Agresja pod kontrolą - ebook

WSTĘP

Drogi Czytelniku,

czy zdarza ci się w codziennym życiu doświadczać sytuacji, które wywołują w tobie złość i agresję, które wyrażasz za pomocą raniących komunikatów lub czynów? Bo być może kolega wyprowadził cię z równowagi, szef znowu potraktował cię niesprawiedliwie, a twoja partnerka lub partner znowu próbował cię pouczać?

Warto pamiętać, że złość jest ważną siłą życiową, która może pozytywnie napędzać cię do działania, jeśli tylko wiesz, jak właściwie ją wykorzystać. W tej książce przedstawimy różne oblicza agresji, które mogą pojawić się w sytuacjach dnia codziennego. Jeśli uda ci się rozpoznać, co cię denerwuje i uruchamia w tobie agresywne zachowania, będziesz mógł nauczyć się regulować te emocje i w sytuacjach konfliktowych reagować z opanowaniem.

W kolejnych rozdziałach książki poznasz siedem narzędzi, dzięki którym będziesz mógł odpowiednio radzić sobie z agresją w życiu codziennym. Poznając techniki, takie jak konstruktywna krytyka, aktywne słuchanie czy ćwiczenia oddechowe, wzmocnisz stabilność emocjonalną w sytuacjach pełnych napięcia, a z czasem także zyskasz wewnętrzny spokój, dzięki któremu trudniej będzie wyprowadzić cię z równowagi. Zamiast tego możesz wykorzystać swoją złość jako siłę napędową do wdrożenia pozytywnych zmian, budując tym samym szczęśliwe życie, zdrowe relacje i spokojne otoczenie.

Życzę ci inspirującej lektury i powodzenia na drodze do wewnętrznej przemiany!AGRESJA POD LUPĄ

Agresja jest bardzo złożonym zjawiskiem, które może pojawiać się w różnych sytuacjach i pod wieloma postaciami. W tym rozdziale omówione zostaną rodzaje agresji oraz źródła ich powstawania. Przedstawione zostaną również praktyczne rozwiązania, które pomogą poradzić sobie z każdym z nich. To taki praktyczny zbiór sposobów radzenia sobie z agresją. W ten sposób chcemy wskazać konkretne rozwiązania, dzięki którym konstruktywnie poradzisz sobie z napadami agresji. Znajdziesz tu przydatne wskazówki i porady, które pomogą ci lepiej zrozumieć własne wzorce agresywnych zachowań i nauczą cię, jak je kontrolować, a także poznasz możliwości łagodzenia sytuacji konfliktowych.

Wskazówka: W tej książce znajdziesz kody QR, dzięki którym w prosty sposób przejdziesz do nagrań audio. Jeśli nie masz możliwości zeskanowania kodu QR, nagrania znajdziesz także na stronie wydawnictwovital.pl/agresja-pod-kontrola-medytacje/

RODZAJE AGRESJI

Agresywne zachowania to działania podejmowane w sposób zamierzony, mające na celu wyrządzenie szkody żywym organizmom lub przedmiotom, przy jednoczesnym naruszeniu obowiązujących norm społecznych. Zatem o zachowaniu agresywnym mówimy wówczas, gdy jednocześnie spełnione są wszystkie te trzy kryteria. Agresja może być również wykorzystywana pozytywnie, na przykład w celu asertywnego wyrażenia własnego stanowiska, do pokonywania przeszkód, wprowadzania zmian lub podczas rywalizacji, jak ma to miejsce choćby w sporcie i w środowisku zawodowym. Pojęcie agresji wywodzi się od łacińskiego czasownika „adgredi”, który oznacza „zbliżać się” lub „zwracać się ku czemuś”. A zatem termin ten w swojej istocie sygnalizuje bardzo pozytywny sposób zachowania.

Jak wspominaliśmy, zjawisko to może przyjmować różne formy. O agresji fizycznej mówimy wtedy, gdy ktoś stosuje przemoc fizyczną wobec innych osób. Działanie to może się objawiać pod takimi formami, jak: bicie, kopanie lub wykorzystywanie seksualne. Ten rodzaj obejmuje również takie zachowania, jak niszczenie przedmiotów czy wandalizm. Kolejne formy agresji to jawna agresja werbalna i niewerbalna, w których zamiast przemocy fizycznej stosuje się groźby, upokorzenie, zniewagę lub prowokacyjny kontakt wzrokowy czy wykluczenie. Oprócz wymienionych rodzajów agresji istnieją również: agresja pasywna oraz agresja pozytywna. W dalszej części przyjrzymy się tym formom agresji i pokażemy ci, jak je rozpoznawać.

Agresja werbalna

Agresja werbalna odnosi się języka wrogości, a celem jego użycia jest zranienie, poniżenie lub zmanipulowanie drugiej osoby. W przypadku agresji werbalnej słów używa się jako narzędzia do wyrządzenia krzywdy emocjonalnej. Do tego celu służą na przykład obraźliwe słowa, przekleństwa, obelgi, poniżające uwagi czy groźby. Aby zmanipulować punkt widzenia lub zachowanie drugiego człowieka stosuje się często nieco bardziej subtelne formy, jak na przykład: przerzucacie winny, gaslighting (rodzaj manipulacji polegający na manipulowaniu drugą osobą w taki sposób, że ofiara przestaje ufać własnym osądom) lub rozpowszechnianie plotek. Przekleństwa, wyzwiska skierowane przeciwko przedmiotom, osobowe wyzwiska odzwierzęce, głośne werbalne komentowanie sytuacji lub emocji – te językowe zabiegi, oprócz wyrażenia pośredniej agresji werbalnej, służą również jako forma odreagowania. Nawet takie akty mowy, które pierwotnie były skierowane przeciwko osobom, jak obelgi czy nacechowany agresją nakaz, w zależności od kontekstu, mogą służyć wyłącznie jako odreagowanie na frustrującą sytuację: na przykład: „Ty dziwko!”, „Ty wariacie”, „Pocałuj mnie (w dupę)!”, „Spierdalaj!”

Przeklinanie odróżnia się od pozostałych aktów mowy tym, że nie jest skierowane do konkretnej osoby, ale do sytuacji. Niemieckie przekleństwa i wyrażenia wulgarne znaczeniowo wywodzą się z kontekstów mających charakter skatologiczny (dotyczący wydalin ludzkich) lub bluźnierczy: „Scheiße! – gówno”, „Scheißdreck! – gówniany syf (cholerny badziew)”, „Schaaß – gówno”, „Mist! – łajno”, „Verflucht! – przeklęty”, „Himmellherrgott (Arsch und Zwirn)! – O Boże w niebie, na litość boską!/ Dupa i nici!”, Himmel Arsch Herrgottssackra! – dosł. bezładny zlepek słów w formie okrzyku: „Niebo, dupa, Panie Boże, cholera!” w znaczeniu „O rany boskie i do cholery!, „Kruzifix! – krucyfiks! w znaczeniu „Na litość boską”, „Himmelherrgottssakramentdreiteufelnocheinmal! – w dosłownym znaczeniu: ”Niebo, Panie Boże, sakrament, trzy diabły, jeszcze raz!” – „Na litość boską i do diabła z tym wszystkim!”

W przeciwieństwie do innych form agresywnych aktów mowy, gdy temat dotyczy emocji lub sytuacji, nasz komunikat ma na celu wskazanie adresatowi granic, bez bezpośredniego atakowania jego samego czy jego „wizerunku”. Jak wskazują badania z zakresu psychologii i psychiatrii, ich użycie odpowiada konstruktywnemu aspektowi złości: „Przy prawidłowym zastosowaniu, złość służy wyznaczaniu granic. W ten sposób mówca informuje drugą osobę, że sytuacja nie może toczyć się dalej w ten sposób”.

Pejoratywy zastosowane w rozmowach dotyczących emocji nie odnoszą się bezpośrednio do adresata, ale do stanu emocjonalnego osoby wypowiadającej przekleństwa. Tematy emocjonalne stanowią ukryte, pośrednie groźby lub ostrzeżenia przed narastającymi emocjami oraz związanymi z nimi dalszymi aktami agresji werbalnej lub fizycznej. Ich celem jest zapobieganie eskalacji konfliktów, co można wyrazić za pomocą takich wypowiedzi jak: „Zaraz wybuchnę!”, „Krew mnie zalewa!”, „Zaraz oszaleję!”, „Już dłużej tego nie wytrzymam!”, „Zaraz stracę cierpliwość!”. Dużą część przekleństw stanowią zwroty, za pomocą których osoba przeklinająca wyraża swoje zdziwienie (zażenowanie) z powodu zachowania adresata, które wyraźnie narusza ogólnie przyjęte normy: „To nie do wiary!”, „To jest tak głupie!”, „To szaleństwo!”, „Co za bezczelność!”, „To już szczyt wszystkiego!”, „To obrzydliwe!”

Niewerbalne sygnały, takie jak ton głosu, mowa ciała czy wyraz twarzy, również mogą być wyrazem agresji. Nawet jeśli użyte słowa same w sobie nie mają jawnie agresywnego charakteru, to właśnie wspomniane tu aspekty niewerbalne mogą sugerować, że mamy do czynienia z agresją.

Agresja werbalna często pozostawia u ofiary głębokie rany emocjonalne, które mogą utrzymywać się przez długi czas. Osoba doświadczająca ataku agresji może mieć trudności z utrzymaniem poczucia własnej wartości, a także zachorować na depresję czy stany lękowe. Ta forma agresji może prowadzić do izolacji społecznej i sprawiać, że ofiary zaczną się wycofywać, aby uniknąć kolejnych ataków. To z kolei może wpłynąć na relacje przyjacielskie, rodzinne i koleżeńskie. W efekcie osoby będące ofiarami przemocy mogą zacząć wątpić w siebie i internalizować taktyki manipulacyjne, co z kolei prowadzi do braku zaufania do własnych możliwości i podejmowanych decyzji.

Fikcyjna agresja werbalna

W sytuacjach nieformalnych, na przykład w gronie przyjaciół czy w relacjach z bliskimi osobami, czasami zdarza się, że agresji werbalnej używa się w sposób żartobliwy, przyjazny lub jako rodzaj pochwały. Takie zjawisko określa się mianem fikcyjnej agresji werbalnej. Wówczas słowa i wyrażenia formalnie odpowiadają tym, które stosuje się w przypadku prawdziwej agresji werbalnej, jednak ich rzeczywiste znaczenie i zamierzony efekt są zgoła odmienne. W przypadku fikcyjnej agresji werbalne forma wypowiedzi niekoniecznie musi pokrywać się z jej rzeczywistą treścią, ponieważ w tym przypadku jej funkcja pragmatyczna, a więc komunikacja, jest ważniejsza niż przekaz. Żartobliwy charakter przekleństw potwierdza także etymologia niemieckiego czasownika „schimpfen”, który wywodzi się z języka staro- i średnio-wysoko-niemieckiego i wówczas oznaczał „żartować”, „bawić się”. Dopiero później słowo to otrzymało znacznie: „drwić” lub „szydzić”. Aby fikcyjna agresja werbalna była skuteczna, to znaczy, aby intencja nadawcy i reakcja odbiorcy były zgodne, a użyte słowo nie było odbierane jako faktycznie obraźliwe, muszą zostać spełnione określone warunki. Należą do nich: bliska relacja przyjacielska, wzajemne zrozumienie słabych stron, tematów tabu, wartości, doświadczeń życiowych oraz reakcji obu uczestników rozmowy, które umożliwiają rozpoznanie fikcyjnego charakteru wypowiedzi. W takich warunkach obelgi mogą być używane w sposób żartobliwy lub pochlebny. Podana poniżej przykładowa sytuacja ukazuje nie tylko fikcyjną agresję werbalną jako taką, ale również, w jaki sposób może ona zostać odebrana przez adresata.

Agresja fizyczna

Agresja fizyczna odnosi się do działań ukierunkowanych na zadanie obrażeń ciała lub zasygnalizowania takiego zamiaru. Wyrażana jest poprzez użycie przemocy w postaci bicia, popychania, kopania czy innych form fizycznego ataku. Poza rzeczywistą przemocą, za formę agresji fizycznej uważa się również groźby lub gesty mające na celu zasugerowanie chęci użycia przemocy fizycznej. Przejawia się to na przykład poprzez okazywanie broni, grożenie uderzeniem lub zastraszanie poprzez okazywanie siły fizycznej. Agresja fizyczna może również obejmować niszczenie mienia, na przykład rozbijanie przedmiotów, wybijanie okien czy bazgranie po ścianach. Konsekwencje różnych form agresji mogą znacząco różnić się w zależności od kontekstu i stopnia ich nasilenia. Istnieją jednak pewne częste skutki zarówno agresji werbalnej, jak i fizycznej. Oba typy należy traktować równie poważnie, jednak to agresja fizyczna wywołuje bardziej bezpośrednie i dotkliwe konsekwencje. Oprócz uszkodzeń ciała, zaliczamy do nich także traumy czy konsekwencje prawne, które mogą mieć miejsce również w przypadku agresji werbalnej.

Agresja fizyczna może prowadzić do poważnych obrażeń cielesnych, wymagających interwencji medycznej i powodujących trwałe następstwa. Ponadto osoby doświadczające agresji fizycznej mogą przeżywać traumę o długofalowych skutkach, utrzymujących się niekiedy przez całe życie. Przykładem może być tutaj zespół stresu pourazowego¹ oraz znaczne obniżenie ogólnej jakości życia. Co więcej, agresja fizyczna znacznie częściej niż agresja werbalna wiąże się z konsekwencjami prawnymi, takimi jak postawienie zarzutów uszkodzenia ciała lub znęcania się, które mogą skutkować nałożeniem wobec agresora grzywny, kary pozbawienia wolności i innych sankcji prawnych.

Agresja ukryta

Agresja ukryta występuje wówczas, gdy dana osoba snuje fantazje na temat stosowania przemocy, lecz ich nie realizuje w sposób bezpośredni. Wyobrażenia te mogą obejmować myśli o wyrządzeniu krzywdy innym ludziom lub niszczeniu przedmiotów, jednak nie są one natychmiast wcielane w czyn. Często pozostają ukryte lub są tłumione, mimo to mogą prowadzić do wewnętrznych konfliktów oraz narastającego napięcia emocjonalnego. Ten typ agresji może mieć różne przyczyny, takie jak: frustracja, tłumiona złość, lęk czy inne obciążenia emocjonalne. Przejawia się ona również w zachowaniach pasywno-agresywnych, które zostaną omówione dokładniej w dalszej części książki.

Autoagresja

Jednym z przejawów autoagresji jest samookaleczanie, przybierające między innymi formę nacinania czy przypalania skóry. Często głównym powodem przemocy skierowanej przeciwko sobie u młodzieży jest chęć odwrócenia uwagi od trudnych emocji oraz uspokojenia się, nawet jeśli na pierwszy rzut oka może wydawać się to nielogiczne. Przyczynami, dla których człowiek sięga po środki autoagresywne, mogą być traumy z dzieciństwa, doświadczenie przemocy w młodym wieku lub doświadczenie zaniedbania w dzieciństwie. Powtarzające się akty samookaleczenia, które nie są związane z samobójstwem lub konkretnymi okolicznościami zewnętrznymi, klasyfikuje się jako jednostkę chorobową. Z danych statystycznych wynika, że dziewczęta częściej wykazują skłonności do samookaleczania, natomiast u chłopców agresja częściej kierowana jest na zewnątrz, wobec innych osób. Najczęstszą formą autoagresji w całej populacji jest „cięcie się” żyletkami lub innymi ostrymi narzędziami, przy czym ten rodzaj destrukcyjnego zachowania częściej wybierany jest przez kobiety niż mężczyzn. Zachowanie to występuje w przeważającej mierze wśród młodzieży w wieku od dziesięciu do szesnastu lat, zaś najwyższe ryzyko odnotowuje się wśród trzynasto- i czternastolatków (Źródło: „Österreichische Ärztezeitung”).

Przyczyny samookaleczeń powstałych bez intencji samobójczej, obejmują nie tylko indywidualne obciążenia psychiczne, ale także wpływ grupy rówieśniczej. Przykładem może być oddziaływanie subkultur, takich jak niegdyś kultura „emo”. Szczególnie narażoną grupę tworzą nastolatkowie wychowywani przez rodziców cierpiących na choroby psychiczne oraz młodzi ludzie, u których występują dolegliwości fizyczne, niemające podłoża medycznego.

Źródła zachowań agresywnych często można upatrywać w lęku. Pełnią one wówczas funkcję obronną wobec subiektywnie odczuwanych zagrożeń. Ich występowaniu sprzyjają indywidualne obciążenia psychiczne oraz wielochorobowość (komorbidność), czyli sytuacji, w której dana osoba doświadcza kilku zaburzeń psychicznych naraz. Po zaopatrzeniu ran należy zidentyfikować negatywne przekonania i schematy myślenia, a następnie opracować odpowiednie strategie redukcji stresu. W ciężkich przypadkach konieczne może być leczenie w placówce psychiatrycznej.

Agresja pośrednia

Agresja pośrednia przejawia się w sposób bardziej „subtelny”, np. jako zniesławienie, mobbing czy niszczenie lub kradzież rzeczy należących do ofiary. Odnosi się ona do agresywnych działań, które nie mają na celu bezpośredniego wyrządzenia fizycznej krzywdy obiektowi wywołującemu agresję. Ta forma agresji może występować w różnych formach: z jednej strony, działania agresora mogą być skierowane przeciwko obiektowi wywołującemu u niego agresję, jednak samą agresję wyraża w łagodniejszych lub mniej oczywistych formach. Z drugiej strony, ataki mogą być skierowane przeciwko innym obiektom, niebędącym bezpośrednią przyczyną wywołującą akt agresji (przeniesienie afektu). Agresja pośrednia często występuje w przypadku, gdy wewnętrzna kontrola uniemożliwia bezpośredni atak na źródło frustracji lub gdy okoliczności zewnętrzne uniemożliwiają otwarte wyrażenie agresji.

Agresja pozytywna

W przeciwieństwie do powyżej opisanych typów agresji, ten rodzaj może być wykorzystywany do osiągania celów. Agresja pozytywna odnosi się do agresywnych zachowań, które są wykorzystywane w sposób konstruktywny lub produktywny do osiągania określonych celów lub pokonywania przeszkód. W przeciwieństwie do agresji o charakterze negatywnym lub destrukcyjnym, które prowadzą do powstawania szkód lub są oznaką wrogiego nastawienia, agresja pozytywna może przejawiać się w asertywnym wyrażaniu własnych potrzeb, inicjowaniu zmian, rywalizacji lub konsekwentnym dążeniu do osiągnięcia wyznaczonych celów. Przykładami pozytywnej agresji mogą być: stanowcza obrona własnych przekonań, znajdowanie kreatywnych rozwiązań problemów lub ciężka praca nad osiągnięciem celów osobistych lub zawodowych.

SIŁA ŻYCIA: GENEZA AGRESJI

Już w prehistorycznym malarstwie jaskiniowym możemy znaleźć sceny przedstawiające agresywne zachowania. Na kartach wielu biblijnych ksiąg znajdziemy opisy aktów przemocy między ludźmi – jak choćby ten u samych początków Pisma Świętego w historii Kaina, który zabija swojego brata Abla. Widzimy zatem wyraźnie, że agresja od zawsze była integralną częścią ludzkich zachowań. Teorie dotyczące powstawania agresji oferują wgląd w wielowarstwowe przyczyny i mechanizmy, które mogą prowadzić do agresywnego zachowania człowieka. Oto kilka z najbardziej znanych teorii:

Hipoteza frustracji-agresji

Hipoteza frustracji-agresji głosi, że agresja jest bezpośrednią reakcją na frustrację. Kiedy człowiek ma wrażenie, że jego cele lub potrzeby są blokowane, może odczuwać frustrację, która przejawia się czasem w postaci agresywnego zachowania. Teoria ta podkreśla rolę frustracji jako czynnika wywołującego agresję, niezależnie od innych czynników, takich jak osobowość lub środowisko.

Hipoteza frustracji-agresji została po raz pierwszy sformułowana w latach trzydziestych XX wieku przez psychologów społecznych: Johna Dollarda (1900–1980), Neala E. Millera (1909–202) i innych. Główne założenie tej hipotezy głosi, że frustracja rozumiana jako przeszkoda na drodze do osiągnięcia celu, prowadzi do agresywnego zachowania. Innymi słowy: im większa frustracja, tym większe prawdopodobieństwo, że dana osoba stanie się agresywna.