Życie codzienne kobiet w PRL - ebook

WPROWADZENIE

Jesienią 1950 roku kilka więźniarek obierało ziemniaki w kartoflarni zakładu karnego w Śremie pośrodku Wielkopolski. Więzienie było trzypiętrowym budynkiem z czerwonej cegły wzniesionym w czasach pruskich. Służyło swoim celom pod władzą króla Prus, cesarzy Niemiec, prezydentów Drugiej Rzeczypospolitej i Adolfa Hitlera. Więzienia należą do struktur długiego trwania; przejmowane przez wrogie sobie władze, wypełniane są na nowo. Toteż po drugiej wojnie światowej komunistyczne Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego przeznaczyło gmach na „więzienie karno-śledcze III klasy dla mężczyzn i kobiet”¹. W dzisiejszych narracjach historycznych podkreśla się, że trzymano w nim więźniów politycznych, w tym młodzież z konspiracyjnego harcerstwa¹. Większość „pensjonariuszy” znajdowała się tam jednak z innych powodów i dlatego trudniej zaistnieć im w zbiorowej wyobraźni.

ROZMOWY PRZY OBIERANIU ZIEMNIAKÓW

Maria rozpoczęła właśnie odsiadkę ośmiu miesięcy za poddanie się nielegalnej aborcji. Miała 34 lata, była wdową i matką dwojga dzieci, pierwsze z nich urodziła dwa lata przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej. Pracowała do niedawna jako bufetowa w kasynie wojskowym. Danuta, o połowę od niej młodsza, nie miała jeszcze osiemnastu lat. W chwili wybuchu wojny była sześcioletnim dzieckiem. Wychowała się na wsi i nadal mieszkała w gospodarstwie rodziców. Jak wiele chłopskich dzieci ukończyła tylko cztery klasy szkoły powszechnej. Przetrzymywano ją w więzieniu jako podejrzaną w jakimś śledztwie, raczej bez związku z podziemnym harcerstwem. Dwudziestoośmioletnia Janina miała natomiast pełne wykształcenie podstawowe; wywodziła się z rodziny rzemieślniczej i była niezamężną krawcową, odsiadującą dziewięć miesięcy „za kradzierz”, jak wystukano w protokole przesłuchania, które prowadził podpułkownik Urzędu Bezpieczeństwa.

Policja polityczna rozpoczęła dochodzenie na terenie więzienia wskutek donosu, który złożyła zapewne Danuta lub Janina. W kartoflarni pracowało więcej więźniarek, przeważnie młodych, ale to zeznania tych dwóch pogrążyły Marię. Powodem były rozmowy przy obieraniu ziemniaków. Kiedy współwięźniarki spotkały Marię w kartoflarni – zeznawała Janina – „i dowiedziałyśmy się, że przyszła ona z wolności, zaczęłyśmy się jej wypytywać, kiedy będzie amnestia i co słychać na wolności”. Maria miała ostre sądy: nie powinny spodziewać się amnestii, raczej wojny. Sytuacji na zewnątrz nie nazywała wolnością. Szydziła z rządzonej przez komunistów „Polski Demokratycznej” – dobrze żyją w niej tylko partyjniacy i ubecy, którzy „trzymają ludzi po kostki w wodzie, aby się tylko przyznali do rzeczy niestworzonych”. Robotnik, jeśli nie należy do partii, „jest bity w dupę jak i inni”. Lepiej jej było za okupacji, gdy żyła jak pączek w maśle, a „niemcy² się z nią lepiej obchodzili jak obecnie Polacy”. Dziś partyjniacy „walczą z kościołem tak jak walczył Hitler, ale przyjdzie czas, że dostaną tak samo w dupę, jak i on”. Wybuchnie wojna, Maria opuści więzienie i wtedy „będą musieli u jej nóg leżeć”. O służbie więziennej wyrażała się w najgorszych słowach, podobnie jak o codziennym wikcie, który nadaje się dla świń; „namawiała nas także, abyśmy, kiedy będzie złe jedzenie, nie przyjmowały go, zabraniała nam też kłaniać się naszym przełożonym więziennym dlatego, że są oni partyjniakami i nie należy się przed nimi upokarzać”. Wypowiedzi tego typu „stwarzały ferment pomiędzy więźniarkami i dodawały im pewności”, jak oceniła Janina. Podobnego zdania była Danuta, która uważała, że wyrażająca się „jak najgorsza ulicznica” Maria demoralizowała najmłodsze współwięźniarki².

Obie zeznające miały wyraźne powody, aby świadczyć przeciwko Marii. Młodziutka Danuta czekała na rozwój śledztwa i mogła sądzić, że poprawi swoją sytuację, odcinając się od kobiety, która namawiała do nieposłuszeństwa wobec władzy. Krawcowa Janina pokładała nadzieje w akcie łaski. Być może sama napisała do prezydenta Bolesława Bieruta, jak robiło wówczas wiele więźniarek i ich rodzin. Maria kpiła z tego, uważając takie listy za poniżające, a przy tym wypowiadała wiele „słów niecenzuralnych i wulgarnych, ubliżających osobie Prezydenta oraz jego zasługom w budowie Polski Ludowej”³. Tak zapisano zeznanie Janiny, ale może sama je tak sformułowała, gdyż obywatele szybko uczyli się nowomowy i stosowali ją w kontaktach z władzą.

„OPOWIEDZCIE SWÓJ ŻYCIORYS”

W protokole pochodzenie społeczne Marii określono jako „kupieckie”, co wtedy jej nie pomagało, wykształcenie – „średnie” (ukończyła szkołę handlową), zawód – „bufetowa”, stan majątkowy skwitowano rutynowo – „nie posiada”. Jako przynależność partyjną wskazano Ligę Kobiet, choć Liga nie była partią. Więźniarka musiała zrelacjonować swe życie. „Opowiedzcie swój życiorys” – pierwsze pytanie w przesłuchaniach epoki stalinizmu wyrażało założenie o kryjących się w życiu ludzi tajemnicach wyjaśniających ich postępki. Maria urodziła się w 1916 roku, mimo wykształcenia zawodowego żyła „przy rodzicach” i „pomagała” w sklepie kolonialnym ojca. W 1937 roku urodziła dziecko, a dwa lata później wyszła za ślusarza o imieniu Franciszek – zapewne ojca dziecka – i „prowadziła dom”. Były to typowe elementy życiorysu kobiety tamtych czasów, łącznie z niewykorzystanym wykształceniem, które zapewne zdobyła na wszelki wypadek, i z pozostawaniem „przy” rodzicach czy mężu. Po klęsce Rzeczypospolitej w 1939 roku Poznań włączono do Rzeszy, a ludność polską wysiedlono. Maria została jednak w mieście, najpewniej dzięki temu, że jak jej mąż podjęła pracę w Deutsche Waffen- und Munitionsfabriken, czyli skonfiskowanej fabryce Hipolita Cegielskiego („obecnie zakłady im. Stalina”, jak zaznaczono w protokole). Została wysłana przez poznański Arbeitsamt do Berlina na kilkutygodniowe szkolenie „w wyrobie naboi” i pracowała przy ich wytwarzaniu w latach 1941–1944. W ten sposób jak tysiące przedstawicielek podbitych narodów wkładała wysiłek w uzbrojenie prześladowcy. O tym właśnie okresie swojego życia mówiła współwięźniarkom, że „żyła jak pączek w maśle”. Wiedząc, że te słowa świadczą na jej niekorzyść, w czasie śledztwa podkreślała, że nie należała „do żadnej grupy uprzywilejowanych”, czyli nie podpisała niemieckiej listy narodowościowej. Pod koniec wojny przerwała pracę i zajęła się domem. W 1945 roku urodziła córkę; poród był chyba ciężki, kobieta chorowała przez dłuższy czas. Wtedy też jej mąż w nieokreślonych okolicznościach stracił życie. Początek powojennej Polski był więc dla Marii okresem bardzo trudnym. Pozostała z dziećmi sama. Starała się utrzymać z pracy w wytwórni konserw, potem z posady urzędniczki w PKP. Takie zmiany zatrudnienia były w tamtych czasach typowe; kwalifikacje miały znaczenie drugorzędne wobec braku wszelkich kadr, a niskie płace nie skłaniały do trzymania się miejsca. W 1948 roku Maria zatrudniła się w poznańskiej kawiarni Mocca³, a z kolei latem 1950 roku w kasynie oficerskim. Nie wiem, czy Mocca pozostała lokalem prywatnym (jeśli tak, przejście do bufetu wojskowego było w tej epoce korzystne), i czy zmiana pracy miała jakiś związek z życiem osobistym Marii. W każdym razie 12 października została aresztowana – „za to, że usunęłam ciążę”⁴.

W tym czasie obowiązywał przedwojenny Kodeks karny, którego artykuł 231 przewidywał, że kobieta, „która płód swój spędza lub pozwala na spędzenie go przez inną osobę”, podlega karze aresztu do lat trzech, artykuł 233 określał zaś, że „nie ma przestępstwa”, gdy ciąża zagrażała życiu kobiety albo gdy była wynikiem gwałtu lub kazirodztwa. Dopiero w 1956 roku dodane zostanie ustawowe kryterium „trudnych warunków życiowych kobiety”⁴, pozwalające na szeroką interpretację i w zasadzie niepozwalające na skazanie kobiet, które poddały się aborcji. Istotne tutaj, że Maria trafiła do więzienia z powodu specyficznie „kobiecego”. Nielegalne praktyki usuwania ciąży były powszechne, zwłaszcza ze względu na trudne warunki życiowe. Konsekwencje tych zabiegów bywały gorsze od więzienia. Kobiety chorowały, pozostawały okaleczone i bezpłodne. Niekiedy umierały. Wszystko to działo się „na wolności”, jak mówiły więźniarki.

Maria nie przyznała się do prowadzenia żadnych niewłaściwych rozmów, ale zmieniła zdanie pod presją zeznań współwięźniarek albo bicia, które praktykowano w pokojach przesłuchań. Starała się jednak umniejszyć swe polityczne przewiny: „Kiedy pierwszy raz poszłam obierać kartofle i jedna z więźniarek zapytała mnie, co słychać na wolności i kiedy będzie amnestia, odpowiedziałam jej, że amnestii się nie doczekamy, a prędzej wybuchnie wojna. Mówiłam tak dlatego, ponieważ słyszałam, stojąc w ogonku do rzeźnika, jak kobiety mówiły, że Amerykanie, jak skończą w Korei, to przyjdą tu do Polski, aby wypędzić Rosjan z terenów, które są przez nich okupowane. Dalej mówiłam o Prezydencie Bierucie, że jest Rosjanin, bo nie umie po polsku mówić. Poza tym dalszej rozmowy nie przypominam sobie, możliwe, że jeszcze coś powiedziałam, ale nie pamiętam, co. Przypominam sobie jeszcze jedną moją wypowiedź pod adresem Naczelnika i Kierownika, których nazwałam czerwonymi, w tym wypadku miałam na myśli ich przynależność do PZPR. Dalszych wypowiedzi sobie nie przypominam. To by było wszystko, co bym mogła zeznać w mojej sprawie.

Pytanie: Na jaki temat prowadziliście rozmowy przy przebieraniu grochu?

Odpowiedź: Przy przebieraniu grochu żadnej rozmowy nie prowadziłam”.

KOBIETY DO SKUBANIA GĘSI

Przebieranie i obieranie ziemniaków (buraków, chrzanu, kalafiorów), łuskanie grochu i fasoli, darcie pierza to czynności tradycyjnie „kobiece”, wynikające z podziału pracy w gospodarstwie wiejskim. Proporcje tych czynności oddają pomiary z lat sześćdziesiątych XX wieku przeprowadzone przez socjolożkę pod Płockiem. W badanych rodzinach chłopskich kobiety obierały ziemniaki 270 razy w ciągu miesiąca, mężczyźni – trzy razy⁵. Nieprzypadkowo to kobiety zatrudniano w więziennej kartoflarni. Odwieczne były rozmowy przy tych jednostajnych czynnościach: skarżenie się na los i świat, omawianie spraw międzyludzkich i gospodarskich, bawienie się żartami. „Spadającą z ziemniaka obierkę – pisze Jolanta Brach-Czaina – można chyba uznać za koncentrat codzienności. Jak jeden dzień. Jest to zdarzenie osobne, należy do porządku egzystencjalnego i nie objawia sensu. Może go nie ma. A może skrywa. Od nas tylko zależy, czy chcemy narażać się na śmieszność absurdalnych poszukiwań, czy wolimy niesmak rezygnacji”⁶. Do poszukiwań należy słynna scena obierania ziemniaków z filmu _Jeanne Dielman, Bulwar Handlowy, 1080 Bruksela_ w reżyserii Chantal Akerman (1975). Pozwala ona obserwować – a może zwłaszcza słyszeć – niezwykle długo jak na sekwencję filmową kobietę wykonującą rutynowe ruchy, których nawet nie musi śledzić wzrokiem. Zwalnia i przyspiesza wedle skrytego rytmu myśli czy rozpamiętywań. Lekki plusk oznacza włożenie ziemniaka do plastikowej miednicy z wodą.

Obieranie i łuskanie, a także wyszywanie czy haftowanie, czynności tradycyjnie wykonywane przez kobiety, wytworzyły przeświadczenie, że mają one predylekcje do prac manualnych, wymagających cierpliwości i zręczności palców. Nie tylko skubanie, lecz także opiekowanie się drobiem w gospodarstwie, rzucanie kurom, dbanie o gęsi było zadaniem dziewczynki i kobiety wiejskiej. Powojenne oferty pracy bywały jednoznaczne: „Kobiety do skubania gęsi przyjmie Centrala Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich”; „Tuczarnia drobiu w Junikowie przyjmie 200 kobiet do skubania gęsi”⁷. To sprawiało, że kobiety wkraczające na miejski rynek pracy zajmowały się pokrewnymi sprawami. Ich ręce uchodziły za bieglejsze, a one same za bardziej skupione i skrupulatne od mężczyzn, dlatego w fabrykach oferowano im „takie czynności, jak nawijanie cewek, montaż, lutowanie drobnych elementów, naprawa precyzyjnej aparatury pomiarowej i niewielkich urządzeń elektrotechnicznych”⁸. Były to zadania mozolne i niskopłatne. Dlaczego jednak nie sfeminizowały się zawody jubilera albo zegarmistrza, wymagające cech przypisywanych kobietom? Wynikało to z dominującego sposobu przekazywania umiejętności (cechowo, z mistrza na ucznia), ale może głównie z atrakcyjności zarobkowej tych zawodów. Sfeminizowała się natomiast praca fabryczna przy montażu zegarków, wymagająca tylko cząstkowej wiedzy i opłacana bez porównania gorzej niż działalność zegarmistrza. Z takiego podziału pracy wynikało wtórnie utrwalanie się opinii o kobietach, wyrażanej zresztą także przez nie same. Jak twierdziła pewna inżynierka w latach sześćdziesiątych: „Kobiety są na ogół mniej zdolne niż mężczyźni i nadrabiają to dokładnością”⁹.

„TA, CO CHODZI W SPODNIACH”

Prokurator określił rozmowy Marii w kartoflarni jako „przestępczą działalność”, uznając oskarżoną za niepoprawną i demoralizującą współwięźniarki. Wniósł o skazanie jej na kolejne dwa lata – obozu pracy¹⁰. Taki maksymalny wymiar kary nałożyć mogła Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym i chociaż wydawało się, że „przestępcza działalność” naszej bohaterki nie ma nic wspólnego z występkami wymienionymi w nazwie tego organu, prokurator skierował akta właśnie tam. Komisja działała szybciej i prościej od zwykłego sądu. Po ośmiu tygodniach jej skład orzekający uznał argumentację prokuratora¹¹.

Wprost ze Śremu Maria miała być zabrana do obozu pracy w Mielęcinie, wsi w powiecie włocławskim. Obóz został utworzony przez Niemców dla polskich jeńców wojennych 1939 roku, zaraz po wojnie znaleźli się w nim z kolei Niemcy i folksdojcze, a od 1946 roku kierowano do niego głównie skazanych przez Komisję Specjalną. Dowieziona do Włocławka, Maria pięciokilometrową drogę do obozu odbyła zapewne pieszo. Pod lasem wyłaniały się drewniane wieżyczki obserwacyjne i dwa szeregi drutu kolczastego otaczające dziesięciohektarowy kwadrat obozu. Za bramą stały żółtawe baraki. W tych mieszkalnych były po cztery izby wypełnione piętrowymi pryczami, dwadzieścia w każdym pomieszczeniu. W innych barakach znajdowały się warsztaty pracy, w których więźniowie wyrabiali meble czy szczotki. Pracowali też w piekarni, betoniarni, przy karczowaniu lasu czy pracach porządkowych w obozie. Kobiety kierowano głównie do wytwarzania szczotek oraz strzyżenia wełny, planowano też przeznaczyć je do klejenia papierowych toreb i darcia pierza.

Gdy nasza bohaterka trafiła do obozu, zamkniętych w nim było około tysiąca więźniów – jedną czwartą stanowiły kobiety – pilnowanych przez setkę funkcjonariuszy. Maria napotkała te same zjawiska, przeciwko którym buntowała się w więzieniu. Osadzeni zobowiązani byli zdejmować czapki przed strażnikami, a za unikanie tego groził „bunkier”, czyli zamknięcie na dwie doby – albo dłużej – w mrocznej i mokrej piwnicy. Jedzenie uchodziło za okropne: na śniadania kawa zbożowa i zakalcowaty chleb, na obiad i kolację – zupa. Warunki sanitarne były fatalne – odrażające ustępy, trudności z kąpielą i plaga wszy wywołująca drastyczne przeciwdziałanie, czyli golenie głów kobietom przez strażników przy wtórze krzyków i płaczu. Wyrażająca się „jak najgorsza ulicznica” Maria, której język podobno tak demoralizował więźniarki w Śremie, zapewne ani tam, ani w Mielęcinie nie odstawała od ogólnego obyczaju, który był gruby i poniżający. Z obozu docierały opisy w rodzaju: „Nawet kobieta strażnik nie pozostaje w tyle (ta, co chodzi w spodniach) i mówi do starszej kobiety: jak cię kopnę w pizdę, to wylecą ci wszystkie huje”. „Lekarz przychodzi raz na dwa tygodnie i załatwia komisyjnie sprawy dla Komisji Specjalnej, a leczą więźniowie jako sanitariusze. Jeden z nich, który dał się nazywać lekarzem, odzywa się w ten sposób do kobiety chorej: pani potrzeba dużego huja, to byłaby pani zdrowa”. Sami organizatorzy obozu podkreślali, że osadzeni powinni się poczuć „jak więźniowie”¹².

Syreny budziły osadzonych o 5.00. Musieli prędko wstać, umyć się i ubrać, po czym szli na śniadanie. O 5.50, gdy wyła druga syrena, grupami ruszali na plac apelowy, na którym ustawiali się według rodzaju zatrudnienia, byli liczeni, a w tym czasie strażnicy lustrowali sypialnie. Potem funkcyjni rozprowadzali do pracy, która rozpoczynała się o 7.00 i bywała przerywana inspekcją, podczas której więźniowie musieli stać na baczność. O 12.00 następowała godzinna przerwa obiadowa, po której wznawiano pracę trwającą do 16.30, po czym więźniowie jedli kolację i mieli trochę czasu wolnego. Po wieczornym apelu musieli pozostać w barakach. O 21.30 zarządzano ciszę nocną¹³.

„BILANS KWARTALNY”

Oto perfekcyjny obraz codzienności! Określony w regulaminie, pilnowany z zegarkiem w ręku, o rytmie wyznaczanym dźwiękiem syren i zbiorowym udawaniem się do zadań. To codzienność „instytucji totalnej”, jak zdefiniował ją amerykański socjolog Erving Goffman w swojej klasycznej książce z 1961 roku: instytucji pozbawiającej umieszczone w niej osoby władztwa nad czasem i nad ciałem¹⁴. Goffman prowadził obserwacje w szpitalu psychiatrycznym, interesowały go więzienia, koszary, statki, internaty czy klasztory. To miejsca odosobnienia przymusowego lub dobrowolnego, służące opiece lub mające chronić społeczeństwo przed osadzonymi, stworzone do realizacji praktycznego celu (jak statek, choć statki też bywały więzieniami) lub formujące grupę skupioną na wartościach duchowych i oddaloną od świata. Teorię Goffmana krytykowano jako tylko pozornie użyteczną, niewywrotną, ślepą na alternatywne formy życia i władzy rozwijające się w instytucjach totalnych¹⁵. Lecz przywołuje się ją stale. Placówki w Śremie i Mielęcinie należałyby do takiego porządku, wymuszając rytm dnia, ograniczając do minimum sferę prywatną, odcinając swoich pensjonariuszy od „wolności” murami i zasiekami. W odniesieniu do założeń tej książki mającej mówić o życiu codziennym właśnie Goffmanowski wzorzec wydaje się – jako wprowadzenie – najlepszy.

Po pierwsze dlatego, że stanowiąc pozorne zaprzeczenie codzienności – jak się ją rozumie potocznie, myśląc o wszystkim, tylko nie o „instytucjach totalnych” – jest jej esencjonalnym obrazem. Klasztor, więzienie czy szpital psychiatryczny mają usunąć z życia wszystko, co jest przypadkiem, wymyka się rytmowi zadań, stanowi improwizację. Jednym z głównych kłopotów, przed jakimi zawsze stają historycy zajmujący się życiem codziennym, jest przecież rozmaitość losów, przypadków czy zdarzeń niedających się ułożyć we wzór.

Po drugie, książka ta jest poświęcona losowi kobiet w powojennej Polsce nazywanej Ludową, a opisywanej często jako „reżim totalitarny”. Dyskutowanie o tym pojęciu chyba nie ma już sensu. Wymieniono wszystkie argumenty; jedni to pojęcie odrzucili, inni się go trzymają. Lecz pozostaje problem „wolności”, o której rozmawiały więźniarki, czyli świata spoza murów i krat. Niewątpliwie poglądy Marii na jego temat podzielało wielu mieszkańców Polski. W 1950 roku granic państwa pilnie strzeżono i na wielu odcinkach ogrodzono je w sposób przypominający obóz w Mielęcinie. Wyjechać było bardzo trudno, a paszport zaczął pełnić funkcję przepustki niczym w więzieniu. Notowano wiele prób ucieczek. Co więcej, władze starały się narzucić wzmożony rytm codziennego wysiłku, który określony był w regulaminie (surowej „socjalistycznej dyscypliny pracy”), pilnowany z zegarkiem w ręku, o rytmie wyznaczanym dźwiękiem syren fabrycznych i zbiorowym udawaniem się do zadań. Wiadomo, że w życiu codziennym bywało różnie, lecz stale istniał projekt czy scenariusz systemowy, jak to nazywała socjolożka Hanna Świda-Ziemba.

Po trzecie – i dotyczy to już nie tylko PRL, lecz samej codzienności – znany wszystkim powtarzalny, rytmiczny układ zdarzeń dnia i nocy, tygodnia i miesiąca komponuje się we wzory, które dość trudno przypisać do pojęcia wolności. Są to systemy nakazów i konieczności. Muszę wstać z łóżka, umyć zęby, przepełnionym autobusem jechać do pracy, wykonać ją wedle dyrektyw zwierzchników, czekać na tramwaj, zrobić zakupy, pamiętając o potrzebach domowników, ugotować ziemniaki, przy czym nie mogę zapomnieć o posoleniu wody, muszę ziemniaki odcedzić, uważając, aby się nie sparzyć… Te mniejsze i większe zadania, w jakiejś mierze wyznaczone samodzielnie, ale przecież określone przez wyuczenie, rutynę i oczekiwania innych, wypełniają czas i nadają mu rytm. Nie ma sensu odwoływać się do biblioteki narosłej wokół filozoficznych rozważań o „wolności”. Lecz pojęcie to musi podążać za każdym, kto interesuje się życiem codziennym. A może w szczególności – doświadczeniem kobiet. Przecież ruchy feministyczne od schyłku XIX wieku do dziś umieszczają „wolność” na czele swych postulatów. Oczekiwania społeczne wobec kobiet także były (i są) odmienne, wyznaczając inne granice tej wolności. W jaki sposób swobodę swojego codziennego wyboru określały same świadkinie epoki? Jak odczuwały granice swojej wolności? Jakie dążenia były im przypisywane przez innych – nie tylko w świecie realnym, lecz i tym przetworzonym przez sztukę, obrazowanym w powieści czy filmie?

Prawie ćwierć wieku po zdarzeniach, które doprowadziły do skazania Marii, w „słonecznych latach siedemdziesiątych”, epoce największego w drugiej połowie XX wieku dobrostanu w Polsce, na ekrany kin wszedł film _Bilans kwartalny_ w reżyserii Krzysztofa Zanussiego. W 1974 roku utrzymywało się złudzenie prosperity pod rządami Edwarda Gierka, ale dylematy ówczesnej inteligencji wyrażały filmy, które później nazwano „kinem moralnego niepokoju”. Ukazywały one banalny świat codziennych spraw, spoza których przezierało zasadnicze niespełnienie, osobiste lub zbiorowe. Ówczesny premier Piotr Jaroszewicz miał oświadczyć, że _Bilans kwartalny_ nie ma „nic wspólnego z rzeczywistością”¹⁶. Takie filmy irytowały dygnitarzy, bo były dalekie od propagandowego optymizmu, ale zarazem zwykle unikały wyrazistych deklaracji. Bohaterowie _Bilansu_ żyją w scenerii nowego warszawskiego osiedla o surowych ścianach z pustaków: Marta (Maja Komorowska) jest księgową w przedsiębiorstwie, Janek (Piotr Fronczewski) – naukowcem, a Piotrek (Paweł Tyszkiewicz) uczy się w szkole podstawowej.

Budzik wyrywa ich z łóżka o 7.00. Znakiem poranka jest butelka mleka czekająca pod drzwiami⁵. Wstają i wspólnie ścielą kanapę, mężczyzna budzi synka śpiącego w swoim pokoju („Nie ma ratunku!”). Prędko się myją – z problemami wokół kolejności zajmowania łazienki – i zbierają rzeczy przed wyjściem („Nie widziałaś moich papierów?”). Kobieta robi owsiankę synowi i kanapki do pracy mężowi, po czym rozchodzą się: „Kiedy wracasz? – Normalnie”. Chłopak dociera do szkoły, matka jedzie do pracy, spóźniając się z powodu nieprzewidzianego zdarzenia, ale jak wynika z rozmowy – w jej wypadku jest to częste. Przed konsekwencjami chroni ją koleżanka, która podpisuje ją na liście. Rytm dnia w księgowości wyznacza terkotanie maszyn liczących przerywane małymi rozmowami i jedzeniem („pyszny schabik mam”), po których o wyznaczonej godzinie urzędniczki opuszczają biuro. Widzimy wtedy bohaterkę przy zakupach w hali targowej, gdzie kobiety robią sobie w kolejkach małe przysługi („Ja będę za panią”) i wchodzą w drobne zatargi. Rodzina je obiad w mieszkaniu.

Ten rytm zostaje rozerwany – co stanowi główny temat filmu – przez romans Marty z przypadkowo spotkanym mężczyzną, którego życie stanowi jak gdyby rewers jej rzeczywistości. Kobieta nie dostrzega rutyny jego egzystencji, a głównie to, co wydaje się „wolnością”: mężczyzna przemieszkuje, wałęsa się, żegluje. Ma abażur z gazety. Prawdziwe życie rozgrywa się na wodzie – morze otwiera się przed widzami w tytułowym kadrze – narzucającej żeglarzom swój nieludzki, tajemniczy rytm. Wrócą wieczorem, ale może rano, jeśli „cisza złapie”. Jak w tylu obrazach i tekstach kultury, w filmie Zanussiego woda jest symbolem ucieczki od przyziemności – wyzwaniem, obietnicą i zaprzeczeniem rutyny. „Ja chcę być wolna” – mówi kobieta i to wyrywanie się ku wolności oznacza narastającą arytmię codzienności. Późne powroty Marty do domu sprawiają, że rodzina nie jada już razem, nie sypia; w końcu spać można na fotelu jak Janek, który zaczyna nadużywać alkoholu. Marta wraca jednak do męża i swojej rutyny, którą docenia po chaotycznych i gorzkich przeżyciach nad morzem. Gwizdek czajnika o poranku przywraca kształt codzienności.

CYKLE, LINIE I PORY

Bohaterka _Bilansu_ funkcjonuje w rzeczywistości, której rytm jest wyznaczony przez pracę biurową: godziny jej świadczenia w ciągu dnia i okresowe rozliczenia – bilans kwartalny – tworzące ramę, poza którą układają się przeżycia domowe i prywatne. Pociągająca „wolność” morza jest bliska rytmowi natury, porządkowi bardziej pierwotnemu, pozbawionemu planu. W tym wymiarze Marta wyrywa się z rzeczywistości PRL określonej normowaniem i kontrolowaniem życia. Z rzeczywistości rodzinnej, która również stanowi życiowy projekt, chociaż realizowany na fundamentach miłości.

Normowanie, regulowanie, poddawanie nadzorowi specjalistów – w tym zakresie PRL była wariantem nowoczesności, reżimem racjonalnym. W tenże sposób traktowano sprawy ciała, zdrowia i macierzyństwa. Specjaliści nakazywali młodym matkom, aby rytmicznie karmiły swoje dzieci, nie licząc się z ich krzykiem. „Pierwszy raz matka przystawia do piersi noworodka po 24 godzinach. Po 12 godzinach daje mu 20–30 g lekko osłodzonej herbaty . W pierwszych tygodniach, jeżeli dziecko waży ponad 3 kg, matka karmi je 6 razy dziennie z 6-godzinną przerwą nocną; natomiast dziecko o wadze niższej należy karmić 7 razy, tj. o godz. 6, 9, 12, 15, 18, 21 i 24. Pokarm kobiecy wystarcza dziecku tylko do 3 miesięcy. Od tego czasu należy dawać mu soki owocowe, a później dodatkowe mieszanki”¹⁷. Dziecko miało wdrożyć się w rytm i to pierwsze wtajemniczenie było potwierdzane w kolejnych okresach życia, gdy już świadomie przyjmowało narzucone mu obowiązki. Dydaktyka społeczna, właściwa przedszkolom i szkołom, potwierdzała znaczenie dyscypliny i stałość codziennego oraz tygodniowego rytmu.

Niemiecki uczony Jürgen Aschoff sformułował w latach sześćdziesiątych XX wieku teorię naturalnego rytmu dobowego (_circadian rhythm_). Argumentował, że każdy organ ludzkiego ciała wykazuje rytm dobowy, nazywany potocznie „zegarem biologicznym”. Istotne, że rytm ten wytwarzany jest przez sam organizm, co dowiodły eksperymenty Aschoffa na grupach wolontariuszy, którzy poddawali się życiu w zupełnej izolacji od światła zewnętrznego, nie doświadczając dnia i nocy. W ten sposób badano zależność biologicznego rytmu organizmu od otoczenia. W tych warunkach pojawiały się różne odchylenia i zmiany rytmu, lecz organizmy dążyły do samoregulacji i podtrzymywały swój zasadniczy mechanizm dobowy. W naturalnych warunkach, pisał Aschoff, rytm ciała jest uzgodniony z ruchem Ziemi, a to dzięki impulsom nazwanym „dawcami czasu” (_Zeitgeber_), czyli głównie zmianom natężenia światła¹⁸. Lecz potężnym _Zeitgeber_ jest także społeczeństwo – normuje i ustala rytm działań, który wpływa na zegary biologiczne jednostek. Nowoczesne społeczeństwo jest zaś ujęte w ramy innego _Zeitgeber_ – państwa, w naszym przypadku państwa autorytarnego i dążącego do uprzemysłowienia.

Dlatego pierwsza część tej książki poświęcona jest rytmom i cyklom. Są to pojęcia pokrewne, w niektórych wypadkach używane zamiennie, a przecież mające też wyraźny sens odrębny. Słowo „cykl” ma nieco mylącą naturę, ponieważ jest używane w odniesieniu do przeciwstawnych zjawisk. „Cykl” oznacza powtarzalność, wieczny powrót, toczenie się kołem. Ale „cykl” grafik Goi jest całością zamkniętą i niepowtarzalną. Dlatego cykle życia są zarazem doświadczeniem powszechnym i jednostkowym; każdy przeżywa swój cykl w sposób niepowtarzalny, lecz wzajemne rozumienie się ludzi polega na wspólnym doświadczeniu cykliczności życia. Stanowi to esencję codzienności.

Kobiety i mężczyźni doświadczali ruchu Ziemi, który regulował cykle ich życia, lecz także innych „dawców czasu”, i tu właśnie pojawiały się podstawowe różnice związane z porządkiem płci. Czas wytwarzany społecznie był bowiem w dużym stopniu odrębny dla mężczyzn i kobiet. Dlatego w części o cyklach i rytmach muszą się pojawić zarówno wielkie cykle wynikające z ruchu Ziemi, przemian pór roku i innych zjawisk naturalnych, w tym odrębny dla kobiet cykl owulacyjny, jak i cykle narzucane przez społeczną konstrukcję czasu. W tych drugich wyróżnia się zwłaszcza los kobiet. Ta odrębność ma charakter historyczny.

Dlatego druga część książki jest próbą opowieści linearnej. Wiedza historyczna nie jest objawiona, lecz wytwarzana i w toku tego wytwarzania ustalił się dominujący obraz czasu historycznego jako ciągu zdarzeń. Za „zdarzenie” uznano zaś przede wszystkim fakt polityczny. Polityka z kolei była zdominowana przez mężczyzn i do dziś to oni jawią się na kartach podręczników jako kreatorzy wielkich rytmów historii. Niech tak będzie – w tym znaczeniu część druga książki jest konformistyczna. Lecz linearność istnieje – podobnie jak cykle i rytmy – nie tylko w zapisie historii, lecz także w samym społecznym doświadczeniu. Ma ona dwie postacie: doświadczeń osobistych i zbiorowych układających się w zrozumiałe ciągi oraz równoległych linii doświadczeń, które z rzadka się krzyżują. Z powodu swej natury politycznej, czyli dążeń do zatarcia wcześniejszych podziałów społecznych, PRL splątała linie i pokrzyżowała je.

Bohaterkami tej opowieści są osoby o żeńskiej tożsamości, na ogół dorosłe (chociaż ważne są też doświadczenia dziewczyn) i przebywające „na wolności”. Żyjące w kraju nazywanym PRL albo Polską Ludową, czyli pod rządami partii określającej siebie jako „robotnicza”, ale w istocie będącej aparatem władzy hegemonicznej. Polska pod tymi rządami była scenerią życia kilkudziesięciu milionów ludzi, z których ponad połowa fizycznie była kobietami. Urodziły one w tym okresie kilkanaście milionów dzieci, w większości płci męskiej. Ponieważ przeważnie mężczyźni żyli krócej, w społeczeństwie stale było nieco więcej kobiet. Rytmy urodzeń i zgonów układały się we wzór następstwa pokoleń – w każdym dziesięcioleciu PRL w życiu politycznym, kulturalnym i produkcyjnym dominowało pokolenie o innym doświadczeniu. Trudności, jakie w ogóle niesie koncepcja „pokolenia”, wynikają nie tylko z jej płynności, niepewnie umiejscowionej w czasie i przestrzeni, lecz także – jak wskazuje Christina Benninghaus – z „męskiego” wzorca pokoleniowości, który naznaczył literaturę i historiografię nowoczesną¹⁹. Polegał on na przekonaniu o istnieniu dokonań istotnych, zmieniających bieg rzeczy, i względnej nieważności spraw drobnych, powszednich. To nadawało pokoleniom powołanym do odgrywania ról w teatrze dziejów charakter wspólnot męskich. Ponieważ pokolenie powinno być scementowane przez jakieś zbiorowe „doświadczenie” czy „przeżycie”, jest konstrukcją wyraźnie wyodrębniającą pewną grupę ludzi, a pomijającą inne – inaczej mówiąc, w tym samym czasie żyją obok siebie różne pokolenia, które niewiele o sobie wiedzą.

W połowie XX wieku wiele kobiet nosiło w sobie żywe wspomnienia świata poprzedniego stulecia, niemal nierealne w zestawieniu z rzeczywistością Europy zdominowanej przez kulturę masową. Jedne w młodości ćwiczyły na pianinie, jeździły do wód, mieszkały w wielopokojowych mieszkaniach. Inne chodziły boso do kościoła, śpiewały pieśni religijne, przymierały głodem na przednówku. Żyły wciąż osoby, które doświadczyły w świecie mieszczańskim zjawiska gorsetu. „Kobiety tak się ściskały w pasie, że nieraz mdlały z braku powietrza. Wyglądały jak »osy«; im więcej figura zdeformowana, tym zgrabniejsza. Znałam starszą już panią, która tak bardzo sznurowała się za młodych lat, iż dosłownie wyglądała jak kaleka; chodziła zgięta i nie mogła się później wyprostować”²⁰. Znacznie więcej kobiet nie mogło się wyprostować z innych powodów: ciężkiej pracy na roli od dzieciństwa. Takie równoległe doświadczenia, czy raczej odległości między ich liniami, ukazywały słabą spójność społeczną na ziemiach polskich. Ta słabość, występująca na większości terytoriów nazywanych Europą Środkową lub Środkowo-Wschodnią, bardzo posłużyła zaimplementowaniu systemu, który głosił „demokratyzację” społeczną, jednocześnie likwidując „demokrację” jako system przedstawicielski. W bezpośrednim doświadczeniu to pierwsze wydawało się ważniejsze niż to drugie, wymagające świadomości obywatelskiej. W jakim stopniu wyrobioną świadomość miała większość mieszkańców ziem polskich? To pytania z porządku przekraczającego zamierzenia tej książki. Cząstkową odpowiedzią może być relacja kobiety, która wspominała cykl swojego życia na wsi, naznaczony przez powracający przednówek, gdy potrawy mączne stawały się rarytasem, a jadano ziemniaki i kapustę. Po latach komentowała, że „takie przeżycia są bardzo potrzebne w życiu, choćby z tych względów, że taki człowiek potrafi ocenić czas, w którym życie jest lżejsze, weselsze i głodu się nie zna”²¹. Mówiła o głębokim PRL.

W opowieści linearnej pełniej ujawnia się wpływ wojny na los kobiet w drugiej połowie stulecia. Ujawnia się także zasadnicza nierówność szans kobiet i mężczyzn utrwalana przez system polityczny blokujący dialog i ekspresję społecznych interesów. Tego rodzaju zjawiska nie objawiają się w codzienności bezpośrednio. Są „przejrzyste” wśród powszednich banalnych zabiegów, ale obecne w nich wszystkich. Zanurzeni w codzienności ludzie rzadko poświęcają im uwagę, często nie potrafią ich zdefiniować, lecz zdarzają się momenty, w których wzbierają emocje społeczne i problemy polityczne codzienności zaczynają się jawić ostro: tak było w okresie legalnej Solidarności lat 1980–1981, gdy także szczególne interesy kobiet zostały jasno wyrażone. Niekiedy nazywa się go karnawałem, co podkreśla jego niecodzienny charakter. Ówczesna kondensacja doświadczeń politycznych i obywatelskich odsuwa nas jakby od codzienności, tak jak odsuwa od niej klasyczna linearna historia polityczna.

Dlatego trzecia część tej książki jest próbą powrotu do rytmu dobowego, rytmu spraw codziennych. Jest to powrót umowny i symboliczny – ta część została podzielona na pory dnia, którym przypisano pewne typowe zjawiska. Czy jednak codzienność jest tożsama z typowością doświadczeń? Tylko w jakiejś mierze. W trzeciej części próbuję przedstawić charakterystyczne kobiece doświadczenia dnia, wskazując na pewne miejsca pracy i zawody zdominowane przez kobiety, przypisywane im różne obowiązki domowe i rodzinne, elementy ewolucji tych zjawisk. Jest to wybór i jak każdy domaga się zaprzeczeń oraz dyskusji.PRZYPISY

WPROWADZENIE

¹ https://sw.gov.pl/galeria/historia-aresztu-sledczego-w-sremie (tekst: ppłk Jerzy Balcerowicz, dostęp 28. 12. 2023).

² AAN, Komisja Specjalna, 376, k. 6–7, 9: Protokoły przesłuchania świadków, 31 I 1951.

³ AAN, Komisja Specjalna, 376, k. 8–9: Protokół przesłuchania świadka, 31 I 1951.

⁴ AAN, Komisja Specjalna, 376, k. 11–12: Protokół przesłuchania podejrzanego, 1 II 1951.

⁵ Barbara Tryfan, _Pozycja społeczna kobiety wiejskiej. Studium badawcze na przykładzie rejonu płockiego_, Warszawa 1968, s. 199, tab. 19.

⁶ Jolanta Brach-Czaina, _Szczeliny istnienia_, Warszawa 2018, s. 71–72.

⁷ „Głos Wielkopolski” 7 X 1948, s. 5; 31 X 1948, s. 5.

⁸ Helena Strzemińska, _Praca zawodowa kobiet a ich budżet czasu_, Warszawa 1970, s. 128.

⁹ Barbara Łobodzińska, _Małżeństwo w mieście_, Warszawa 1970, s. 153.

¹⁰ AAN, Komisja Specjalna, 376, k. 1–2: Wniosek o ukaranie w trybie postępowania Komisji Specjalnej, 8 VIII 1951.

¹¹ AAN, Komisja Specjalna, 376, k. 3–4: Orzeczenie, 9 X 1951.

¹² Ludwik Szuba, _Obóz pracy przymusowej w Milęcinie (Mielęcinie)_, „Czasy Nowożytne” 2007, nr 20, s. 137–164.

¹³ Tamże, s. 151, 153–154.

¹⁴ Erving Goffman, _Instytucje totalne: o pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych_, przeł. Olena Waśkiewicz, Jacek Łaszcz, Kraków 2023.

¹⁵ Łukasz Posłuszny, _Instytucje totalne dzisiaj: stan badań, krytyka, rekonfiguracje_, „Studia Socjologiczne” 2017, nr 4, s. 121–145.

¹⁶ Józef Tejchma, _Kulisy dymisji. Z dzienników ministra kultury 1974/1977_, Kraków 1991, s. 60 (24 II 1975).

¹⁷ Dr Jadwiga Foltynolwicz-Mańkowa, _Będę matką. Poradnik dla kobiet w ciąży_, Warszawa 1955, s. 50.

¹⁸ Jürgen Aschoff, _Circadian Rhytms in Man_, „Science”, t. 148, nr 3676, 11 VI 1965, s. 1427–1432.

¹⁹ Christina Benninghaus, _Płeć pokoleń. O związku między pokoleniowością a męskością około roku 1930_, w: _Pokolenia albo porządkowanie historii_, red. Hubert Orłowski, Poznań, 2015, s. 445–480.

²⁰ Eleonora z Cerchów Gajzlerowa, _Tamten Kraków, tamta Krynica_, wyd. IV, Kraków 2015, s. 50.

²¹ _Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i studia_, t. I: _Awans pokolenia_, Warszawa 1964, s. 57.

ROZDZIAŁ I: CYKLE

¹ SenemYildirim i in., _The Effects of Listening to the Mother’s Heartbeat on the Depth of Anaesthesia in Children_, „Middle East Journal of Anaesthesiology” 2015, nr 2, s. 241–246.

² Kazimierz Pospiszyl, _Psychologia kobiety_, wyd. II uzupełnione, Warszawa 1986, s. 127; Beatriz Ilari, _Rhythmic Engagement With Music in Early Childhood: a Replication and Extension_, „Journal of Research in Music Education” 2015, nr 62, s. 332–343.

³ Christopher Callahan, _Music in Medieval Medical Practice: Speculations and Certainties_, „College Music Symposium” 2000, nr 40, s. 151–164.

⁴ Beau Sievers i in., _Music and Movement Share a Dynamic Structure that Supports Universal Expressions of Emotion_, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America” 2013, nr 1, s. 70–75.

„RÓWNAJ KROK!”

¹ Katarzyna Węgorowska, _Jan Paweł II a Czarna Madonna z Jasnej Góry. Refleksje lingwistyczno-kulturologiczne_, „Wrocławski Przegląd Teologiczny” 2019, nr 1, s. 243.

² Wojciech Tomasik, _Inżynieria dusz. Literatura realizmu socjalistycznego w planie „propagandy monumentalnej”_, Toruń 2016.

³ W przemówieniu na posiedzeniu przedstawicieli Rządu Tymczasowego i konsultantów z zagranicy w Moskwie 18 czerwca 1945 roku, „Nowe Drogi” 1982, nr 15, s. 31.

⁴ Piotr Perkowski, _Droga do władzy? Kobiety w polityce_, w: Katarzyna Stańczak-Wiślicz, Piotr Perkowski, Małgorzata Fidelis, Barbara Klich-Kluczewska, _Kobiety w Polsce 1945–1989. Nowoczesność, równouprawnienie, komunizm_, Kraków 2020, s. 51–53.

⁵ Tamże, s. 59.

⁶ Tamże, s. 59, 65.

⁷ _Młode pokolenie wsi_…, t. I, s. 375–377.

⁸ , _Pamiętniki nauczycieli w 75-lecie ZNP_, red. Józef Chałasiński, Warszawa 1980, s. 34.

⁹ , tamże, s. 221.

¹⁰ Stefan Nowakowski, _Narodziny miasta_, Warszawa 1967, s. 377.

¹¹ Tak Brystygierową opisał Stefan Staszewski, zob. Teresa Torańska, _Oni_, Warszawa 1990, s. 358.

¹² J. Tejchma, _Kulisy dymisji_…, s. 9 (12 I 1974).

¹³ Zob. Jerzy Eisler, _„Polskie miesiące”, czyli kryzys(y) w PRL_, Warszawa 2008.

¹⁴ Fernand Braudel, _Historia i trwanie_, przeł. Bronisław Geremek, Warszawa 1999, s. 28.

¹⁵ Mieczysław F. Rakowski, _Dzienniki polityczne 1969–1971_, Warszawa 2001, s. 361 (13 II 1971).

¹⁶ Zob. Jerzy Eisler, _Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR_, Warszawa 2014.

¹⁷ Sławomir Cenckiewicz, _Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010)_, Poznań 2010.

¹⁸ Jakub Karpiński, _Wykres gorączki. Polska pod rządami komunistycznymi_, Lublin 2001.

¹⁹ Sally Boss, _Jankeska na dworze króla Gierka_, „Kultura” (Paryż) 1976, nr 12, s. 79.

²⁰ Łukasz Kamiński, _Polacy wobec nowej rzeczywistości. Formy pozainstytucjonalnego, żywiołowego oporu społecznego_, Toruń 2000.

²¹ Jadwiga Wróblewska, _Listy z Polski_, oprac. Mścisław Wróblewski, Londyn 1960, s. 187.

²² „Trybuna Ludu” 5 II 1951, s. 3.

²³ Ewa Berberyusz, _Moja teczka_, Warszawa 2006, s. 137.

²⁴ Wanda Renault, _Budujemy zimą_, „Stolica”, nr 2, 1–16 II 1951, s. 3.

²⁵ Lili Maria Szwengrub, _Kultura dnia codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej_, w: _Kurpie. Puszcza Zielona_, t. III, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław 1965, s. 194–195.

²⁶ János Kornai, _Niedobór w gospodarce_, przeł. Urszula Grzelońska i Zofia Wiankowska, Warszawa 1985.

²⁷ AAN, KC PZPR, 237/VII-2311, k. 57: Sprawozdanie z przebiegu akcji rewizji norm w przemyśle metalowym i elektromechanicznym, X 1950.

²⁸ Zbigniew W. Rykowski, _Społeczny sens kolejki_, „Kultura i Społeczeństwo” 1989, nr 1, s. 97–106.

²⁹ Mieczysław F. Rakowski, _Dzienniki polityczne 1972–1975_, Warszawa 2002, s. 313 (7 III 1975).

³⁰ Danuta Zawadzka, _Historia badań „cyklu świńskiego”_, „Zagadnienia Ekonomiki Rolnej” 2006, nr 4 s. 48–58.

³¹ Janina Wigowska, _Sama dźwigam trudy życia_, w: _Pamiętniki kobiet. Biografie Trzydziestolecia_, Warszawa 1977, s. 152.

³² Z cyklu „Mój dzień powszedni”, „Życie Warszawy” 13 II 1964.

³³ K.M., _Byłam pechowa_, w: _Mój nowy dom_, Warszawa 1971, s. 160.

³⁴ Witold Kula, _Rozdziałki_, oprac. Marcin Kula, Warszawa 1996, s. 109.

³⁵ Błażej Brzostek, _Za progiem. Życie codzienne w przestrzeni publicznej Warszawy, 1955–1970_, Warszawa 2008.

³⁶ Natalia Iwaszkiewicz, _Stół z powyłamywanymi nogami_, „Kobieta i Życie”, nr 32, 12 VIII 1987, s. 5, 22.

³⁷ „Express Wieczorny” 6 III 1963, s. 1.

³⁸ „Życie Warszawy” 21 VI 1963, s. 8.

³⁹ George J. Flemming, _Polska mało znana_, Paryż, 1966, s. 67.

⁴⁰ Tadeusz Jacek Gutkowski, _Rodzina, małżeństwo i miłość w latach 1950–1968. Studium socjograficzno-ekonomiczne_, Kraków 1968, mps w Bibliotece im. Kazimierza Twardowskiego Uniwersytetu Warszawskiego, s. 102–103.

⁴¹ _Rocznik Statystyczny 1981_, Warszawa 1981, s. 226; _Rocznik Statystyczny 1989_, Warszawa 1989, s. XLIV–XLV.

⁴² „Express Wieczorny” 25 X 1956, s. 5;15 II 1958, s. 5.

⁴³ AAN, 237/VII-4527, k. 151–156: Czesław Wymiarkiewicz na VIII Warszawskiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR, 1–2 III 1960.

⁴⁴ Paulina Preiss, _Biurokracja totalna_, Paryż 1969, s. 130.

⁴⁵ AAN, 237/VII-4548, k. 32: Posiedzenie Egzekutywy Komitetu Warszawskiego PZPR, 17 I 1963.

⁴⁶ Maria Dąbrowska, Jerzy Stempowski, _Listy_, t. III: 1959–1965, oprac. Andrzej S. Kowalczyk, Warszawa 2010, s. 155 (Dąbrowska do Stempowskiego, 18 I 1963).

⁴⁷ Renata Siemieńska, _Nowe życie w nowym mieście_, Warszawa 1969, s. 185.

⁴⁸ _Bigos za ciasto_, „Kobieta i Życie”, nr 1, 2 I 1977, s. 10.

⁴⁹ Roch Sulima, _Antropologia codzienności_, Kraków 2000, s. 13–35.

⁵⁰ _Rocznik Statystyczny 1989_, s. XXXII–XXXIII.

⁵¹ Marianna Małkiewicz, _Zmieniam siebie i wieś_, w: _Pamiętniki kobiet_…, s. 218.

⁵² _Młode pokolenie wsi_…, t. VIII: _Drogi awansu w mieście_, Warszawa 1972, s. 104.

⁵³ Danuta Markowska, _Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej_, w: _Kurpie. Puszcza Zielona_, t. III, s. 123.

⁵⁴ _Mój dzień powszedni. Miłość życia_, Warszawa 1975, s. 91–124.

⁵⁵ _Nie będę cichą gąską_, w: _Młode pokolenie_…, t. V: _Gospodarstwo i rodzina_, Warszawa 1968, s. 688.

⁵⁶ Teofil Lijewski, _Geografia transportu Polski_, Warszawa 1986, s. 117, 119.

⁵⁷ Ryszard Kłyś, _Zabijcie czarną owcę_, Warszawa 1987 (I wyd. 1969), s. 70, 75.

⁵⁸ Krystyna Maria Dżuła, _Dom polski na wsi – okruchy dziecięcych wspomnień_, w: _Małe miasta. Dom polski we wspomnieniach_, red. Mariusz Zemło, Białystok–Dynów–Supraśl 2021, s. 151–168.

⁵⁹ Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, _Kontakty handlowe wsi,_ „Łódzkie Studia Etnograficzne” 1967, t. IX, s. 195.

⁶⁰ Józef Formicki, _Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze (na przykładzie badań przeprowadzonych we wsiach Piotrkowice Wielkie, Tropiszów i Wrocimowice byłego powiatu proszowickiego w województwie krakowskim w latach 1970–1973)_, Wrocław 1977, s. 35–39.

„ROK POLSKI”

¹ _Mój dzień powszedni. Miłość życia_, s. 151–152.

² Wojciech Sadowski, _Wiejskie zajęcia gospodarskie i domowe w gorzowskiem po 1945 roku_, „Rocznik Lubuski” 2000, t. XXVI, cz. 1, s. 53–69; _Mój dzień powszedni. Miłość życia_, s. 98.

³ Jolanta Wachowicz-Makowska, _Panienka w PRL-u_, Warszawa 2007, s. 22.¹ Śremskie więzienie działało do 2018 roku, choć po podwyższeniu i otynkowaniu budynek niezbyt przypominał ten z czasów pruskich. W ostatnim okresie było przeznaczone dla mężczyzn. Zgodnie z logiką nowych czasów nie tylko odsiadywali oni swoje kary, lecz także brali udział w programach Unii Europejskiej „Kapitał Ludzki”, odbywając „cykl szkoleniowo-aktywizacyjny”, mający ułatwić im „powrót na rynek pracy” po wyjściu na wolność. Od 2020 roku budynek przechodzi z rąk do rąk jako własność prywatna, chociaż wciąż ma więzienny wygląd.

² Tak zapisano w protokole; wciąż utrzymywała się powojenna skłonność do pisania wyrazu „Niemcy” małą literą. Zaraz po wojnie był to także obyczaj prasy i innych publikacji.

³ Nie wiem, czy to ta sama Mocca, która w następnych dekadach działała przy ulicy Franciszka Ratajczaka 27 blisko rogu ulicy Św. Marcin w centrum Poznania.

⁴ To kryterium wprowadzono na mocy ustawy z 27 kwietnia 1956 roku i zapis ten obowiązywał do momentu wejścia w życie nowego Kodeksu karnego w 1969 roku, definiującego na nowo tylko przestępstwa przerwania ciąży. Ten stan prawny zmieniła ustawa ze stycznia 1993 roku.

⁵ Był to rozpowszechniony w miastach system zaopatrywania w mleko opanowany przez dorabiające sobie studentki i studentów, którzy rozwozili je po osiedlach w metalowych wózkach i stawiali pod drzwiami mieszkań, zabierając pustą butelkę wystawioną wieczorem przez lokatorów (w ówczesnych blokach nie było domofonów, a drzwi wejściowe zwykle pozostawały otwarte). Opłaty uiszczało się periodycznie w lokalnym sklepie spożywczym. Wydaje się, że system ten zorganizowano w latach sześćdziesiątych, a pod koniec PRL zamierał z powodu braku chętnych do pracy.