Nic się nie stało - ebook

PROLOG. LOTNISKO O PÓŁNOCY

Zacznę od końca. Tak będzie uczciwie - bo ta historia przyszła do mnie od końca: najpierw dostałem cudze dziecko, a dopiero potem, pisząc tę książkę, zrozumiałem własne.

Był styczniowy wieczór w Madrycie, gdzieś między dziesiątą a jedenastą. Siedziałem w domu, w tym stanie błogiego zawieszenia, w którym człowiek jest już umyty, jeszcze nie śpi i niczego się nie spodziewa. Zadzwonił Paweł - mój narzeczony - wracał właśnie do domu i głos miał ten szczególny, który u niego znaczy, że zaraz powie coś, do czego sam nie wie, jak podejść.

- Piotrek, napisała do mnie koleżanka z gimnazjum. Z Polski. Prosi o pomoc.

Koleżanka z gimnazjum, z którą nie miał kontaktu od kilkunastu lat, odnalazła go w nocy przez internet, bo był jedynym człowiekiem, jakiego znała w promieniu dwóch i pół tysiąca kilometrów w linii prostej od miejsca, w którym jej świat właśnie się zawalił. A świat zawalił jej się tak: jej znajoma - matka - wysłała męża z dziewięcioletnim synem do Madrytu, na mecz wielkiego klubu. Wyjazd marzenie, prezent, jakich się nie zapomina. Ojciec z synem, stadion, trybuny, wielka piłka. Tyle że ojciec, gdzieś między meczem a porankiem, zabalował - mówię to słowo z całą jego pojemnością - i to tak, że zdemolował pokój hotelowy. Hotel wyprosił obu. Potem było lotnisko i samolot do Polski, na którego pokład ojca w tym stanie nie wpuszczono. A ojciec, zamiast ucichnąć, rozkręcił na tym lotnisku awanturę na tyle skuteczną, że skończyła się tym, czym w cywilizowanych krajach kończą się awantury na lotniskach: został zatrzymany.

I w tym miejscu tej historii przestaje być śmiesznie, o ile kiedykolwiek było. Bo przy tym wszystkim, od początku do końca, stał mały chłopiec. Widz z pierwszego rzędu. I kiedy ojca zabrano, chłopiec został - sam, w obcym kraju, w obcym języku, nocą, na lotnisku. Zaopiekowała się nim Guardia Civil: dziecko siedziało w służbowym biurze gdzieś w trzewiach terminala, a hiszpańscy funkcjonariusze zdołali skontaktować się z jego matką w Polsce i przekazać jej rzecz, od której każdej matce staje serce: ktoś musi po niego przyjechać. Dzisiaj. W nocy. Bo jeśli nikt nie przyjedzie, dziecko trafi do ośrodka - a w naszych przerażonych głowach, tamtej nocy, po obu stronach telefonów, ten ośrodek brzmiał jak miejsce, z którego nie wychodzi się tygodniami. Czy słusznie brzmiał, nie wiedział nikt z nas; o tym, jak to naprawdę działa, doczytałem dużo później, na spokojnie, zawodowo. Tamtej nocy nie było „na spokojnie”. Była matka po drugiej stronie Europy, śpiący syn w budynku pełnym mundurów i zegar.

Kiedy Paweł dotarł do domu, stanęliśmy we dwóch w kuchni, nad jego telefonem położonym na blacie jak dowód rzeczowy, i czytaliśmy tę rozmowę od początku: wiadomości wysyłane przez kobietę, która pisała coraz krótszymi zdaniami, bo panika skraca składnię. „Jesteście w Madrycie?” „Znasz tam kogoś?” „To pilne.” „Chodzi o dziecko.” Odstępy między jej wiadomościami robiły się coraz dłuższe - bo ona była w tej sprawie tylko pośredniczką: między jednym dymkiem a drugim wracała do matki chłopca po wieści, do rodziny po ustalenia, i nosiła to wszystko tam i z powrotem przez pół Europy. A my staliśmy nad telefonem w naszej cichej kuchni i czekaliśmy na kolejny dymek, wiedząc tylko jedno: że gdzieś na lotnisku siedzi dziecko i że właśnie teraz ktoś musi po nie pojechać.

- I co robimy? - zapytał Paweł.

Znacie już… nie, przepraszam, jeszcze nie znacie - to dopiero prolog. Więc powiem wprost: jestem prawnikiem. Umysł mam ustawiony tak, że w sytuacjach nagłych nie robi się we mnie gorąco, tylko zimno - włącza się coś w rodzaju wewnętrznej kancelarii, która pracuje tym szybciej, im bardziej wali się świat. Skąd mam taki umysł, opowie ta książka; na razie wystarczy, że go mam. I ta wewnętrzna kancelaria zdążyła w ciągu jednej rozmowy wychwycić w sprawie dwa haczyki.

Pierwszy: bałem się, że ktoś nas w coś wkręca. Nocna prośba od obcych ludzi, przez trzecie ręce, o odebranie dziecka z posterunku - człowiek mojego zawodu i mojej biografii słyszy w takiej historii wszystkie możliwe dalsze ciągi, łącznie z tymi z kronik kryminalnych. Zadawałem więc pytania - Pawłowi, a przez Pawła tamtej kobiecie, a przez nią matce - i odpowiedzi przychodziły spójne, szczegółowe, z numerami lotów i nazwiskami, czyli takie, jakich nie produkuje się na poczekaniu. Ufność i czujność to u mnie nie są przeciwieństwa; to dwie ręce tej samej pracy. Jedną podaję, drugą sprawdzam - i tylko dzięki temu tę pierwszą mogę podawać spokojnie. Drugi haczyk był gorszy, bo płynął od samej rodziny: prosili, żebyśmy - dla uproszczenia, dla przyspieszenia, dla świętego spokoju procedur - podali się przed Guardia Civil za rodzinę chłopca. Kuzyni, wujkowie, ktokolwiek. Żeby dziecko nie szło do obcych, tylko „do swoich”.

Rozumiałem tę prośbę całym sercem. Odmówiłem jej całym sobą.

Ta odmowa to jest właściwie pierwsza rzecz, jaką trzeba o mnie wiedzieć - moja wizytówka, złożona na pierwszych stronach. Powiedziałem: pomożemy, zaopiekujemy się nim, zrobimy wszystko - ale pod jednym warunkiem. Guardia Civil będzie wiedziała dokładnie, kim jestem. Czyli: nikim. Obcym człowiekiem, którego jedyne powiązanie z tym dzieckiem polega na tym, że mój partner i koleżanka jego matki chodzili kiedyś razem do gimnazjum, dwa i pół tysiąca kilometrów stąd i pół życia temu. Żadnego podawania się za wujka. Żadnej litościwej ściemy. Prawda albo nic.

Nie dlatego, że jestem prawnikiem i znam cenę fałszywych oświadczeń - to znaczy także dlatego, ale to jest powód drugi. Powód pierwszy jest starszy niż moje wykształcenie i głębszy niż paragrafy, i wyłoży się w tej książce rozdział po rozdziale: całe moje życie zbudowane jest na jednym jedynym fundamencie - żeby papiery świata zgadzały się ze stanem faktycznym. Za dużo mnie kosztowało doprowadzenie moich własnych do tej zgodności, żebym miał ją teraz psuć w cudzej sprawie, choćby w najlepszej wierze. Kłamstwo w dobrej sprawie to wciąż kłamstwo - a ja wiem, jak kłamstwa w dobrej sprawie rosną, bo w jednym takim się wychowałem.

Zadzwoniłem na lotnisko. Miałem, przez tę samą sieć zrozpaczonych telefonów, bezpośredni numer do oficera, który opiekował się chłopcem - i wybrałem go z pełną gotowością na to, że rozmowa potrwa dziesięć sekund i skończy się odmową, bo gdzie procedura, a gdzie obcy facet z miasta. Przedstawiłem się dokładnie tak, jak zapowiedziałem: jestem nikim. Nie jestem rodziną. Nie znam tego dziecka ani jego matki. Łączy nas gimnazjum mojego partnera. Mogę przyjechać i zaopiekować się chłopcem do czasu, aż rodzina zorganizuje odbiór - jeśli prawo i pan na to pozwalają.

A oficer - i tego się nie spodziewałem - zaczął mnie prosić.

Spokojnie, po służbowemu, ale prosić: żebym przyjechał. Że on nie chce oddawać tego dziecka do ośrodka. Że jak raz odda, to procedura potrwa - tygodnie, formalności, może rozprawa - i że dziecko, które nic nie zawiniło, utknie w trybach na czas, którego nikt mu potem nie zwróci. Wolał na własną odpowiedzialność wydać chłopca uczciwie zgłoszonemu nikomu, niż uruchamiać machinę. Po kilkunastu miesiącach myślę o tym człowieku częściej, niż mógłby przypuszczać: funkcjonariusz w środku nocy, w kraju procedur i formularzy, wybiera dobro dziecka przeciwko świętemu spokojowi własnych papierów. Ludzie więksi od swoich formularzy trafiają się we wszystkich mundurach świata. Miałem szczęście trafić na jednego z nich - a raczej to Antoś miał.

Antoś. Niech już padnie to imię - zmienione, jak wszystkie imiona w tej książce, ale niech będzie, bo „chłopiec” to za mało na kogoś, kto zaraz wsiądzie do mojego samochodu.

------------------------------------------------------------------------

Jechałem po niego nocą, pustą autostradą, z tym szczególnym rodzajem skupienia, w którym człowiek prowadzi idealnie równo, bo wie, że wiezie zaraz coś kruchego. Radio wyłączyłem przed wyjazdem z garażu - odruchowo, tak jak się ścisza dom przed czyimś snem. Madryt nocą jest pomarańczowy od latarni i czarny od nieba; obwodnica syczała pod oponami, drogowskazy na lotnisko odliczały kilometry, a ja układałem sobie w głowie - stara zawodowa przypadłość - pierwsze zdanie do dziecka. I żadne nie było dobre. Wszystkie były zdaniami dorosłego do dziecka, a ja wiedziałem - skąd wiedziałem, opowie ta książka - że dziecko po takiej nocy nie potrzebuje żadnego zdania. Potrzebuje, żeby dorosły był przewidywalny, powolny i cichy. Zdania mogą poczekać. Zdania czekają czasem latami i nic im nie jest.

Lotnisko nocą to jest osobny gatunek budynku - hale, które w dzień huczą, stoją w połowie zgaszone, po pustych korytarzach jeżdżą maszyny czyszczące, a kroki niosą się jak w kościele. Z siedmiu par drzwi wejściowych otwarte były tylko jedne, ostatnie - a i przy nich stał ochroniarz, sprawdzający każdemu kod QR z biletem, bo o tej godzinie na terminal nie wpuszcza się już nikogo poza podróżnymi. Ja biletu nie miałem. Miałem za to zdanie, które tej nocy otwierało wszystko: przyjechałem po chłopca, który jest u Guardia Civil. Ochroniarz popatrzył, powiedział coś do krótkofalówki - i drzwi bez kodu stanęły otworem. Doprowadzono mnie do części służbowej, do drzwi bez ozdób, za którymi było jasno od jarzeniówek - i tam go zobaczyłem.

Mały chłopiec na wielkim krześle. Nogi niedostające do podłogi. Kurtka zapięta pod szyję, choć w środku było ciepło - dzieci w kryzysie zapinają się na wszystkie guziki, cały ich system domaga się szczelności. Obok niego, na biurku, puszka coli, napoczęta - poczęstunek od mundurów, przyjęty z grzeczności i ledwo tknięty ze strachu; znam tę colę, w moim dzieciństwie bywała herbatą. Patrzył w jeden punkt na blacie i był w tym patrzeniu tak dokładnie, boleśnie znajomy, że musiałem na sekundę zająć się formalnościami, żeby twarz zdążyła mi wrócić na miejsce.

Formalności trwały kwadrans. Dokumenty, dowód, numery telefonów - moich, matki, wszystkich - i oświadczenie, w którym stało czarno na białym dokładnie to, co zapowiedziałem: że nie jestem rodziną, że jestem nikim, że biorę. Podpisałem się pod własną nikłością z dziwną satysfakcją, której wtedy nie umiałem nazwać, a którą dziś nazywam bez trudu: to był najprawdziwszy dokument, jaki widziało to biuro od dawna. Oficer - niewiele starszy ode mnie, z twarzą człowieka po długiej zmianie - schował papiery, kucnął przy chłopcu i powiedział mu coś łagodnie po hiszpańsku, z czego chłopiec nie zrozumiał ani słowa, ale zrozumiał ton, bo ton jest esperantem starszym niż wszystkie języki. Potem wstał, podał mi rękę - mnie, nikomu - i przytrzymał ją o sekundę dłużej, niż wymaga protokół, patrząc tym spojrzeniem, którym ludzie w mundurach mówią rzeczy niesłużbowe. Zrozumiałem je bez tłumacza: niech pan go odda całego.

Szliśmy potem razem tymi półzgaszonymi korytarzami - obcy mężczyzna i cudzy syn, pół metra odstępu, jego kroki dwa na mój jeden - i nie mówiłem nic, tylko szedłem odrobinę wolniej, niż chodzę, bo tempo dorosłego to jest pierwsza rzecz, po której dziecko poznaje, czy jest prowadzone, czy odprowadzane. Niósł swoje rzeczy sam; wyciągnąłem po nie rękę raz, bez słowa, a on pokręcił głową, więc więcej nie wyciągałem. Są dzieci, którym w takich godzinach własny bagaż to ostatnia rzecz, nad którą mają władzę - nie odbiera się jej.

W samochodzie Antoś usiadł z tyłu, sam tak wybrał, i zapiął pas, zanim zdążyłem cokolwiek powiedzieć - dzieci po trudnych nocach są przeraźliwie samodzielne. Powiedziałem mu po polsku trzy rzeczy, wolno i zwyczajnie, patrząc w lusterko: że mam na imię Piotrek, że mama o wszystkim wie i że jedziemy do mnie do domu, gdzie jest kolacja i gdzie poczeka bezpiecznie, aż rodzina po niego przyleci. Kiwnął głową. I przez całą drogę nie powiedział ani słowa.

A ja prowadziłem i patrzyłem na niego w lusterku - na tę małą, zamkniętą na wszystkie guziki sylwetkę na tle przesuwających się pomarańczowych świateł - i wiedziałem o nim rzeczy, których nie miałem prawa wiedzieć. Wiedziałem, że nie śpi, choć ma zamknięte oczy. Wiedziałem, że słucha mojego głosu nie dla treści, tylko dla temperatury - że sprawdza, czy ten głos jest bezpieczny, czy umie się zmienić w tamten. Wiedziałem, że milczy nie dlatego, że nie ma nic do powiedzenia, tylko dlatego, że ma do powiedzenia za dużo i nie wie, ile z tego wolno. Skąd to wszystko wiedziałem - obcy facet o obcym dziecku, po pięciu minutach znajomości, przez lusterko wsteczne?

O tym właśnie jest ta książka.

------------------------------------------------------------------------

W domu czekał Paweł i czekała kolacja - prosta, ciepła, postawiona przed chłopcem bez pytania, czy jest głodny, bo dzieci po takich nocach na to pytanie odpowiadają „nie”, a potem jedzą jak wilki, jeśli tylko nikt nie patrzy zbyt uważnie. Jadł. Milczał i jadł, z kurtką już rozpiętą, co odnotowałem jak lekarz odnotowuje spadek gorączki. Nie zadaliśmy mu ani jednego pytania o tatę, o hotel, o lotnisko - ustaliliśmy to z Pawłem szeptem w kuchni w dwie sekundy, jednym spojrzeniem, bo są pary, które takie protokoły uzgadniają bez słów.

Spać nie mógł - a raczej, jak podejrzewam, bał się zamknąć oczy w trzecim obcym miejscu tej doby. Więc nie kładliśmy go na siłę; przymus snu to jest przemoc najłagodniejsza z możliwych, ale dziecko po takiej nocy nie potrzebuje żadnej, nawet łagodnej. Włączyliśmy telewizor, znalazłem bajki po polsku i podałem mu pilota - jemu, do ręki, niech wybiera sam. To był zresztą jedyny moment tamtej nocy, w którym coś w nim drgnęło w stronę zwyczajności: przejrzał listę z fachowością dziewięciolatka, wybrał coś swojego i ułożył pilota obok siebie na kocu, blisko, jak się układa rzecz odzyskaną - władza nad jednym guzikiem to niewiele, ale tej doby wszystkie inne guziki naciskali za niego dorośli. Usiedliśmy we trzech na kanapie: chłopiec owinięty kocem w środku, my po bokach, w bezpiecznych odległościach, bliskość dawkowana jak lekarstwo. Ekran migotał, lektor mruczał, za oknami spało obce miasto. Chwilę później, kątem oka, zobaczyłem, że zasnął - nagle i całkowicie, tak jak zasypiają dzieci: w pół sekundy, w pół oddechu, z głową osuniętą na bok. Przykryliśmy go i zgasiliśmy dźwięk, i siedzieliśmy jeszcze chwilę po ciemku, po obu stronach śpiącego, obcego, powierzonego nam dziecka.

- Śpi - szepnął Paweł.

- Śpi - potwierdziłem.

I to były całe nasze podsumowania tamtej nocy. Niektóre noce podsumowuje się jednym słowem, wypowiedzianym dwa razy.

Telefon leżał przy nim na kocu, tam gdzie wysunął mu się z ręki. Przez cały wieczór się z nim nie rozstawał - co chwilę na niego zerkał, tym krótkim, ukradkowym spojrzeniem, jakim sprawdza się, czy świat jeszcze jest. Wiadomości przychodziły: od mamy, od rodziny, uspokajające, pisane tak, jak pisze się do dziecka przez granicę - dużym sercem i prostymi słowami. Niektóre mi pokazywał. Bez jednego słowa: podsuwał ekran, czekał, aż przeczytam, i chował telefon z powrotem - jakby chciał udowodnić, mnie albo sobie, że tam, po drugiej stronie Europy, ktoś jest. Ktoś, kto go zaraz ode mnie zabierze do domu. Kiwałem głową z powagą, na jaką zasługuje dowód w sprawie. Znałem tę potrzebę lepiej, niż mógł przypuszczać: pół mojego dzieciństwa przeczekałem przy telefonie, wypatrując znaku zza granicy, że po drugiej stronie ktoś jest. Jemu ten znak przychodził co kwadrans. Dobrze. Niech ma lepiej.

Spał chłopiec, którego dwie doby wcześniej ojciec zabrał na mecz życia. Nie wiedziałem jeszcze wtedy, co dokładnie widział - w hotelu, na lotnisku, w tym kole gapiów, które zawsze robi się wokół awanturującego się mężczyzny z dzieckiem u boku. Miał mi to opowiedzieć rano, przy kakao, kiedy zostaniemy sami - bo dzieci wybierają sobie i porę, i świadków. I on wybrał. Ale to, co powiedział; i ten jeden dzień, który potem spędził w naszym domu; i głos jego trzeźwego już ojca, który nazajutrz odezwał się w mojej słuchawce; i restauracja, w której usiadłem naprzeciwko tego ojca o siedemnastej, z moją mamą u boku i z jednym jedynym zdaniem do wygłoszenia - to wszystko opowiem na końcu tej książki. Tam jest miejsce tej historii, bo ona jest końcem drogi, a nie jej początkiem.

Tu, w prologu, zostawiam tylko obraz, od którego wszystko się dla mnie zaczęło - i pytanie, które nie dawało mi potem spać dłużej niż jedną noc.

Obraz: śpiące na mojej kanapie cudze dziecko, któremu obcy kraj, obcy mundur i dwóch obcych mężczyzn okazali tej nocy więcej przewidywalności niż własny ojciec.

I pytanie - a właściwie najpierw spostrzeżenie - które padło następnego wieczoru, kiedy Antoś był już w powietrzu, w drodze do mamy, a my staliśmy w kuchni nad herbatą. Paweł powiedział, że przez cały tamten wieczór robiliśmy dokładnie to samo, ani razu się nie umawiając: zostawialiśmy uchylone drzwi, nie zadawaliśmy pytań, trzymaliśmy ręce na widoku, dawkowaliśmy bliskość jak lekarstwo. Że żaden z nas nie musiał drugiemu niczego tłumaczyć. A potem dodał ciszej, bardziej do herbaty niż do mnie: skąd my to w ogóle umiemy?

Bo on też to umiał. I to jest wszystko, co o jego domu w tej książce napiszę - nie dlatego, że nie ma o czym, tylko dlatego, że to jego historia i jego prawo, żeby opowiedzieć ją samemu. Powiem tyle, ile trzeba, żeby tamten wieczór był zrozumiały: kiedy w domu jest ktoś, kto awanturą zagarnia całą przestrzeń, reszta domowników uczy się mówić ciszej, schodzić z drogi i słuchać kroków - a potem wynosi z tego dokładnie ten sam słuch, co ja ze swojego domu. Nasze dwa dzieciństwa rozmawiały tamtej nocy jednym językiem, każde ze swojej strony kanapy. Jego połowa odpowiedzi należy do niego.

Moja połowa nie zmieściła się w tamtej kuchni. Odpowiedziałem wymijająco, bo pełna odpowiedź nie mieści się w jednym wieczorze ani w życiu opowiadanym na stojąco - wymagała cofnięcia się o ponad trzy dekady, do drewnianego domu za studnią i mirabelką, w którym pewien chłopiec, też z nogami niedostającymi do podłogi, nauczył się wszystkiego, co przydało mi się tamtej nocy: czytania kroków, temperatury głosów, milczenia w samochodach, zapinania się pod szyję.

Ta książka jest tą odpowiedzią.

I uprzedzę od razu, żeby nikt nie odkładał jej ze strachu przed ciężarem: to nie jest książka o krzywdzie. Krzywda w niej jest, bo była w życiu, i nie będę jej pudrował - ale to jest książka o tym, co z krzywdą zrobiło życie. A życie zrobiło z nią rzeczy, których nie wymyśliłby żaden scenarzysta: zrobiło z niej zawód, miłość, dom pełen pierogów, przyjaźnie sprawdzone ogniem i płonącym taboretem, jedną wielką ucieczkę i jeden wielki powrót, trzy zdania do lustra, dwie kartki w teczce i dłoń w dłoni na słonecznej ulicy. Będą w tej opowieści rozdziały, które bolą - dwa z nich celowo najkrótsze, bo ciężar nie mieszka w długości. Ale będzie też śmiech, i to dokładnie tam, gdzie się go nikt nie spodziewa, bo tak właśnie było naprawdę. Jeżeli po ostatniej stronie zostanie w kimś jedno zdanie, niech zostanie to: z domu, w którym nie było nic, można wynieść wszystko.

Winien jestem jeszcze dwa wyjaśnienia - jedno o tym, czym ta książka nie jest, drugie o tym, kto ją właściwie napisał.

Nie jest autobiografią. Autobiografie pisują ludzie, których życie samo w sobie jest ciekawe - bo coś wielkiego zbudowali, wygrali albo odkryli. Ja nie zbudowałem niczego, co usprawiedliwiałoby czterysta stron o mnie: jestem prawnikiem ze wsi bez bieżącej wody, mam swój zawód, swojego narzeczonego i swoje pierogi. Gdyby to miała być książka o mnie, nie warto byłoby jej pisać. To jest książka o mechanizmie: o tym, co dom z pijącym ojcem robi z dzieckiem, jak to dziecko przenosi potem tamten dom w sobie przez całe dorosłe życie - i co da się z tym zrobić. Ja jestem w niej tylko materiałem dowodowym. Akurat tym, który znam najlepiej.

Piszę ją z trzech powodów. Pierwszy siedział tamtej nocy na mojej kanapie i miał dziewięć lat. A takich jak on są w tym - i w każdym - kraju setki tysięcy i większość nie dostanie żadnej nocy z obcym, przewidywalnym dorosłym. Drugi to ludzie, którzy stoją obok takich dzieci: sąsiedzi, nauczycielki, ciotki, trenerzy - ci wszyscy, którzy widzą i nie wiedzą, czy wolno im się wtrącić. Chcę im pokazać od środka, ile waży jedno pytanie zadane we właściwej sekundzie, bo ja swoje pytanie dostałem i pamiętam je do dziś. Trzeci powód jest najbardziej samolubny: chcę to wreszcie odłożyć. Taką historię nosi się latami jak walizkę, której nie wolno postawić. Ta książka jest moim postawieniem walizki.

A kto ją napisał? Ja - i pewien osiemnastolatek. Wiosną 2008 roku, w Madrycie, chłopak, który dopiero co uciekł z domu, usiadł do komputera i spisał swoje pierwsze osiemnaście lat: pięć tysięcy dwieście dziewięćdziesiąt cztery słowa, bez ładu, bez litości i bez czytelnika, bo nie wiedział, komu to daje. Plik nazwał od dwóch pierwszych słów: „Urodziłem się”. Nie skończył - nie mógł, był w samym środku. Ten chłopak to ja, ale w tej książce mówi własnym głosem: każdy rozdział otwiera cytat z tamtego zeszytu, przepisany dosłownie, z jego błędami i jego naiwnością, których nie poprawiłem ani razu. On zeznaje na gorąco. Ja dopowiadam po latach - czasem po to, żeby go potwierdzić, czasem żeby go sprostować. Historia, którą tamten chłopak zaczął, kończy się dopiero tutaj.

I ostatnia rzecz, dla porządku: imiona ludzi w tej książce są zmienione, nazwy miejscowości pominięte, drobiazgi czasem poprzestawiane - z szacunku do tych osób, bo one się do tej książki nie prosiły. Pamięć bywa zawodna i wszędzie tam, gdzie się urywa, mówię o tym wprost, zamiast po cichu zmyślać. Nie mam też ambicji rozliczania kogokolwiek: wyroki zostawiam życiu, które i tak wydaje swoje. Zależy mi wyłącznie na tym, żeby wszystko, co tu przeczytacie, było prawdą - moją, dokładnie taką, jak ją zapamiętałem.

Urodziłem się w dniu bitwy pod Grunwaldem, tyle że pięćset siedemdziesiąt dziewięć lat później - bez chorągwi, bez trębaczy, bez nikogo, kto by liczył poległych. To znaczy: jeden rachmistrz jednak się znalazł. Pewien chłopiec prowadził w zeszycie własną statystykę, kreska po kresce, dzień po dniu - i wyszło mu dwieście dziewięćdziesiąt dwa złe dni na trzysta sześćdziesiąt pięć. A oto jego bitwa.ROZDZIAŁ PIERWSZY. OD DZIŚ TO JEST TWÓJ DOM

_„Nie pisałem wiele o dzieciństwie, bo nie ma o czym. A nie ma, bo prawie go nie miałem.”_

- ja, osiemnastoletni, kwiecień 2008

Ten plik znalazłem po osiemnastu latach, w trakcie terapii, kiedy szukaliśmy z terapeutką miejsca, w którym wszystko się zaczęło. Nazywa się „Urodziłem_sie_.doc” i napisał go osiemnastolatek święcie przekonany, że nie ma o czym pisać. Będę mu w tej książce oddawał głos i będę się z nim spierał. A z wami umawiam się tak: gdzie pamiętam, tam opowiadam. Gdzie nie pamiętam, mówię wprost - i czasem pozwalam sobie dopowiedzieć, jak być mogło. Zmyślać nie będę nic.

Zacznę od miejsca, w którym osiemnastolatek nie zaczął, bo uznał, że nie warto.

Mam cztery lata i idę poboczem drogi. Chodnika nie ma, jest klepisko przy asfalcie, kurz na sandałach i wielka ręka ojca, w której moja mieści się cała, z kciukiem. Po drodze mija nas fura, koń strzyże uszami, dzwonią bańki. Zatrzymujemy się naprzeciwko drewnianego domu pomalowanego na brązowo. Farba schodzi z niego płatami jak kora ze starej wierzby. Ojciec kuca. Robi się nagle mojego wzrostu, cały, od butów po oczy, i mówi:

- Od dziś to jest twój dom.

Czterolatki wierzą zdaniom wypowiedzianym z kucek. Uwierzyłem od razu. Wierzę zresztą do dziś, chociaż od dziewiętnastu lat mieszkam gdzie indziej, a był w moim życiu rok, kiedy nie umiałem przekroczyć progu tego domu.

Z samego dnia przeprowadzki nie mam nic więcej. Jedna klatka filmu, ojciec w kucki - i koniec taśmy. Ale przeżyłem w tym domu tysiące wieczorów i umiem złożyć z nich jeden, prawdziwy w każdym szczególe.

Słońce zmierza już do nadiru - tak, nadiru; niezbyt popularne słowo, którego, jak i wielu innych, nauczyła mnie nauczycielka matematyki. Tak, matematyki - o niej też będzie jeszcze w tej książce. Nadir to najniższy punkt, ten pod stopami. W kuchni mama stawia garnek na płycie i mówi, że nie ma wody. Jest ciepło, więc idę ja. Biorę wiadro - to plastikowe, bo plastikowe jest od czystej wody, a metalowe od pomyj, i pomylenie ich to jedyne przestępstwo, jakie w tym domu ściga się naprawdę. Na podwórku pachnie skoszoną trawą i kurami od sąsiadów, gdzieś za płotem pobrzękuje łańcuch psa. Studnia stoi na wprost drzwi, jakby ją ktoś tam postawił specjalnie, żebyśmy wychodząc, zawsze pamiętali, po co wychodzimy. Kręcę korbą. Łańcuch skrzypi, kubeł leci w dół, w dole cmoka woda - głucho, chłodno, jak z piwnicy. Ciągnięcie z powrotem to dla kilkulatka robota całym ciałem, od pięt po zaciśnięte zęby. Przelewam, chlust, pół na ziemię, i niosę, a wiadro tłucze mnie po łydce i chlupie do buta. W kuchni już para na szybach. Pachnie zupą i węglem. Ojciec otwiera drzwiczki pieca, dokłada, w kaflach dudni ogień, aż meble mruczą. Młodszy brat na śliwkowej szafce przestawia moje resoraki - czerwony tam, gdzie stał zielony - i zerka, czy widzę. Widzę. Świat ma pięć metrów na osiem i wszystko, co w nim ważne, słychać z każdego kąta.

Taki był dobry wieczór. Zapamiętałem go całym szkieletem, bo takich wieczorów było mniej.

------------------------------------------------------------------------

Z wodą bywało różnie, jak to z wodą. Przyszła kiedyś epoka, którą nazywaliśmy luksusem: ktoś przykręcił do cembrowiny mały kran i podłączył pompę, i woda szła do góry sama, wąskim szlaufem, prawie jak w mieście. Człowiek tylko podstawiał wiadro i czuł się panem. Tyle że luksus kończył się razem z jesienią - zimą szlauf zamarzał na kość i wracało się do korby, do łańcucha, do skrzypienia w mróz, od którego cierpły zęby.

To słowo nie jest przypadkiem: u nas mówiło się szlauf, nie szlauch, i tak mówię do dziś. Nie poprawiam się, bo nie ma po co - to jedno z kilku słów, które wywiozłem z tamtych stron i noszę przy sobie jak znamię. Ciapy, w których chodzi się po domu. Tak, ciapy - nie kapcie i nie pantofle. Druszlak, przez który odcedza się makaron. Kaszkiet lub kaszkietówka, czyli czapka sportowa, ta z daszkiem - wiem, że dla całej reszty kraju kaszkiet to zupełnie inna czapka, i mój Paweł śmieje się z tego słowa za każdym razem, kiedy je powiem. Niech się śmieje. U nas to był kaszkiet i kaszkietem zostanie. I brejdak - o tym jednym będzie jeszcze w tej książce osobno, bo oznacza najwyższy stopień przyjaźni, jaki znam. Ludzie z innych regionów robią przy tych słowach wielkie oczy, a ja mam wtedy cichą satysfakcję, że coś stamtąd jednak wywiozłem. Tyle o słowach. Wracam do studni.

Raz nasza woda zachorowała. Sąsiad wybił sobie odpływ z pralki i wanny parę metrów od naszej studni. I któregoś dnia, kiedy pompa ciągnęła jak zwykle, w wiadrze od czystej wody wykwitły bańki mydlane. Stałem nad tym wiadrem długo. W naszej wodzie pękało cudze pranie, bańka za bańką, a ja nie umiałem tego nazwać, tylko czułem, że coś się popsuło w granicach świata.

Przez jakiś czas wodę przywoził nam dziadzio, w plastikowych baniach - źródlaną, a przy okazji święconą, bo brał ją z cudownego źródełka przy sanktuarium kilkanaście kilometrów od nas. To jedno z tych miejsc, do których w moich stronach jeździło się bez powodu i z każdym powodem. Historia jest stara: w połowie siedemnastego wieku Matka Boska miała się tam objawić w lesie, przy źródle, człowiekowi, któremu wróciło wtedy zdrowie. Osiem lat później przeszła przez te strony wojna - miejsce objawienia zdewastowano, figurę zniszczono, drzewa wycięto, a wota - łańcuszki, obrączki, srebrne serduszka, wszystko, co ludzie przez lata przynosili tam za wysłuchane prośby - zrabowano. A na wiosnę, kiedy ludzie wrócili z leśnych kryjówek, znaleźli w pośniegowym błocie mały obrazek wielkości dłoni, który przeleżał tam całą zimę i wyszedł z niej bez jednej skazy. Uznano to za cud i tak zostało do dziś.

Nie wiem, ile w tej opowieści historii, a ile pobożnej pamięci - byłem potem w życiu w tylu sanktuariach, że wszystkie legendy mi się mieszają. Ale ten jeden szczegół został mi w głowie na całe życie i dziś wiem dlaczego: coś wdeptanego w błoto może przeleżeć w nim zimę i wyjść z niej całe. Wtedy piłem tylko wodę. Historię błota i obrazka zabrałem ze sobą - i przydała mi się dopiero po latach.

Zostało jeszcze jedno wiadro - to metalowe, od pomyj. Zimą miało u nas dodatkową służbę, o której nie piszą w książkach o dzieciństwie. Napiszę to ja. Toalety w domu nie było. A nocą, w mróz, przy minus piętnastu, nikt nie wygania dziecka przez podwórko do sadu. Metalowe wiadro stało wtedy w ganku. I tyle, i po wstydzie. Kto nie musiał, nie zrozumie. Kto musiał, właśnie kiwa głową.

Ganek był z czerwonej cegły, doklejony do drewnianego domu jak zdanie z innej bajki. W środku czarna szafka ze sklejki, rozklekotana na amen - w niej buty, nad nią kurtki na metalowym wieszaku. Przez ganek szło wszystko, co wchodziło do naszego życia i co z niego wychodziło: my, goście, zima, wiadro. Ganek zobaczy jeszcze w tej opowieści rzeczy, na które przyjdzie pora. Na razie niech stoi, jak stał: z butami, kurtkami i szybą - jeszcze całą.

Dom malowało się po kawałku, oknami. Raz na trzy, cztery lata ojciec wypalał z ram okien starą farbę - płomień syczał, farba szła pęcherzami, w powietrzu wisiał gorący, smolisty swąd, który mam w nosie do dziś - a na czyste drewno szła świeża, olejna. Nikt u nas nie mówił na to „bieda”. Mówiło się „malowanie okien” i było to święto techniczne, jak odpust, tylko z terpentyną.

W środku kuchnia zajmowała jedną trzecią wszystkiego i słusznie, bo była sercem, płucami i sądem najwyższym tego domu. Z kuchni wchodziło się do dwóch pokoi, małego i dużego. Mały był mój i brata, potem braci - rodzina urosła, pokój nie, ale dzieci mieszczą się tam, gdzie muszą. Duży należał do rodziców i do wersalki, tej sprężynowej, na której skakało się pod sufit, póki nikt nie widział. Z małego pokoju były jeszcze jedne drzwi do dużego, zwykle zastawione łóżkiem - ale jak wszystko stało otworem, dawało się biegać w kółko przez trzy pomieszczenia, kuchnia, duży, mały, kuchnia, i biegaliśmy z bratem, aż szyby drżały. Dom miał obieg zamknięty, jak krew. To zdanie jeszcze tu wróci i nie będzie już wtedy o bieganiu.

------------------------------------------------------------------------

Ale ten dom nie był pierwszy. Najpierw był blok - i podłużny pokój u dziadków ze strony mamy, dwa i pół metra na pięć. Rodzice, ja, a potem jeszcze białe łóżeczko braciszka. Cztery osoby na dwunastu metrach. I z tych dwunastu metrów pamiętam zaskakująco dużo, jakby pamięć wiedziała, że będzie musiała oszczędzać, i wzięła same rzeczy pierwsze.

Czerwony rowerek na trzech kołach. Wnosiłem go po schodach sam - nie wiem już, czy tak trzeba było, czy się uparłem, dość, że nikt mnie nie wyręczał. Na półpiętrze usiadłem i rozpłakałem się. I pamiętam, że płacząc, powiedziałem sobie: dam radę. Wiem, jak to brzmi. Mało kto pamięta cokolwiek z czasów, kiedy miał trzy czy cztery lata, a co dopiero własne myśli - może te dwa słowa dokleił bobasowi po latach dorosły, któremu były akurat bardzo potrzebne. Trudno. Zostają. Rowerek jakoś na to piętro trafiał, dzień w dzień. Płakało się w połowie drogi, nie zamiast niej. To jest najstarsza wiadomość, jaką mam o sobie.

W kącie pokoju stała wąska, wysoka szafka z jasnej sklejki. Na oko mebel jak mebel, a robiła w rodzinie za dwie instytucje naraz: od święta wyjmowało się z niej kieliszki, na co dzień trzymało w niej pieniądze. Całe miliony. Dosłownie miliony, bo to była Polska sprzed denominacji - kraj, w którym każdy był milionerem i nikogo nie było na nic stać. Banknoty z wielkimi zerami leżały w szafce ze sklejki, na trzecim piętrze bloku, w którym na klatce paliła się jedna żarówka na dwa piętra - i nikt nie widział w tym nic dziwnego.

A potem w pokoju stanęło łóżeczko i trzeba było się dowiedzieć, skąd. Ojciec zabrał mnie do szpitala. Szło się po schodach z wydeptanego na szaro lastryko, wzdłuż metalowej barierki pomalowanej olejną farbą, zimnej pod łapką; ściany były do połowy sine - ta wieczna szpitalna lamperia, którą dało się zmywać - a wyżej bielone wapnem. Pachniało czymś ostrym, czym pachniały wtedy wszystkie korytarze w Polsce; nie wiem, jak się to nazywało, ale kto raz poczuł, ten wie. Kroki niosły się echem o piętro w górę. Na końcu schodów drzwi, a w drzwiach krata, której kolor widzę przed oczami, ale nie umiem go nazwać nawet dziś. Za kratą pani w bieli, która spojrzała z góry na czterolatka i spróbowała mu wytłumaczyć cud narodzin jednym zdaniem:

- Mama już nie ma brzucha.

- A na czym się teraz trzyma głowa mamy?

Na to pani w bieli odpowiedzi nie miała. Miał ojciec - a właściwie nie odpowiedź, tylko ruch: przykucnął. Znów ktoś zszedł do mojego wzrostu, żeby powiedzieć rzecz ważną. Słowa mi się zatarły, ruch nie. W tej rodzinie ważne rzeczy mówiło się z kucek i po tym będziecie w tej opowieści poznawać, kiedy robi się naprawdę poważnie.

Braciszkiem miałem się opiekować. Tak mi powiedziano - to twój młodszy braciszek, będziesz się nim opiekował - i wziąłem tę nominację śmiertelnie poważnie, jak wszystko. Którejś niedzieli, w drodze z kościoła, pchałem jego wózek pędem, na wyścigi z własnymi nogami. Wózek wpadł w wyrwę w chodniku i fiknął razem z braciszkiem. Krzyk, podnoszenie, liczenie rączek i nóżek - przeżył, kariera opiekuna też. Sama wyrwa okazała się trwalsza od nas obu: mijałem ją potem codziennie przez wszystkie szkolne lata, kawał dziury w płytach, który każdy znał i nikt nie łatał. Dziś już jej nie ma. Naprawili ją, kiedy mnie już nie było.

Z tego samego chodnika mam jeszcze jedno popołudnie. Wracamy z kościoła we trójkę, mama i tato trzymają mnie za ręce, każde za jedną - a tak trzyma się dziecko tylko wtedy, kiedy nigdzie się nie spieszy. Ktoś mi po drodze tłumaczy, że dobrze jest być uprzejmym, że ludziom mówi się dzień dobry. Biorę to jak czterolatek: dosłownie i w całości. Dzień dobry - do pani z siatkami. Dzień dobry - do pana z rowerem. Dzień dobry, dzień dobry, i czekam za każdym razem, aż odpowiedzą, bo bez odpowiedzi sprawa nie jest zamknięta. Ludzie odpowiadali zresztą, śmiali się, ktoś tam mnie pogłaskał po głowie. Szło nam tak dobrą chwilę, aż mama przykucnęła i powiedziała coś w stylu:

- Nie musisz mówić wszystkim dzień dobry.

Co tamten czterolatek zrobił z tą poprawką - nie wiem. Wiem, co zrobił z samym przepisem, bo znam go z całego późniejszego życia: dostał zasadę i wykonał ją na sto dwadzieścia procent. Ta cecha będzie w tej książce pracować ciężej niż niejeden bohater.

Dwa bloki dalej mieszkała Paulina. Nasi rodzice przyjaźnili się po tamtemu, całymi rodzinami, drzwiami otwartymi, bez zapowiedzi - szło się z ciastem, wychodziło po ciemku. Mnie wożono do niej wózkiem, zanim umiałem chodzić, więc trudno nawet powiedzieć, że się poznaliśmy - myśmy po prostu byli od zawsze. Z tej przyjaźni na kółkach wyrośnie jedyna osoba, która będzie się ze mną bawić i w szkole, i po szkole. Ale to jeszcze przed nami.

I jest jeszcze jeden obrazek z tamtej epoki, może najstarszy ze wszystkich. Zalew, letni dzień, woda po horyzont dziecięcych oczu. Braciszka chyba jeszcze nie ma - jest przebłysk mamy mówiącej, że niedługo będzie, czyli jechał z nami, tylko niewidzialny. Rodzice są na tym obrazku młodsi, niż ja jestem dziś, kiedy to piszę. Więcej z zalewu nie mam i nie potrzebuję. W archiwum mojej pamięci to jedno z bardzo niewielu zdjęć, na którym jesteśmy wszyscy i nic się jeszcze nie dzieje.

------------------------------------------------------------------------

Przeprowadzki nie pamiętam wcale, więc opowiem, jak być mogło. Musiał być dzień z kartonami, pożyczona przyczepa, ktoś klął przy znoszeniu szafki z milionami, ktoś trzymał drzwi. Mama miała wtedy dwadzieścia parę lat i własną firmę: handlowała na bazarze, w starym nadszańcu - potężnym fortecznym gmaszysku, które dziś, po remoncie, jest muzeum ze szkłem i biletami, a wtedy było labiryntem straganów.

I tę część pamiętam już naprawdę, nie „jak być mogło”. Mama stoi za stoiskiem, na blacie towar przywieziony chyba zza wschodniej granicy, obok sąsiadka od konkurencji, z którą się i tak rozmawia. A ja biegam. Bazar to był raj do biegania: wąskie przesmyki między straganami, plandeki szeleszczące na wietrze, las dorosłych nóg, o które potykałem się w pełnym pędzie. Ktoś krzyczał „uważaj, mały!”, ktoś się targował - panie, po ile to, a daj pan spokój - gdzieś brzęczały wieszaki na metalowej rurze. Jak się upadło, była krew na kolanie. I była procedura: przybiegało się do mamy, mama chuchała na kolano, raz i drugi, mówiła „już” - i wracało się do biegania. Tak się wtedy naprawiało dzieci: chuchaniem. Działało lepiej niż niejedno, co wymyślono później.

Był też w tamtych latach podobno ktoś jeszcze: Inna - tak miała na imię - młoda opiekunka z Ukrainy, która zajmowała się nami z rok, kiedy mama stała za stoiskiem, a ojciec za ladą. Została mi z niej twarz, mniej więcej, kolor włosów i bordowy sweter z białymi koralikami. Nic ponadto. Odnotowuję ją mimo to, bo trzymam się w tej książce zasady, żeby odnotowywać ludzi, którzy byli.

Ojciec pracował wtedy w sklepie z armaturą. Sprzedawał ludziom wanny, umywalki i baterie, po czym wracał do domu, w którym łazienki nie było, a wodę nosiło się wiadrami. Nie wiem, czy o tym myślał, stojąc za ladą. Ja bym myślał. Ja zresztą myślę o tym do dziś.

Rodzice poznali się podobno na dyskotece w remizie - tak się wtedy ludzie poznawali: strażacka sala, muzyka z głośnika na całą wieś, pół okolicy w jednym miejscu i ktoś, kto poprosił kogoś do tańca. Lubię ten obraz i wracam do niego częściej, niż się spodziewałem. Zanim stali się rodzicami z tej opowieści, byli chłopakiem i dziewczyną, którzy poszli potańczyć.

------------------------------------------------------------------------

Pranie robiło się na dworze, we frani. Frania stała na podwórku, huczała i telepała się, a do kompletu miała wyżymaczkę - dwa wałki na korbę, przez które przeciągało się ubrania, żeby wycisnąć wodę. Wałki wciągały palce równie chętnie jak koszule, więc dzieci trzymano od wyżymaczki z daleka - co tylko dodawało jej uroku. I któregoś dnia mama wyprała pieniądze. Jakkolwiek to brzmi - całe domowe miliony sprzed denominacji przeszły przez franię razem z pościelą. Krzyku nie pamiętam żadnego. Pamiętam za to, co było potem: mama rozwiesiła banknoty na sznurku między prześcieradłami i pospinała je spinaczami do bielizny, jeden przy drugim, jak pranie. Nasz cały majątek sechł na wietrze i nikt go nie pilnował. Po pierwsze wieś. Po drugie - kto by tam chciał miliony, które za chwilę i tak będą warte cztery zera mniej. Ta scena mogłaby robić za metaforę i w mądrzejszej książce pewnie by robiła. U mnie zostanie tym, czym była: mamą, spinaczami i mokrymi pieniędzmi.

Czytać uczył mnie ojciec. Na „Panu Tadeuszu”. Oprawa z imitacji skóry, brązowo-bordowa, złote litery na grzbiecie - księga ważyła w dziecięcych rękach jak pół świata. Siadałem u ojca na kolanach, on brał moją rękę w swoją i prowadził po linijkach, litera po literze, a ja dukałem: Li-two, Oj-czy-zno mo-ja. Pięciolatek z inwokacją, w domu bez kanalizacji. Śmieję się z tego obrazka od lat - bo kto uczy dziecko czytać na trzynastozgłoskowcu - i dopiero przy pisaniu tych słów zobaczyłem, czego ta ręka nauczyła moją rękę naprawdę: że o tym, co się kochało, najlepiej pisze się z daleka i po stracie. Nie przypisuję ojcu tej intencji. Przypisuję życiu poczucie humoru.

W pierwszych latach stał u nas w kuchni wielki piec kaflowy i przy nim zdarzyła się zima, o której muszę opowiedzieć, choć pamiętam z niej dokładnie tyle, ile trzeba. Prąd padł na dwa, może trzy dni. Za oknami robiło się granatowo wcześniej niż zwykle, bo nie świeciła ani jedna lampa we wsi; w takiej ciemności słychać było własny oddech. I wszystko, co żyło w tym domu, zeszło się do kuchni. Rodzice, dzieci, koce ściągnięte z łóżek. Ktoś grzał ręce przy kaflach, ktoś stawiał wodę, naszą, wniesioną, studzienną; świeczka kopciła na stole, po ścianach chodziły wielkie cienie. Powinno to być wspomnienie strachu. A jest wspomnieniem bezpieczeństwa - i długo mi zeszło, zanim zrozumiałem dlaczego. Piec był ciepły, wszyscy byliśmy w jednym pomieszczeniu i świat zrobił się mały, ale kompletny. W tej książce rzadko będzie tak, że wszyscy są w jednym pomieszczeniu i jest dobrze. Dlatego ta zima ma u mnie własny akapit.

Bo powiem jasno: z tych najwcześniejszych lat - cztery, pięć, sześć - nie pamiętam nic niepokojącego. Żadnych kłótni. Żadnego alkoholu. Może to pamięć wybiórcza, może wyparcie, a może zwykła łaska, jaką pamięć okazuje czasem małym dzieciom. Odnotowuję z kronikarskim uporem: był w tym domu czas, którego nie muszę się bać. Krótki. Był.

------------------------------------------------------------------------

Pierwszym budynkiem, do którego wchodziłem bez rodziców, było przedszkole - piętro w tym samym gmachu, w którym parter zajmowała zerówka. Sala pachniała kredkami, pastą do podłogi i mlekiem. Siedziało się przy kwadratowych stolikach, każde dziecko przy swoim boku, jak delegacje przy negocjacjach; krzesełka szurały po parkiecie, aż zęby cierpły. Miałem plastikowy niebieski pojemnik na kanapki i czekałem, jak wszyscy, na panią woźną.

Bo pani woźna przychodziła z herbatą. Niosła dwa blaszane wiadra, z których szła para, i już od progu pachniało na całą salę - słodko, mocno, esencją i cukrem, tym zapachem, który każde dziecko tamtych lat ma zapisany gdzieś przy samym pniu mózgu. Podchodziło się z własnym kubkiem, kubki stukały, pani polewała zza wiader jak zza baru, gwar na chwilę cichł, bo wszyscy pili. Można było liczyć na dolewkę. Wiadra grały w moim dzieciństwie role, których nie powstydziłby się teatr: jedne nosiły wodę, drugie pomyje, a te dwa blaszane nosiły dobroć.

Przedszkola mimo to nie lubiłem i czuję to do dziś w kościach - są wspomnienia, które mieszkają nie w głowie, tylko w szkielecie. Tam też spotkałem swój pierwszy prawdziwy strach: nie ten dziecinny, od ciemności i potworów pod łóżkiem, ale taki z adresem - konkretna strona w konkretnych ćwiczeniach. Otworzyłem je tam, gdzie po lewej były szlaczki do odwzorowania, a po prawej las ułożony z tych samych szlaczków - i coś mnie przeszyło na wylot. Nie umiałem w szlaczki. Ręka nie chciała iść tak, jak szedł wzór, i nikt nie umiał nazwać dlaczego, a ja tym bardziej. Ten strach jeszcze wróci, w drugiej klasie podstawówki, i narobi hałasu, o jaki nikt szlaczka nie podejrzewa.

Drugi strach przyszedł z ogłoszenia: schodzimy na dół, poznać starszaków. Starszaki były starsze o rok. Dla dorosłego rok to nic; dla przedszkolaka to przepaść, za którą stoją olbrzymi. Pamiętam schodzenie po schodach, rękę na poręczy i wielkie drzwi, które się otwierają - a samego spotkania już nie. Z takich cegieł, szlaczka i starszaków, stawia się pierwsze piętro człowieka.

Zerówka okazała się lepsza. Ten sam budynek, tylko parter, miejsce znane od dołu - a do tego opiekunka, młoda i radosna, której twarz pamiętam ostro, choć tyle innych twarzy rozmyło się we mgle. To ona oswoiła mi tamten rok. I to ona, dokładnie ta sama, opiekowała się trzy lata później moim młodszym bratem, a siedem lat później najmłodszym - i kiedy po latach to ja, już nastolatek, przychodziłem odbierać braci z tego samego parteru, witała mnie w drzwiach i pamiętała. W naszym domu dzieci odbierały dzieci: mama była na zmianie na intensywnej terapii, ojciec za ladą z armaturą, a ja w drzwiach zerówki, w których sam kiedyś przestałem się bać.

Jedzenie to osobna wojna tamtych lat, bo byłem niejadkiem wybitnym. Ojciec nazywał mnie „Francuski piesek”. Ratowała mnie babcia, mamy mama, metodą znaną wszystkim polskim babciom: łyżeczka startowała jak samolot, brała zakręt nad stołem i schodziła do lądowania z komunikatem - za baaaabcię. Potem: za dziaaaadzia. Za mamuuusię. Za braaaciszka. Zjadałem tak całą rodzinę, osoba po osobie. O babci i dziadziu, o ich kuchni, w której pachniało rzeczami, których nie ma już nigdzie, opowiem osobno. Tu zostawiam tylko tę łyżeczkę zawieszoną w powietrzu: ktoś latał nade mną samolotem, żebym rósł.

------------------------------------------------------------------------

Na koniec tego rozdziału musi podjechać samochód, bo tak było naprawdę.

Mieliśmy białego Mercedesa z automatyczną skrzynią - w środku deska pod brązową sklejkę, siedzenia z kremowej, chyba, skóry i ten zapach starego diesla: ropy, nagrzanej tapicerki i kurzu. Zimą, przy tęgich przymrozkach, ojciec rozpalał pod silnikiem małe ognisko, żeby diesel odpalił. Tak, pod samochodem płonął mały kontrolowany ogień, a my staliśmy wokół i nikt nie dzwonił po straż, bo w tamtej Polsce to była normalna procedura rozruchu.

I tym Mercedesem rodzice zawieźli mnie któregoś września pod szkołę. Jechało się wąską, jednokierunkową uliczką między blokami. Stanęli tam, skąd budynek było już dobrze widać: nowoczesny jak na tamte lata, wielkie przeszklone drzwi, boisko, schody. Siedziałem z tyłu. Odwrócili się do mnie oboje naraz, jak na komendę:

- To będzie twoja nowa szkoła.

Mogli mnie posłać do szkoły we wsi obok, do której koledzy z podwórka chodzili pieszo, razem, kopiąc po drodze kamienie. Wybrali szkołę w mieście - jedną z lepszych, blisko ich pracy, blisko babci, u której miałem jeść obiady. Zrobili to z miłości i z ambicji, i nie mam o to żalu. Podkreślam to teraz, bo za chwilę zacznie się rozdział, w którym o żal byłoby łatwo.

Patrzyłem przez szybę samochodu na budynek, w którym miałem spędzić najbliższe lata, i nie wiedziałem jeszcze dwóch rzeczy. Że w tej szkole dostanę swoje pierwsze imię - i nie będzie to imię nadane mi przez rodziców. I że o siódmej czternaście rano, na przystanku pod domem, będzie na mnie codziennie czekał autobus: jedyny uczestnik mojej drogi do szkoły, który nigdy nie miał do mnie pytań.

Ale to już następny rozdział.