem w Grecji35. Drugim wybitnym uczonym był Włoch Campano z Novary w Piemoncie (Campanus Novariensis) – matematyk, astronom i astrolog, a także lekarz. Przełożył na łacinę Elementy Euklidesa w piętnastu tomach, napisał wiele dzieł z matematyki i astronomii, np. Tractatus de sphera (Traktat o kuli), Theorica planetarum (Kontemplacja planet)36.
W Viterbo w latach 1267–1268 przebywał także Tomasz z Akwinu jako lektor konwentu dominikańskiego przy kurii papieskiej37. Tam pisał Sumę teologiczną (vide rozdział V niniejszej pracy).
W 1274 roku, w czasie II soboru w Lyonie, Wilhelm z Moerbeke spotkał swojego rodaka, dominikanina Hendrika Baten z Mechelen/Malines (Hendricus Batenus Mechliniensis),
1 Vitellionis mathematici doctissimi Πεϱì οπτιϰῆς id est de natura, ratione et proiectione radiorum visus, luminum, colorum, atque formarum, quam vulgo Perspectivam vocant, libri X, Norimbergae apud Io, Petreium 1535, editio princeps. (Tłumaczenie tytułu: Witelona matematyka najbardziej uczonego ksiąg dziesięć O optyce. To jest o naturze, sposobach rozchodzenia się promieni wzrokowych, światła, kolorów i form, którą powszechnie Perspektywą nazywają). Drugie wydanie w tej samej oficynie w roku 1551. Trzecie wydanie, poprzedzone Optyką Alhacena, ma tytuł: Opticae thesaurus. Alhazeni Arabis libri septem, nunc primum editi. Eiusdem liber De Crepusculis et Nubium ascensionibus. Item Vitellonis Thuringopoloni Opticae libri X. Omnes instaurati, figuris novis illustrati et aucti, adiectis etiam in Alhazenum commentariis a F. Risnero, Basileae 1572. (Skarbiec optyki. Alhazena Araba siedem ksiąg, teraz po raz pierwszy wydanych, tegoż księga O zmierzchu i Wznoszeniu się chmur. Również Witelona Turyngo-Polaka dziesięć ksiąg Optyki. Wszystkie odnowione, ozdobione nowymi rysunkami i powiększone, także z dodanymi przez F. Risnera komentarzami do Alhazena). Dalej cytuję za tym wydaniem, które oznaczam: Witelo, Perspectiva, podając numer księgi i teorematu. Wydawnictwo Johnson Reprint Corporation w Nowym Jorku wydało reprint tego wydania. Wstęp Davida C. Lindberga, New York–London 1972. Witelo przyjął nazwę Perspectiva. Vide dedykacja dla Wilhelma z Moerbeke OP, penitencjarza papieskiego: „PERSPECTIVORUM nomine… approbo” (PERSPEKTYW nazwę… aprobuję).
2 Witelonis, De causa primaria paenitentiae in hominibus et de natura daemonum, edidit G. Burchardt, w: J. Burchardt, List Witelona do Ludwika we Lwówku Śląskim. Problematyka teoriopoznawcza, kosmologiczna i medyczna, Wrocław 1979 (Studia Copernicana, XIX). Przekład polski: Witelon, O naturze demonów, przeł. B. Burliga, A. Szlakiewicz oraz św. Anzelm z Canterbury, O upadku diabła, przeł. G. Kotłowski, Gdańsk 2000. Przekład tekstu Witelona pt. O najgłębszej przyczynie ludzkiego żalu za grzechy i o naturze demonów, s. 19–54. Bez przypisów i objaśnień. Błędy translatorskie, np. nie wszystkie „intelligentiae” można przełożyć na „aniołów”, a „ducis Zlesiae” znaczy „księcia Śląska”, a nie „księcia Zalesia” (s. 40). Pierwszy przekład: Skrót traktatu „O najważniejszej przyczynie pokuty i o naturze demonów”, przeł. T. Włodarczyk, w: 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII–XV wieku, wybrał, oprac., wstępem i przypisami opatrzył J. Domański, słowo wstępne napisał W. Tatarkiewicz, Warszawa 1978, s. 47–69.
3 J. Burchardt, Witelo filosofo della natura del XIII sec. Una biografia, Wrocław 1984.
4 Ibidem, s. 37.
5 Ibidem, s. 23.
6 Ibidem, s. 25.
7 Ibidem, s. 29.
8 Ibidem, s. 18.
9 J. Sołtykowicz, O stanie Akademii Krakowskiej, Kraków 1810, s. 10.
10 L. Wituski, O życiu i dziele optycznem Vitellona, Poznań 1870, s. 10.
11 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 37, przypis 98.
12 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy śląski uczony, Katowice 1936, s. 13; Witelonis, De causa…, op. cit., s. 172, wiersz 511–512.
13 R. Palacz, Witelo jako filozof, w: Witelo – matematyk, fizyk, filozof, red. J. Trzynadlowski, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, seria A, nr 266, Wrocław 1979, s. 53.
14 Witelo w liście De causa… (op. cit., s. 161, w. 11–12) wspomina o zajęciach prowadzonych na wydziale artium Uniwersytetu w Padwie, a zatem na pewno miał stopień magistra artium liberalium.
15 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 172.
16 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 39.
17 Ibidem, s. 37, przypis 98: proboszcz wyszehradzki i kanclerz Królestwa Czech.
18 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy…, op. cit., s. 13.
19 Ibidem, s. 14.
20 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 161.
21 Opticae thesaurus. Alhazeni Arabis libri septem, nunc primum editi. Eiusdem liber De crepusculis et Nubium ascensionibus. Item Vitellonis Thuringopoloni Opticae libri X. Omnes instaurati, figuris novis illustrati et aucti, adiectis etiam in Alhazenum commentariis a F. Risnero, Basileae 1572. Optykę Alhacena cytuję za tym wydaniem i oznaczam: Alhazen, Opticae thesaurus, podając numer księgi i rozdziału.
22 Witelo, Perspectiva, op. cit., dedykacja oraz I, 28.
23 Ibidem, V, 18 i X, 80.
24 Ibidem, X, 53.
25 Ibidem, III, 58.
26 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 167, w. 272–273.
27 A. Birkenmajer, Études sur Witelo, Partie III bis présentée à la séance du 29 mars 1926, „Bulletin international de l’Academie Polonaise de Sciences et des Lettres” 1926, s. 5–10. Przedruk w: idem, Études d’histoire des sciences en Pologne, Wrocław 1972, s. 412 (Studia Copernicana, IV). Cf. J. Burchardt, List Witelona…, op. cit., s. 35.
28 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 1, w. 1–2.
29 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 37, 42. Papież Klemens IV mianował księcia Władysława arcybiskupem Salzburga w 1265 roku, „non obstante defectu in ordinibus et aetate considerata eius nobilitate sanguinis”. Prawo kanoniczne nie pozwalało wyświęcać na kapłanów osób przed 30 rokiem życia. Książę musiał czekać. Cf. Allgemeine Deutsche Biografie, t. 43, Leipzig 1898, s. 696.
30 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 37.
31 Idem, List Witelona…, op. cit., s. 30.
32 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy…, op. cit., s. 14.
33 Ibidem, s. 15.
34 A. Modigliani, P. Procaccioli, Il periodo medievale, w: Per una storia dell’Università della Tuscia, a cura di M. Ridolfi, „Annali di storia delle università italiane” 16, 2012, s. 23–26. O tym centrum nauki nie ma nawet wzmianki w The Cambridge History of Christianity, vol. 4, Christianity in Western Europe c. 1100–c.1500, ed. by M. Rubin and W. Simons, Cambridge 2014.
35 M. Grabmann, Guglielmo di Moerbeke O.P. il traduttore delle opere di Aristotele, traduzione da A. Parisella, Roma 1946, s. 48–50, 56–60, 85–167.
36 G.J. Toomer, Campanus of Novara, w: Dictionary of Scientific Biography, Ch.C. Gillispie editor in chief, New York 1971, vol. III, s. 23–29.
37 J.A. Weisheipl OP, Tomasz z Akwinu. Życie, myśl i dzieło, przeł. C. Wesołowski, Poznań 1985, s. 294–302; A. Walz OP, Saint Thomas d’ Aquin, adaptation française par P. Novarina, Louvain 1962, s. 147–150.
poświęcam z wyrazami najwyższej czci, miłości i wdzięczności.
To Ona nauczyła mnie pierwszych łacińskich słów,
wprowadziła w cudowny świat książek, przekazała mi
szacunek dla wiedzy.
Podziękowania
Publikacja niniejsza jest skróconą wersją pierwszej części mojej pracy magisterskiej pt. Koncepcja piękna w „Perspektywie” Witelona, którą napisałem pod kierunkiem Dziekana Prof. dr. hab. Władysława Stróżewskiego w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1989 roku. Panu Profesorowi serdecznie dziękuję za opiekę naukową w czasie indywidualnego toku studiów, za ukierunkowanie moich zainteresowań do badania myśli estetycznej Witelona i za pomoc podczas pisania pracy. Pierwotnie tekst wydrukowano jako artykuł w wydawnictwie „Acta Mediaevalia”, t. VIII, w 1995 roku. Obecne wydanie książkowe zostało uzupełnione o nowe publikacje i poszerzone analizy. W tym miejscu spełniam miły obowiązek i składam podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki. Dziękuję Panu Profesorowi Jackowi Widomskiemu za życzliwą ocenę całości pracy o Witelonie. Szczególne słowa wdzięczności kieruję do Pana Profesora Jana Woleńskiego za napisanie Przedmowy do wydania książkowego. P.T. Pracownicom i Pracownikom Biblioteki Jagiellońskiej dziękuję za uprzejmość oraz pomoc w wyszukiwaniu potrzebnych wydawnictw, a nawet sprowadzanie książek z zagranicy. Równie serdeczne podziękowania składam P.T. Pracownicom i Pracownikom Bibliotek Instytutów Historii, Filozofii, Historii Sztuki, Wydziału Polonistyki i Wydziału Filologicznego, a także Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie oraz Biblioteki Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, Biblioteki Akademii Sztuk Pięknych, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej, Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej i Biblioteki Głównej Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej. Z wdzięcznością zachowuję w pamięci życzliwe opinie o mojej pracy nieżyjących już Profesorów: śp. Profesora Mieczysława Markowskiego, śp. Profesora Stefana Swieżawskiego i śp. Profesora Jerzego Wyrozumskiego. Bibliotece Watykańskiej i Bibliotece Jagiellońskiej dziękuję za udostępnienie zbiorów z wizerunkami mistrza Witelona, a Towarzystwu Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas za cierpliwe oczekiwanie na uzupełniony tekst. Na koniec wyrażam wdzięczność za wsparcie i cenne uwagi osobom, z którymi rozmawiałem o historii filozofii średniowiecznej i tłumaczeniach z łaciny tekstów filozoficznych. Dziękuję za pomoc tym wszystkim, którzy przyczynili się do wydania tej książki.
Jan Jarosz
Przedmowa
Jan Jarosz, autor niniejszej publikacji, zwrócił się do mnie o skomentowanie rozważań o źródłach myśli estetycznej Witelona. Powodem było zapewne to, że Historia filozofii polskiej (Wydawnictwo WAM, Kraków 2010), napisana przez Jana Skoczyńskiego wspólnie ze mną, zawiera (s. 25–27) wzmiankę o poglądach Witelona. Piszemy (faktycznie jest to rozdział opracowany przeze mnie) tam tak (s. 26): „Witelo znał bardzo dobrze pisma Platona, Arystotelesa, Chalcydiusza, Roberta Grosseteste’a, Rogera Bacona, Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu oraz Arabów Algazela i Avicenny. Neoplatonizm i Arabowie byli dla niego źródłem tzw. metafizyki światła, stanowiącej ogólny filozoficzny kontekst jego optyki. Odróżniał światło Boskie i światło zmysłowe, uważając to drugie za nośnik działania w rzeczywistości materialnej. Podzielał empiryzm genetyczny Arystotelesa”.
Jarosz przeciwstawia się zaliczeniu Witelona do myślicieli neoplatońskich i w swoim artykule, nieznanym mi w trakcie pisania Historii filozofii polskiej, broni interpretacji jego poglądów w duchu arystotelizmu. Przyznaję, że idąc za większością komentatorów, zacząłem od wskazania na neoplatonizm i metafizykę światła jako ogólny filozoficzny kontekst witelońskiej optyki, aczkolwiek wskazałem również na to, że był empirystą genetycznym w sensie Arystotelesa. I gdyby mnie zapytano, czy Witelo był bardziej platonikiem czy arystotelikiem, odpowiedziałbym, że tym pierwszym. Głównym argumentem za takim rozumieniem jest wspomniane odróżnienie światła Boskiego i światła zmysłowego oraz relacji pomiędzy nimi. Rozważania Jarosza, bogato ilustrowane źródłami i porównaniami z różnymi stanowiskami innych współczesnych mu autorów, podważają neoplatońskie ujęcie filozoficznego kontekstu optyki Witelona. Nie mnie rozstrzygać tę kontrowersję historyczno-interpretacyjną – argumenty Jarosza zasługują na uwagę jako umotywowana próba nowej wykładni poglądów Witelona. Nasuwają także ważny problem, mianowicie: kiedy zaczęła się późna scholastyka, jednak będąca odejściem od chrześcijańskiego arystotelizmu? Z jednej strony Witelo był niemal rówieśnikiem Tomasza z Akwinu i znał jego pisma. Z drugiej – można u niego (Witelona) znaleźć wyraźną zapowiedź tego, co charakteryzowało późną scholastykę, uważaną za ważny kanał przejścia do przyrodoznawstwa w sensie nowożytnym, ilustrowanego genezą astronomii kopernikańskiej, a nawet kinematyki Galileusza. To, czy nazwiemy to neoplatonizmem opartym na metafizyce światła (jakieś jej ślady można znaleźć u Kopernika), czy jakoś inaczej, uważam za rzecz drugorzędną. Rozważania Jarosza są ważne dla analizy rozwoju nauki europejskiej i dlatego dobrze, że jego artykuł oryginalnie opublikowany w „Acta Mediaevalia” w 1995 roku ukazuje się w formie książkowej.
Jan WoleńskiI. Badania nad życiem i dziełami
Witelona z Polski
Życie i dzieła Witelona, pierwszego filozofa pochodzącego z Polski, pozostają rzadko podejmowanym tematem badań. Większość z jego dzieł zaginęła. Znana jest tylko Perspectiva1 (Perspektywa) i list De causa primaria paenitentiae in hominibus et de natura daemonum2 (O przyczynie najgłębszego żalu za grzechy u ludzi i o naturze demonów). Zachowane źródła nie pozwalają na dokładne opracowanie jego biografii. Dopiero niedawno Jerzy Burchardt ustalił przypuszczalną datę urodzin i niektóre fakty z jego życia3. Według tego badacza Witelo urodził się prawdopodobnie w 1237 roku na Śląsku, w okolicach Legnicy albo Wrocławia4. Ojciec jego Henryk Stary z Żytyc (Zeitz), przybysz z Turyngii, pełnił urząd administratora dóbr księcia wrocławskiego Henryka III Białego5 z dynastii Piastów. Matka Witelona była Polką, jej imienia niestety nie udało się ustalić. Wiadomo tylko, że pochodziła z rodu rycerskiego określanego w źródłach de Borów6. Jerzy Burchardt identyfikuje tę miejscowość z Borowem nad Nysą Szaloną, między Jaworem a Strzegomiem7.
Imię Witelo jest pochodzenia germańskiego; było używane w Turyngii w XII i XIII wieku8. Tłumaczenie tego imienia na Ciołek, jak to zrobił Józef Sołtykowicz9 i inni – jest błędne. Zwrócił na to uwagę Leon Wituski już w roku 187010, jednak ten błąd powtarzany jest do naszych czasów. Witelo uczył się zapewne w Legnicy (trivium) i we wrocławskiej szkole katedralnej (quadrivium). Być może tam poznał księcia Władysława, syna księcia śląskiego Henryka II Pobożnego i Anny, córki Przemysła Ottokara I, króla czeskiego. Witelo i Władysław – jak napisał Burchardt – byli prawdopodobnie rówieśnikami11.
W latach pięćdziesiątych Witelo podjął studia na Uniwersytecie w Paryżu, na wydziale artium liberalium12 (sztuk wyzwolonych). Ryszard Palacz natomiast błędnie podaje, że studiował tam też teologię13. Witelo ukończył studia, zdobywając stopień magistra artium liberalium14. Powróciwszy na Śląsk15, uczył w szkole św. Piotra w Legnicy16. W latach pięćdziesiątych studiował w Paryżu również książę Władysław, w kraju odnotowany został w końcu roku 1257 z tytułem praepositus Wissegradiensis et cancellarius regni Bohemiae17. W jesieni 1262 roku Witelo, jako towarzysz i mentor młodego księcia Władysława, udał się do Padwy na studia18 na słynnym już wówczas Uniwersytecie, gdzie obydwaj zapisali się na wydział prawa kanonicznego19. Witelo studiował prawo kanonicze i prowadził zajęcia na wydziale artium20. W Padwie zapoznał się z traktatem De aspectibus (O widzeniu, Optyka) arabskiego filozofia Alhacena21. Studia prawa kanonicznego trwały sześć lat. Zapewne w ich trakcie uczony z Polski napisał zaginione później traktaty: De elementatis conclusionibus22 (O wnioskach z Elementów ), Philosophia naturalis23 (Filozofia naturalna), Scientia motuum coelestium24 (Nauka o ruchu ciał niebieskich), Naturales animae passiones25 (Naturalne doznania duszy) i list De partibus universi26 (O częściach wszechświata). W zachowanym do naszych czasów liście De causa primaria penitentiae in hominibus et de natura daemonum, napisanym najprawdopodobniej w 1268 roku, jak to ustalił Aleksander Birkenmajer27, Witelo określił się jako plebanus28. Nie wiadomo, kiedy otrzymał święcenia kapłańskie, natomiast książę Władysław wyświęcony został w roku 1267 i objął arcybiskupstwo salzburskie29. Według przypuszczeń Jerzego Burchardta Witelo mógł być wyświęcony w tym samym czasie30, a w 1268 roku uzyskał stopień magistra prawa kanonicznego31. Miał zamiar studiować teologię32, ale od jesieni tego roku przebywał w Viterbo, na dworze papieskim. Celem jego pobytu było wykorzystanie zbiorów biblioteki papieskiej do pracy naukowej, a nie – jak napisał Aleksander Birkenmajer33 – oczekiwanie na stanowisko w hierarchii kościelnej. Przy kurii papieskiej w Viterbo znajdowała się wielka biblioteka oraz ośrodek badań naukowych i studiów Studium Curiae34, które można by uznać za pierwowzór późniejszej o przeszło trzy wieki Academia dei Lincei, czyli Papieskiej Akademii Nauk. Przebywali tam znakomici uczeni z całej Europy; przynajmniej kilku należy wymienić, ponieważ w tym środowisku żył i pracował Witelo.
Wielkie znaczenie dla poznania autentycznej myśli Arystotelesa miał dominikanin Wilhelm z Moerbeke we Flandrii (Guillelmus de Moerbeke, Willem van Moerbeke) – filozof i filolog, tłumacz greckich dzieł matematycznych, fizycznych i filozoficznych, współpracujący z Witelonem i Tomaszem z Akwinu. Pełnił urząd penitencjarza papieskiego i kapelana, później został mianowany arcybiskupem w Grecji35. Drugim wybitnym uczonym był Włoch Campano z Novary w Piemoncie (Campanus Novariensis) – matematyk, astronom i astrolog, a także lekarz. Przełożył na łacinę Elementy Euklidesa w piętnastu tomach, napisał wiele dzieł z matematyki i astronomii, np. Tractatus de sphera (Traktat o kuli), Theorica planetarum (Kontemplacja planet)36.
W Viterbo w latach 1267–1268 przebywał także Tomasz z Akwinu jako lektor konwentu dominikańskiego przy kurii papieskiej37. Tam pisał Sumę teologiczną (vide rozdział V niniejszej pracy).
W 1274 roku, w czasie II soboru w Lyonie, Wilhelm z Moerbeke spotkał swojego rodaka, dominikanina Hendrika Baten z Mechelen/Malines (Hendricus Batenus Mechliniensis),
1 Vitellionis mathematici doctissimi Πεϱì οπτιϰῆς id est de natura, ratione et proiectione radiorum visus, luminum, colorum, atque formarum, quam vulgo Perspectivam vocant, libri X, Norimbergae apud Io, Petreium 1535, editio princeps. (Tłumaczenie tytułu: Witelona matematyka najbardziej uczonego ksiąg dziesięć O optyce. To jest o naturze, sposobach rozchodzenia się promieni wzrokowych, światła, kolorów i form, którą powszechnie Perspektywą nazywają). Drugie wydanie w tej samej oficynie w roku 1551. Trzecie wydanie, poprzedzone Optyką Alhacena, ma tytuł: Opticae thesaurus. Alhazeni Arabis libri septem, nunc primum editi. Eiusdem liber De Crepusculis et Nubium ascensionibus. Item Vitellonis Thuringopoloni Opticae libri X. Omnes instaurati, figuris novis illustrati et aucti, adiectis etiam in Alhazenum commentariis a F. Risnero, Basileae 1572. (Skarbiec optyki. Alhazena Araba siedem ksiąg, teraz po raz pierwszy wydanych, tegoż księga O zmierzchu i Wznoszeniu się chmur. Również Witelona Turyngo-Polaka dziesięć ksiąg Optyki. Wszystkie odnowione, ozdobione nowymi rysunkami i powiększone, także z dodanymi przez F. Risnera komentarzami do Alhazena). Dalej cytuję za tym wydaniem, które oznaczam: Witelo, Perspectiva, podając numer księgi i teorematu. Wydawnictwo Johnson Reprint Corporation w Nowym Jorku wydało reprint tego wydania. Wstęp Davida C. Lindberga, New York–London 1972. Witelo przyjął nazwę Perspectiva. Vide dedykacja dla Wilhelma z Moerbeke OP, penitencjarza papieskiego: „PERSPECTIVORUM nomine… approbo” (PERSPEKTYW nazwę… aprobuję).
2 Witelonis, De causa primaria paenitentiae in hominibus et de natura daemonum, edidit G. Burchardt, w: J. Burchardt, List Witelona do Ludwika we Lwówku Śląskim. Problematyka teoriopoznawcza, kosmologiczna i medyczna, Wrocław 1979 (Studia Copernicana, XIX). Przekład polski: Witelon, O naturze demonów, przeł. B. Burliga, A. Szlakiewicz oraz św. Anzelm z Canterbury, O upadku diabła, przeł. G. Kotłowski, Gdańsk 2000. Przekład tekstu Witelona pt. O najgłębszej przyczynie ludzkiego żalu za grzechy i o naturze demonów, s. 19–54. Bez przypisów i objaśnień. Błędy translatorskie, np. nie wszystkie „intelligentiae” można przełożyć na „aniołów”, a „ducis Zlesiae” znaczy „księcia Śląska”, a nie „księcia Zalesia” (s. 40). Pierwszy przekład: Skrót traktatu „O najważniejszej przyczynie pokuty i o naturze demonów”, przeł. T. Włodarczyk, w: 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII–XV wieku, wybrał, oprac., wstępem i przypisami opatrzył J. Domański, słowo wstępne napisał W. Tatarkiewicz, Warszawa 1978, s. 47–69.
3 J. Burchardt, Witelo filosofo della natura del XIII sec. Una biografia, Wrocław 1984.
4 Ibidem, s. 37.
5 Ibidem, s. 23.
6 Ibidem, s. 25.
7 Ibidem, s. 29.
8 Ibidem, s. 18.
9 J. Sołtykowicz, O stanie Akademii Krakowskiej, Kraków 1810, s. 10.
10 L. Wituski, O życiu i dziele optycznem Vitellona, Poznań 1870, s. 10.
11 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 37, przypis 98.
12 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy śląski uczony, Katowice 1936, s. 13; Witelonis, De causa…, op. cit., s. 172, wiersz 511–512.
13 R. Palacz, Witelo jako filozof, w: Witelo – matematyk, fizyk, filozof, red. J. Trzynadlowski, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, seria A, nr 266, Wrocław 1979, s. 53.
14 Witelo w liście De causa… (op. cit., s. 161, w. 11–12) wspomina o zajęciach prowadzonych na wydziale artium Uniwersytetu w Padwie, a zatem na pewno miał stopień magistra artium liberalium.
15 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 172.
16 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 39.
17 Ibidem, s. 37, przypis 98: proboszcz wyszehradzki i kanclerz Królestwa Czech.
18 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy…, op. cit., s. 13.
19 Ibidem, s. 14.
20 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 161.
21 Opticae thesaurus. Alhazeni Arabis libri septem, nunc primum editi. Eiusdem liber De crepusculis et Nubium ascensionibus. Item Vitellonis Thuringopoloni Opticae libri X. Omnes instaurati, figuris novis illustrati et aucti, adiectis etiam in Alhazenum commentariis a F. Risnero, Basileae 1572. Optykę Alhacena cytuję za tym wydaniem i oznaczam: Alhazen, Opticae thesaurus, podając numer księgi i rozdziału.
22 Witelo, Perspectiva, op. cit., dedykacja oraz I, 28.
23 Ibidem, V, 18 i X, 80.
24 Ibidem, X, 53.
25 Ibidem, III, 58.
26 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 167, w. 272–273.
27 A. Birkenmajer, Études sur Witelo, Partie III bis présentée à la séance du 29 mars 1926, „Bulletin international de l’Academie Polonaise de Sciences et des Lettres” 1926, s. 5–10. Przedruk w: idem, Études d’histoire des sciences en Pologne, Wrocław 1972, s. 412 (Studia Copernicana, IV). Cf. J. Burchardt, List Witelona…, op. cit., s. 35.
28 Witelonis, De causa…, op. cit., s. 1, w. 1–2.
29 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 37, 42. Papież Klemens IV mianował księcia Władysława arcybiskupem Salzburga w 1265 roku, „non obstante defectu in ordinibus et aetate considerata eius nobilitate sanguinis”. Prawo kanoniczne nie pozwalało wyświęcać na kapłanów osób przed 30 rokiem życia. Książę musiał czekać. Cf. Allgemeine Deutsche Biografie, t. 43, Leipzig 1898, s. 696.
30 J. Burchardt, Witelo filosofo…, op. cit., s. 37.
31 Idem, List Witelona…, op. cit., s. 30.
32 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy…, op. cit., s. 14.
33 Ibidem, s. 15.
34 A. Modigliani, P. Procaccioli, Il periodo medievale, w: Per una storia dell’Università della Tuscia, a cura di M. Ridolfi, „Annali di storia delle università italiane” 16, 2012, s. 23–26. O tym centrum nauki nie ma nawet wzmianki w The Cambridge History of Christianity, vol. 4, Christianity in Western Europe c. 1100–c.1500, ed. by M. Rubin and W. Simons, Cambridge 2014.
35 M. Grabmann, Guglielmo di Moerbeke O.P. il traduttore delle opere di Aristotele, traduzione da A. Parisella, Roma 1946, s. 48–50, 56–60, 85–167.
36 G.J. Toomer, Campanus of Novara, w: Dictionary of Scientific Biography, Ch.C. Gillispie editor in chief, New York 1971, vol. III, s. 23–29.
37 J.A. Weisheipl OP, Tomasz z Akwinu. Życie, myśl i dzieło, przeł. C. Wesołowski, Poznań 1985, s. 294–302; A. Walz OP, Saint Thomas d’ Aquin, adaptation française par P. Novarina, Louvain 1962, s. 147–150.
więcej..
