Joga nerwu błędnego - ebook

PRZEDMOWA

Jeszcze przed upływem ubiegłego stulecia Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała stres za największe zagrożenie dla naszego zdrowia w XXI wieku. Sprawdziły się przewidywania, że liczba chorób psychosomatycznych gwałtownie wzrośnie. Ponadto w ostatnich latach do naszego codziennego życia powróciły znacznie bardziej bezpośrednie zagrożenia dla życia i zdrowia, takie jak epidemie i terror.

Generalnie człowiek jest istotą, która potrafi się dostosować do panujących warunków i jest niezwykle odporna na stres. Ma zdolność samoregulacji, potrafi stawić czoła wszelkiego rodzaju przeciwnościom losu, wciąż zachowując radość życia i odwagę. Wieki temu kultury ludzi opracowały techniki ćwiczeń, takie jak joga, by wzmocnić ciało i umysł, znaleźć wewnętrzny złoty środek, czerpać nową siłę ze spokoju i aktywować nerw błędny. Dziś, bardziej niż kiedykolwiek, możemy korzystać z tej przekazywanej z pokolenia na pokolenie wiedzy.

Pierwszy krok jest prosty: nie spiesz się! Jednocześnie wielu osobom z trudem przychodzi traktowanie siebie i swoich potrzeb poważnie i dawanie sobie tej przestrzeni. Niemniej dzięki zachowaniu spokoju i utrzymaniu życzliwej uważności każdy ruch i każdy oddech może stać się uzdrawiającą praktyką.

Joga to sprawdzony sposób na osiągnięcie takiej postawy!

Ellen Fischer

Ciało, system złożony

Nasze ciało to złożony system. To wymaga harmonijnej współpracy różnych układów narządów naszego organizmu, byśmy z jednej strony czuli się naprawdę dobrze i byli aktywni, a z drugiej mogli też dobrze spać i odpowiednio się zrelaksować. Muszą być jak dobrze zgrana orkiestra.

Układy narządów ciała

Niektóre układy zna każdy z nas, gdyż ich aktywność jest dla nas odczuwalna na co dzień. Mam tu na myśli przede wszystkim układ mięśniowo-szkieletowy, układ trawienny, układ oddechowy, układ sercowo-naczyniowy i układ moczowo-płciowy (tj. nerki, układ moczowy i narządy płciowe). Niestety o innych ważnych układach w naszym ciele, takich jak układ endokrynny, zwany również hormonalnym (tj. wszystkie gruczoły dokrewne i ich kontrola w mózgu za pośrednictwem podwzgórza i przysadki mózgowej), układ limfatyczny, układ odpornościowy czy też układ krzepnięcia, medyczni laicy wiedzą raczej niewiele. Bowiem w najlepszym przypadku wykonują one swoją pracę niepostrzeżenie.

BEZ UKŁADU NERWOWEGO ANI RUSZ

Najbardziej złożonym układem w ludzkim organizmie jest układ nerwowy. Jego ważnym elementem są nasze narządy zmysłów. Funkcjami sensorycznymi najlepiej „doświadczanymi” przez ludzi są te, które są skierowane na zewnątrz. Jesteśmy świadomi tego, że widzimy, słyszymy, wąchamy i smakujemy, że możemy dotykać przedmiotów i postrzegać ruchy. Mało kto jest za to świadomy istnienia również takich funkcji, które są skierowane do wewnątrz. Fachowo określa się je mianem interocepcji. Warunkują one skoordynowaną współpracę różnych układów. Każdy układ jest bowiem zależny od wydajności pozostałych układów. Mięśnie i narządy wewnętrzne wymagają stałego dopływu krwi, tlenu i energii, jak również usuwania dwutlenku węgla i innych produktów przemiany materii. Gdy układ nerwowy zawodzi, one wprawdzie dają radę, ale przestają funkcjonować optymalnie.

NIEPRZERWANA KOMUNIKACJA WEWNĘTRZNA

René Leriche (1879-1955) był francuskim chirurgiem, ale też naukowcem, pisarzem, filozofem, nauczycielem i mówcą. Mawiał, że zdrowie jest „życiem w ciszy organów”, co było jednak wielkim nieporozumieniem, bowiem nasze życie jest znacznie bardziej zależne od naszego mózgu, układu mięśniowo-szkieletowego i wszystkich naszych narządów wewnętrznych, które nie milczą, lecz stale się ze sobą komunikują i to z niezwykłą precyzją. Tego, jak ważną rolę w naszym układzie nerwowym pełni nerw błędny, dowiesz się z lektury kolejnych stron.

Czym jest system?

Pojęcie „systemu” pojawiło nam się już w pierwszym zdaniu tego rozdziału, niemniej nie wyjaśniliśmy sobie dokładnie, co ono oznacza. Słowo to powinno być ci ogólnie znane, gdyż jest używane w wielu różnych kontekstach, między innymi w dziedzinie społeczno-politycznej, gdy jest mowa o systemie szkolnictwa, opieki zdrowotnej czy transportu. W odniesieniu do świata przyrody mówimy na przykład o ekosystemach. Z technicznego punktu widzenia każdy komputer posiada system operacyjny.

W kategoriach abstrakcyjnych system to jednostka składająca się z różnych elementów, które współdziałają ze sobą według określonych reguł dla osiągnięcia wyznaczonego celu.

CZYM JEST REGULACJA?

Słowa „reguła” i „regulacja” mają wspólny temat wyrazu. W słownikach etymologicznych słowo „reguła” definiowane jest jako „wytyczna”, „norma” lub „przepis”, który służy utrzymaniu „zwyczajowego porządku”. Regulacja jest zatem procesem, którego celem jest zapewnienie, że wszystko przebiega „prawidłowo”, czyli w pożądany, zorientowany na cel sposób.

CZYM JEST OBWÓD REGULACYJNY?

Obwody regulacyjne występują zarówno w systemach technicznych, jak i biologicznych. Zapewniają automatyczne działanie regulacji. W tym celu system potrzebuje następujących trzech elementów:

~ jednostki sterującej, która wie, do jakiego celu (stanu docelowego) należy dążyć i jak ten cel można osiągnąć;

~ jednostki informacyjnej, która stale informuje jednostkę sterującą o aktualnym stanie rzeczywistym;

~ jednostki roboczej, która podejmuje działania w sytuacji, gdy stan rzeczywisty odbiega od stanu docelowego, by zaczął on znów podążać we właściwym kierunku.

PRZYKŁAD: SYSTEM OGRZEWANIA

Przyjrzyjmy się temu na przykładzie. Większość z nas zapewne wie, jak działa system ogrzewania. Najpierw na sterowniku ustawia się żądaną temperaturę pomieszczenia. Następnie urządzenie pomiarowe rejestruje faktyczną temperaturę w pomieszczeniu, po czym przekazuje te informacje do jednostki sterującej. Gdy zmierzona temperatura spada poniżej zaprogramowanej wartości, uruchamia się ogrzewanie, które ogrzewa powietrze w pomieszczeniu. Po osiągnięciu wartości docelowej jednostka sterująca otrzymuje stosowną informację, a ogrzewanie wyłącza się.

Co sprawia, że złożone systemy są wyjątkowe?

To jasne: im więcej elementów oddziałuje na siebie w systemie, tym bardziej staje się on skomplikowany. Ale, jak wynika z teorii systemów, nie wszystko, co jest skomplikowane, musi też od razu być „złożone”. Złożone systemy wykazują bardzo specyficzne właściwości:

~ Są to „systemy otwarte”, które z jednej strony pochłaniają energię i materię, a z drugiej uwalniają je, jednocześnie utrzymując względnie stałe warunki wewnętrzne.

~ Ich stabilność opiera się na samoorganizacji i samoregulacji. Dążą do wewnętrznej równowagi i harmonii.

~ Potrafią się uczyć, tj. są w stanie przetwarzać informacje i rozwijać nowe cechy w celu dostosowania się do zmieniających się warunków środowiskowych.

~ Reakcje systemu na zdarzenie są zależne od ścieżki. Oznacza to, że są one określane na podstawie historii i obecnego stanu.

~ Zmiany lokalne mogą mieć globalny wpływ ze względu na efekt sprzężenia zwrotnego.

~ Nie ma liniowych relacji przyczyny i skutku. Nawet niewielkie różnice w warunkach panujących w sytuacji wyjściowej mogą prowadzić do skrajnie różnych wyników.

LUDZKIE CIAŁO: BARDZIEJ ZŁOŻONE NIŻ NAM SIĘ WYDAJE

Każda ludzka komórka jest systemem złożonym. Może wchłaniać i uwalniać substancje poprzez kanały transportowe w swojej błonie. Posiada cytoszkielet („szkielet komórkowy”), który stabilizuje jej kształt i w razie potrzeby może się również odkształcać. Komórka zawiera wiele organelli – wyspecjalizowanych struktur, które pełnią różne funkcje metaboliczne. Jednymi z nich są mitochondria, które są wykorzystywane do produkcji energii i dlatego często nazywamy je „elektrowniami komórki”.

NA POCZĄTKU BYŁY JEDNOKOMÓRKOWCE

Ewolucja rozpoczęła się jakieś 3,5 miliarda lat temu, kiedy na świecie pojawiły się pierwsze organizmy jednokomórkowe. Dopiero znacznie później rozwinęły się organizmy wielokomórkowe, a wraz z upływem czasu rosła złożoność różnych organizmów żywych i biosfery.

IDEALNIE DOPASOWANI

Wcale nie jest tak łatwo przedstawić w skrócie interakcje zachodzące między poszczególnymi układami narządów człowieka z uwagi na ich niezwykłą złożoność. Na temat każdego z nich napisano wiele grubych podręczników. Od czego więc zacząć?

Z ewolucyjnego punktu widzenia celem każdej żywej istoty jest przekazanie swojego życia, a tym samym swoich genów, nowemu pokoleniu. Dotyczy to wszystkich bardziej rozwiniętych zwierząt. Przez dłuższy czas muszą się wykazać w sztuce przetrwania, tj. muszą dorosnąć, aby móc się rozmnażać. Do tego potrzebne im są następujące podstawowe umiejętności: muszą być w stanie znaleźć wystarczającą ilość pożywienia, chronić się przed niebezpieczeństwem, znaleźć partnera i z powodzeniem wychować własne potomstwo, aby mógł rozpocząć się nowy cykl życia.

Układy mięśniowo-szkieletowy i naczyniowy: Życie w ruchu

Nasz układ mięśniowo-szkieletowy jest nam potrzebny do życia. Funkcjonuje tylko wtedy, gdy jest zaopatrywany w tlen (którego dostarczają mu narządy oddechowe) i składniki odżywcze (pozyskiwane przez narządy trawienne z pożywienia) potrzebne mu do wytworzenia energii. Są one transportowane do mięśni przez układ naczyniowy. Powstałe produkty przemiany materii są początkowo usuwane przez układ żylny i limfatyczny. Serce pracuje przy tym jak pompa, która utrzymuje krążenie krwi.

Jako że w czasach, gdy ludzie żyli jako łowcy-zbieracze, stosunkowo często dochodziło do urazów, potrzebowaliśmy jeszcze układu krzepnięcia, który tamował krwawienie powstających ran.

Narządy odpowiedzialne za oczyszczanie: Wywóz odpadów

Dysponujemy dwoma dużymi narządami detoksykacyjnymi, które usuwają z naszego organizmu niepotrzebne, a nawet szkodliwe substancje chemiczne. Są to nerki, które są odpowiedzialne za usuwanie substancji rozpuszczalnych w wodzie, oraz wątroba, która dzięki specjalnym procesom chemicznym może przekształcać inne substancje w rozpuszczalne w wodzie i wydalać je wraz z żółcią. Poza tym nerki regulują równowagę wodną, stężenie składników mineralnych we krwi i równowagę kwasowo-zasadową.

Układ odpornościowy: Czujność na wewnętrzne i zewnętrzne zagrożenia

Bakterie istniały na świecie na długo przed ludźmi. Bez mikrobiomu w naszych jelitach i na skórze nie moglibyśmy istnieć. Niestety nie ze wszystkimi bakteriami jesteśmy jednak w stanie żyć w symbiozie, czyli przy obopólnych korzyściach, nie mówiąc już o wirusach i pasożytach. Przed tymi mikroskopijnymi zagrożeniami chroni nas nasz układ odpornościowy.

Może on również chronić nas przed zagrożeniami, które rozwijają się w naszym wnętrzu. W ramach procesów regeneracji i naprawy w naszym ciele cały czas powstają nowe komórki. Czasem coś może jednak pójść nie tak. Statystycznie rzecz biorąc, podczas kopiowania materiału genetycznego w jądrach komórkowych na każde 2 miliardy par zasad występuje jedna mutacja. Ludzki genom ma 6 miliardów par zasad, a zatem z czysto matematycznego punktu widzenia przy każdym podziale komórki dochodzi do trzech błędów kopiowania. Większość z nich jest nieszkodliwa, ale niekiedy komórki, nie zważając na sąsiednie komórki, zaczynają się namnażać w szybkim tempie. Stają się wówczas „komórkami rakowymi”. Układ odpornościowy potrafi je wykrywać i eliminować.

Układ rozrodczy: Następne pokolenie

Narządy rozrodcze zajmują szczególną pozycję wśród układów narządów, ponieważ różnią się od siebie u genetycznie męskich i genetycznie żeńskich osobników, jednocześnie wzajemnie się uzupełniając. Niemniej nawet ten podział nie zawsze jest jednoznaczny, bowiem nie każdego człowieka da się biologicznie sklasyfikować jako takiego czy innego.

Układy nerwowy i hormonalny: Kontrola i komunikacja

Wreszcie, co nie mniej ważne, działania wszystkich systemów muszą być kontrolowane i zharmonizowane. Za realizację tego zadania odpowiada nasz układ nerwowy. Jest takim, powiedzmy, supersystemem spośród wszystkich złożonych systemów. Musi być na bieżąco ze wszystkim, co dzieje się w organizmie i wokół niego, a także wpływać na (niemal) wszystkie procesy.

Oprócz dróg nerwowych obwodowego układu nerwowego, które transportują informacje z ciała do centralnego układu nerwowego i z powrotem, jest jeszcze jeden system sygnalizacyjny: mianowicie hormony. Są one wytwarzane częściowo endogennie przez układ nerwowy, na przykład w przysadce mózgowej, a częściowo przez wyspecjalizowane gruczoły, takie jak tarczyca, przytarczyce, trzustka czy nadnercza. Hormony płciowe są wytwarzane w narządach rozrodczych. Oprócz nich mamy też jeszcze tak zwane hormony tkankowe, takie jak histamina i prostaglandyny, które są wytwarzane bardzo blisko miejsca ich działania w celu kontrolowania lokalnych procesów.

Autonomiczny układ nerwowy

Autonomiczny układ nerwowy jest obszarem układu nerwowego i dzieli się na współczulny i przywspółczulny układ nerwowy. Jego zadaniem jest zgłaszanie centralnemu układowi nerwowemu stanu funkcjonalnego narządów wewnętrznych, jak również kontrolowanie i koordynowanie ich pracy.

WSPÓŁCZULNY UKŁAD NERWOWY

Współczulny układ nerwowy aktywuje i mobilizuje nasz organizm. Kiedy wykonujemy prace fizyczne, uprawiamy sport, doświadczamy sytuacji zagrożenia lub po prostu intensywnie przeżywamy jakąś przygodę czy niebezpieczeństwo, na przykład gdy czytamy powieść kryminalną lub oglądamy film akcji, jego aktywność jest umiarkowana. Uruchamia się również wtedy, gdy odczuwamy takie emocje, jak gniew i strach. Pobudzająco działają na niego nawet wiadomości, które nas denerwują lub martwią. Swoją maksymalną aktywność wykazuje, gdy nasz układ nerwowy dostrzega zagrożenie dla życia i zdrowia, by zmobilizować wszystkie siły do skutecznej reakcji walki lub ucieczki.

Z punktu widzenia anatomii współczulny układ nerwowy jest zdecentralizowany i jednokierunkowy. Oznacza to, że obwodowe włókna nerwowe układu współczulnego transportują polecenia tylko w jednym kierunku: od centrum sterowania w rogach bocznych rdzenia kręgowego w okolicy odcinka piersiowego kręgosłupa do narządów wewnętrznych.

PRZYWSPÓŁCZULNY UKŁAD NERWOWY

Inaczej jest w przypadku przywspółczulnego układu nerwowego. Tutaj aż 80 procent włókien służy do informowania centralnego układu nerwowego o stanie funkcjonalnym narządów. Informacje są gromadzone i analizowane w obszarze wyspy prawej kory mózgowej. Tylko 20 procent z nich przesyła sygnały z centralnego układu nerwowego do narządów.

Najważniejszą ścieżką przesyłu informacji dla przywspółczulnego układu nerwowego jest nerw błędny. Jest to dziesiąty nerw czaszkowy, który wychodzi z czaszki przez otwór u jej podstawy i biegnie dalej w dół, najpierw w towarzystwie naczyń krwionośnych, a potem wzdłuż przełyku. Tym sposobem dociera do wszystkich sąsiednich narządów na każdym poziomie. Poniżej przepony nerw błędny zaopatruje wszystkie narządy jamy brzusznej aż do jelita grubego – ale tylko do końca jego poprzecznego odcinka. Ostatnia część jelita grubego i narządy miednicy (narządy rozrodcze i pęcherz moczowy) są zaopatrywane przez włókna układu przywspółczulnego z kości krzyżowej.

W układzie przywspółczulnym możemy wyróżnić dwa różne obwody funkcjonalne. W zależności od autora są one określane mianem nowych i starych lub, w odniesieniu do poszczególnych odpowiedzialnych obszarów rdzenia w pniu mózgu, brzusznych i grzbietowych.

W bezpiecznym środowisku nowy układ przywspółczulny wprowadza organizm w odpowiedni stan do social engagement, tj. pozytywnej interakcji z innymi. Stary układ umożliwia introwertyczne, spokojne, ale czujne stany, takie jak głęboki relaks i medytacja.

Z kolei w sytuacjach zagrażających życiu stary układ wyzwala tak zwane stany wyłączenia lub zamrożenia – z ang. shutdown lub freeze, w których żywe istoty wydają się sztywne i pozbawione życia. W królestwie zwierząt może to być ostatnia szansa na przeżycie, gdyż wówczas łowne zwierzę myśli, że jego zdobycz jest już martwa, i ostatecznie jej nie zabija. W razie spłoszenia napastnika lub pozostawienia ofiary w kryjówce, by wrócić po potomstwo, pojawia się okazja do ucieczki.

Na poniższej grafice przedstawiono poszczególne elementy autonomicznego układu nerwowego wraz z zaopatrywanymi przez nie narządami wewnętrznymi.

Czy znasz swój status regulacyjny?

Jeśli jesteś niezadowolony ze swojego zdrowia i z jednej strony nie jesteś „naprawdę chory”, ale z drugiej nie czujesz się „naprawdę dobrze”, każda zmiana zaczyna się od poznania stanu regulacyjnego swojego autonomicznego układu nerwowego.

WPŁYW WSPÓŁCZULNEGO UKŁADU NERWOWEGO

Gdy współczulny układ nerwowy jest aktywny, możesz odczuwać potrzebę ruchu. Jeśli nie możesz jej zaspokoić z uwagi na to, że na przykład musisz siedzieć przy komputerze albo na spotkaniu, taka stłumiona potrzeba może przekształcić się w nieprzyjemne napięcie. Szczególnie podatne na tego typu napięcie mięśniowe są mięśnie żuchwy, obręczy barkowej, ściany brzucha, dna miednicy oraz – w przypadku długiego, nieprzerwanego siedzenia – zginacze bioder i taśma powierzchowna tylna.

Układ oddechowy: Oddech staje się płytki

Gdy podczas aktywności fizycznej wzrasta nasze zapotrzebowanie na tlen, impulsy przesyłane przez współczulny układ nerwowy powodują rozszerzenie dróg oddechowych. Paradoksalnie w wyniku takiej opisanej powyżej stłumionej aktywacji może dojść do spłycenia i przyspieszenia oddechu, a co za tym idzie, nieefektywnego oddychania. Pod wpływem silnego stresu psychicznego mogą nawet wystąpić nieświadome przerwy w oddychaniu. Terapeuci oddechowi często nazywają je chwilowym bezdechem.

Układ naczyniowy: Wzrasta ciśnienie krwi

W celu przetransportowania tlenu do mięśni, które go potrzebują, pod wpływem działania współczulnego układu nerwowego serce zwiększa zarówno swoją częstotliwość bicia, jak i siłę skurczu. Podczas aktywności fizycznej naczynia krwionośne w mięśniach rozszerzają się, co hamuje działanie współczulnego układu nerwowego, przez co ciśnienie krwi wzrasta. Z tego względu uprawianie sportów wytrzymałościowych zaleca się zarówno w ramach profilaktyki, jak i podstawowej terapii nadciśnienia tętniczego. W przypadku silnego napięcia psychicznego lub ciągłej presji czasu w biurze brakuje takiej regulacji wyrównującej poprzez zwiększone ukrwienie mięśni i skóry w celu odprowadzenia ciepła. Podwyższone ciśnienie krwi może stać się czynnikiem ryzyka dla naczyń krwionośnych.