Pielgrzymi - ebook

CYTAT

Ludzie muszą w szcze­gó­łach widzieć i sły­szeć to, co się dzieje, gdyż ich wyobraź­nia nie­zdolna jest spra­wie­dli­wie ogar­nąć ogólne fakty. Kata­strofa pochła­nia pięć milio­nów ofiar, a to niczego nie ozna­cza – liczba jest pusta. Ale jeśli pokażę wam jed­nego jedy­nego czło­wieka w jego dosko­na­ło­ści, jego ufno­ści, jego nadzieje i jego trud­no­ści, jeśli pokażę wam, jak umiera, wów­czas na zawsze zapi­sze się to w pamięć.

Erich Maria Rema­rque (przeł. Woj­ciech Kunicki)

W woj­nie naj­bar­dziej wstrzą­sa­jące jest to, że jej ofia­rami i narzę­dziami są poszcze­gólni ludzie i że to wła­śnie ci ludzie – w wyniku okrop­nych poli­tycz­nych kon­we­nan­sów – muszą zabi­jać i umie­rać w imię nie swo­ich kon­flik­tów.

Aldous Hux­leyILSE. 26 STYCZNIA 1936 – 25 MARCA 1938

Ilse

_26 stycz­nia 1936 – 25 marca 1938_

1. Dziewczynka

Przy pierw­szym odde­chu życie boli.

Bo jak tu nie pła­kać, gdy świa­tło po raz pierw­szy drażni oczy albo gdy po raz pierw­szy czuć na skó­rze suche muśnię­cie powie­trza? Jak tu nie pła­kać, gdy płuca wypeł­niają się zim­nym nie­zna­jo­mym tle­nem, gdy ciche odgłosy, dobie­ga­jące dotąd do zanu­rzo­nych uszu, nabie­rają mocy i docie­rają bez fil­trów? Jak tu zacie­kle nie pro­te­sto­wać, kiedy świat staje się nie­skoń­czony i nie utrzy­muje już w ryzach ciała, które bez­piecz­nie tkwiło w cia­snych, ciem­nych i mięk­kich obję­ciach mat­czy­nego wnę­trza?

Dziew­czynka zaczęła się już do tego przy­zwy­cza­jać, a kto wie, może nawet to życie w mat­czy­nych obję­ciach zdą­żyło się jej spodo­bać, kiedy zanie­siono ją do kościoła, aby nadać jej imię.

Tego dnia cała ta histo­ria dopiero miała się wyda­rzyć, a chrzcielna woda świę­cona pobło­go­sła­wiła jej czoło i pod­lała zie­mię Prus Wschod­nich, które wciąż jesz­cze ist­niały, a zamiesz­ku­jący je ludzie nie wie­dzieli, że ich dni są poli­czone i że czeka je wła­sny chrzest z ognia, mający na zawsze wyma­zać nazwę tych ziem. Tego dnia, jak od 1918 roku, dumne Prusy były odse­pa­ro­wane od swo­ich Nie­miec, nie z wła­snej woli, lecz w ramach kary narzu­co­nej przez świat. A ich miesz­kańcy – w tym świeżo ochrzczona dziew­czynka – tkwili w odosob­nie­niu niczym oddzie­la­jąca się od kija drza­zga: jesteś, ale jakby cię nie było; sta­no­wisz część cało­ści, ale nie­mal się o tobie nie pamięta. Żyli daleko, ale wciąż tęsk­nili do swych zachod­nich ger­mań­skich braci; dzie­liło ich morze, ale jesz­cze bar­dziej dzie­liła ich zie­mia. Żyli daleko, ale ni­gdy nie zapo­mnieli o ojczyź­nie i głę­boko pra­gnęli poru­szać się swo­bod­nie po utra­co­nych zie­miach, prze­kształ­co­nych w roz­dzie­la­jącą ich gra­nicę; zie­miach, które nie­gdyś były Pru­sami, a które teraz świat upar­cie nazy­wał kory­ta­rzem pol­skim.

W dniu, w któ­rym dziew­czynka otrzy­mała chrzest z wody, daleko było jesz­cze do chrztu z ognia, a świat w następ­nych dzie­się­cio­le­ciach miał wło­żyć ogrom wysiłku, aby zro­zu­mieć kolej­ność zda­rzeń i wagę zmien­nych; miał zaprzę­gnąć tęgie umy­sły i wyło­żyć ogromne środki, by zba­dać źró­dła winy i okru­cień­stwo win­nego czy też win­nych. Miał rów­nież wybiór­czo prze­mil­czeć to, co nie pozwa­lało mu zapo­mnieć o nie­wy­ba­czal­nych aspek­tach wła­snej zbrodni. Miał też zło­żyć obiet­nicę, że to się już ni­gdy nie powtó­rzy. I mało kto miał gło­śno mówić o tym, że była ona z góry ska­zana na porażkę, ponie­waż podobną obiet­nicę zło­żono już poprzed­nim razem, karząc agre­sora, karząc prze­gra­nego.

Wybrane imię miało się póź­niej podo­bać dziew­czynce, ale tego dnia pastor wylał je na nią znie­nacka i obfi­cie; lodo­wate, bo nie spo­sób, by woda w chrzciel­nicy była let­nia. Bez­ce­re­mo­nial­nie chlu­snął nim na jej cie­płe czoło. Dzięki tej wodzie i tysiącom bło­go­sła­wieństw imię przy­warło do niej na zawsze, ale bru­talne ude­rze­nie zimna spra­wiło, że Ilse wydała z sie­bie krzyk, który prze­ro­dził się w płacz, nie­prze­rwany aż do końca cere­mo­nii.

Jej rodzice wypra­wili skromną uro­czy­stość, na jaką nie mogli sobie pozwo­lić jesz­cze cztery lata wcze­śniej, kiedy chrzcili star­szą córkę. „Jak wiele może się zmie­nić w cztery lata”, myśleli, gdy zasta­wiali stół dla sze­ściorga gości, a wokół uno­sił się wspa­niały zapach pie­czo­nej gęsi. Jakże odle­gły był głód, jakiego doświad­czyli w dzie­ciń­stwie i mło­do­ści. Jak dobrze wybrali kanc­le­rza, który wyra­to­wał Niemcy z nie­do­statku.

Tego samego dnia, choć daleko stam­tąd, fran­cu­ska dzien­ni­karka _madame_ Titaÿna prze­pro­wa­dziła z tym ponu­rym lide­rem prze­dziwny wywiad dla miej­sco­wej gazety. On powie­dział jej: „Żaden Nie­miec nie chce wojny. Ostat­nia kosz­to­wała nas dwa miliony ofiar i sie­dem i pół miliona ran­nych. I nawet gdy­by­śmy wygrali, to żadne zwy­cię­stwo nie byłoby warte tej ceny”, a ona wró­ciła do swo­jego kraju z prze­ko­na­niem, że ani ten męż­czy­zna, ani jego naród nie sta­no­wią zagro­że­nia dla pokoju.

Ich kanc­lerz, tak jak oni, pra­gnął pokoju. Na świe­cie mówiono, że poprzed­nia wojna skoń­czyła z innymi raz na zawsze. I bez wąt­pie­nia skoń­czyła rów­nież z nimi. Har­twig i Wanda Hahl­broc­ko­wie prze­żyli znisz­cze­nie i dra­mat. A teraz, po tak ogrom­nych cier­pie­niach, mieli nadzieję obser­wo­wać jedy­nie, jak ich córki dora­stają szczę­śliwe, bez głodu i w pokoju. I myśleli, że z Führerem w końcu będzie to moż­liwe. Trzy lata jego rzą­dów, trzy lata porządku, trzy lata z ich życia, trzy lata pracy, w końcu trzy lata bez głodu i z per­spek­ty­wami na przy­szłość. A teraz, dzięki temu, nowa i uko­chana córka. Ilse.

Dwa lata i dwa mie­siące póź­niej Ilse nie pamię­tała już bólu naro­dzin ani lodo­wa­tej chrzciel­nej wody, ale miała za sobą wiele małych doświad­czeń i zdo­była pewne umie­jęt­no­ści, bo prze­cież ni­gdy nie uczymy się tak szybko, jak w ciągu pierw­szych trzech lat naszego życia. Uczymy się i żyjemy, choć nie pamię­tamy, jak się cze­goś nauczy­li­śmy ani kiedy coś prze­ży­li­śmy.

To wła­śnie wtedy Ilse poznała tych, któ­rzy zamiesz­ki­wali jej nie­wielki, her­me­tyczny świat; nauczyła się odróż­niać głód i jego ukłu­cia, ale też nauczyła się cier­pli­wie cze­kać; jedze­nie zawsze się poja­wiało, już jej matka o to dbała; nie musiała pła­kać, bo nauczyła się wielu słów, w tym „jestem” i „głodna”. W ciągu tych pierw­szych lat nauczyła się też, że komi­nek z pew­nej odle­gło­ści daje cudowne cie­pło, ale można się popa­rzyć, gdy podej­dzie się zbyt bli­sko. Nauczyła się wsta­wać, cho­dzić i prze­mie­rzać schody w górę i w dół. Nauczyła się nazy­wać rze­czy. Nazy­wać sie­bie: Ilse Hahl­brock, choć wciąż łamała sobie język przy nazwi­sku.

Nauczyła się też nie pła­kać, bo łzami mogła jedy­nie zde­ner­wo­wać matkę, która zawsze mówiła jej: „Ilse, my ni­gdy nie pła­czemy”. Dowie­działa się, jak to jest pra­gnąć cudzej rze­czy – bo lalka sio­stry zda­wała się jej ład­niej­sza od wła­snej – ale nauczyła się też zagłu­szać to pra­gnie­nie i zado­wa­lać się tym, co ma, bez wsz­czy­na­nia awan­tur, bo i tak niczego by tym nie osią­gnęła.

W tym cza­sie nauczyła się rów­nież bać się gęsi i psów, choć nikt nie potra­fił tego zro­zu­mieć: Kaj­zer, jedyny pies w jej świe­cie, ni­gdy nie odwa­żyłby się jej nastra­szyć, a tym bar­dziej skrzyw­dzić.

Ale nie było spo­sobu, by ją o tym prze­ko­nać.

– On nie gry­zie, Ilse. Kaj­zer to dobry pies, pogła­skaj go.

Ale dziew­czynka miała swoje powody, by się go bać, choć nie pamię­tała już dla­czego i nie było przy tym żad­nych świad­ków.

Otóż pew­nego razu – a był to jeden z tych rzad­kich razów, kiedy już jako dwu­latka wyszła z domu nie­zau­wa­żona przez matkę ani przez pra­cu­ją­cych na polu robot­ni­ków, któ­rzy nie dostrze­gli błą­ka­ją­cej się samot­nie dziew­czynki – Ilse udała się nad zamiesz­ki­wane przez gęsi jeziorko, zwa­biona ich gęga­niem i wizją małych gąsią­tek.

Poprzed­niej nocy ojciec obie­cał jej, że wkrótce ją tam zapro­wa­dzi, ale Ilse nie wie­działa, ile to jest „wkrótce” i tam­tego dnia poczuła, że od zło­że­nia tej obiet­nicy minęła cała wiecz­ność, dla­tego posta­no­wiła pójść sama, aby poba­wić się z piskląt­kami i porząd­nie je okryć: woda w jezio­rze zawsze była lodo­wata, a skoro ona sama ani tro­chę nie lubiła zim­nej wody, to wywnio­sko­wała, że one tym bar­dziej nie lubią.

Ale gęsi, które zawsze były nieco zdzi­czałe, nie pozwo­liły jej ani się zbli­żyć do nowych człon­ków rodziny, ani poba­wić się z nimi czy okryć choćby jedno gąsiątko; gdy tylko zoba­czyły zbli­ża­jące się ludz­kie dziecko, zaczęły trze­po­tać skrzy­dłami i prze­bie­rać nogami w wodzie, aż dotarły na ląd. A potem puściły się bie­giem po suchej ziemi.

Ilse miała już jakieś doświad­cze­nie życiowe: wie­działa, jak odróż­nić mięk­kie „Ilse”, wydo­by­wa­jące się z ust matki, gdy sie­działa spo­koj­nie przez dłuż­szy czas i pozwa­lała jej wyko­ny­wać swoje obo­wiązki, od dud­nią­cego po całym domu „Ilse”, kiedy wzbra­niała się przed wej­ściem do wanny, nie przy­cho­dziła do stołu na zawo­ła­nie, zosta­wiała nie­do­je­dzoną kieł­basę albo kłó­ciła się z sio­strą.

Być może wła­śnie z tego powodu, a może dla­tego że w odpo­wied­nim momen­cie po raz pierw­szy w życiu zadzia­łał u niej instynkt samo­za­cho­waw­czy, z całą pew­no­ścią stwier­dziła, że gęsi wcale nie wybie­gły jej na powi­ta­nie i że musi ucie­kać przed nad­cią­ga­ją­cym zagro­że­niem. Nagle ści­snęło ją w dołku, po czym się obró­ciła i, nie oglą­da­jąc się za sie­bie, zaczęła biec tak szybko, jak tylko pozwa­lały jej na to nieco ponad dwu­let­nie nóżki.

W trak­cie ucieczki chciała wydo­być z sie­bie krzyk, ale był tak gło­śny i tak potężny, że ści­snął jej gar­dło i skrył się w jej malut­kim ciele, aby ni­gdy go już nie opu­ścić.

Ilse bie­gła więc w wymu­szo­nej, abso­lut­nej ciszy. Oddy­chała tylko dla­tego, że nie miała innego wyj­ścia. Wie­działa – skąd? – że gęsi są od niej szyb­sze, że ją dosię­gną i podzio­bią, i że wydzio­bią jej skórę, a nawet włosy.

Nie odwa­żyła się spoj­rzeć za sie­bie.

_Schnell lau­fen_ – popę­dzała się, choć żaden dźwięk nie potra­fił poru­szyć jej strun gło­so­wych. – _Schnell, Schnell lau­fen!_

I już czuła na swo­ich kost­kach gorący oddech wście­kłych pta­ków.

Wtedy zauwa­żyła kątem oka, jak potężny Kaj­zer zbliża się do niej w peł­nym biegu. Gdyby się obró­ciła, to dostrze­głaby, że pies sta­nął pomię­dzy nią a jej skrzy­dla­tymi agre­so­rami, aby ją obro­nić, ale tego nie zro­biła: ze wzro­kiem wbi­tym przed sie­bie poczuła tylko, jak ogon owczarka nie­miec­kiego muska jej nogi i w popło­chu odnio­sła wra­że­nie, że dosię­gły ją jego wiel­kie kły, dla­tego od razu pomy­ślała, że – w zmo­wie z dzi­kimi gęsiami – przy­łą­czył się do pogoni za zdo­by­czą.

W jej prze­ra­żo­nym umy­śle jego szcze­ka­nie zlało się z ich gęga­niem. I przy­spie­szyła.

Ilse skryła się w sto­dole, zasko­czona, że udało się jej wygrać ten wyścig. Tam, w ciem­no­ści, uspo­ko­iła przy­spie­szony rytm serca. Ukryła się bez­sze­lest­nie i po jakimś cza­sie ogar­nął ją nowy lęk, który pozwo­lił jej zapo­mnieć o tym poprzed­nim: bała się, że nagle usły­szy szorst­kie „Ilse”, jakim matka obda­rzała ją, gdy była nie­grzeczną dziew­czynką, jak wła­śnie tego dnia. „_Nein, Ilse. Nicht allein_” – słowo matki było w domu świę­to­ścią: nie wychodź ni­gdzie sama, Ilse.

I gdyby nie żołą­dek, naj­lep­szy moty­wa­tor, to spę­dzi­łaby tam całe popo­łu­dnie, a może nawet i noc. Ale głód prze­ko­nał ją, że czas wra­cać, aby zmie­rzyć się z kon­se­kwen­cjami, nawet jeśli mia­łaby usły­szeć od matki pełne pre­ten­sji „Ilse”. Kiedy była głodna, to nie potra­fiła myśleć o niczym innym – a wła­śnie nade­szła pora na grzankę z masłem – dla­tego jej umysł zapo­mniał o tym, co ciało miało zapa­mię­tać już na zawsze: o powo­dach, dla któ­rych bała się gęsi i psów.

To, co wyda­wało się jej wiecz­no­ścią, trwało zale­d­wie pół godziny. Matka, zajęta wyszy­wa­niem far­tusz­ków i halek dla swo­ich córek, nawet nie zauwa­żyła jej nie­obec­no­ści, prze­ko­nana, że dziew­czynki udały się na drzemkę. Nie było żad­nych pre­ten­sji, tylko grzanki z domo­wym kre­mo­wym masłem. Póź­niej Ilse przez całe popo­łu­dnie bawiła się z sio­strą, Irm­gard, która ponie­waż była od niej cztery lata star­sza, miała się nią zaj­mo­wać – i pil­no­wać, by nie wycho­dziła sama z domu – gdy matka szyła, tkała, wyszy­wała, sprzą­tała czy goto­wała.

Gdy wró­cił ojciec, wie­działa, że nade­szła pora kola­cji; na szczę­ście znowu była głodna. Matka podała kiszoną kapu­stę z kieł­basą cie­lęcą, jej ulu­bioną.

Kaj­zer, który wcho­dził do domu tylko za zgodą ojca, wpa­try­wał się w nią uważ­nie, jakby chciał ją zjeść. A Ilse – która od tam­tego popo­łu­dnia już na zawsze miała tłam­sić w sobie krzyk – stra­ciła zain­te­re­so­wa­nie jedze­niem i szu­kała schro­nie­nia na kola­nach ojca.

Kaj­zer, ow­szem, patrzył pożą­dli­wie, ale nie na nią: wbi­jał wzrok w kieł­basę, nie­mal z miło­ścią. Uwa­żał, że zasłu­guje na spe­cjalną nagrodę za boha­ter­stwo; za to, że ją ura­to­wał i sta­nął pomię­dzy nią a gęsiami, a także za to, że bolało go całe ciało, podzio­bane w trak­cie zacię­tej bitwy przez pie­rza­ste demony.

Cze­kał cier­pli­wie, ale kola­cja już się skoń­czyła i nikt, nawet dziew­czynka, nie podzie­lił się z nim choćby piętką chleba. I to nie tylko dla­tego, że Ilse o tym nie pomy­ślała i nie odwa­żyła się zbli­żyć ręki do jego ogrom­nego i wygłod­nia­łego pyska, ale także dla­tego, że cho­ciaż wciąż miała ści­śnięty żołą­dek, to zja­dła wszystko; nie ośmie­liła się zosta­wić nawet naj­mniej­szego okruszka, bo gdy matka mówiła: „_Alles essen”_, ona opróż­niała talerz, i to bez zająk­nię­cia.

Nie wie­działa, że wyda­rze­nia z 25 marca 1938 roku pozo­staną w niej bar­dziej jako instynkt niż wspo­mnie­nia. Tam­tej nocy kła­dąc się do łóżka, Ilse nie wie­działa też, że ten dzień zapi­sze się na zawsze w pamięci jej roda­ków, wcale nie dla­tego, że jakaś mała pru­ska dziew­czynka wystra­szyła się gęsi, bro­nią­cych swo­jego tery­to­rium i swo­jej rodziny, ale dla­tego, że pan i władca losu tych ziem wyło­żył swoje inten­cje przed Niem­cami i całym świa­tem w trak­cie swo­jej wizyty w Kró­lewcu.ARNO. 25 MARCA 1938

Arno

_25 marca 1938_

2. Chłopiec i łopot flag

Jechał do Kró­lewca po raz pierw­szy w życiu, ale Arno, który wła­śnie wtedy koń­czył trzy lata, jesz­cze tego nie wie­dział. Nie zapa­mię­tał też gorącz­ko­wych przy­go­to­wań do dnia, który cała rodzina miała spę­dzić poza swoim nie­wiel­kim gospo­dar­stwem.

Tego dnia nikt nie musiał go budzić; był naj­młod­szy z czwórki rodzeń­stwa i wciąż obo­wią­zy­wała go zasada wła­ściwa wszyst­kim malu­chom: że dzień zaczyna się wraz z ich prze­bu­dze­niem.

A po nich otwiera oczy matka, a następ­nie słońce. A po nich kogut ogła­sza nadej­ście nowego dnia, a krowa domaga się wydo­je­nia. A po nich budzi się ojciec, aby pomóc matce, która musi ulżyć ryczą­cej kro­wie. A po nich budzą się pozo­stali człon­ko­wie rodziny, zwa­bieni zapa­chem przy­go­to­wa­nego przez ojca śnia­da­nia, choć wole­liby jesz­cze tro­chę pospać; choć wole­liby przy­kleić się do poduszki lub żeby przez okno wpa­dło choć tro­chę świa­tła, nim będą musieli otwo­rzyć oczy.

Ale to nie­moż­liwe: nowy dzień już się zaczął, a wraz z nim codzienna krzą­ta­nina w nie­wiel­kim obej­ściu Schip­pe­rów.

Rzecz jasna, Arno jako trzy­la­tek nie pła­kał już po prze­bu­dze­niu. Skoń­czył z tym, gdy nauczył się potrzeb­nych mu słów.

– _Mut­ter! Vater! Ich möchte mein Frühstück_!

Ten pora­nek zaczął się jak zwy­kle: naj­młod­szy domow­nik doma­gał się śnia­da­nia, a pozo­stali pra­gnęli wyle­gi­wać się w łóżku choćby chwilę dłu­żej. Potem przy­szedł czas na zwy­kłe gospo­dar­skie zaję­cia, choć Schip­pe­ro­wie wyko­ny­wali je z więk­szym niż zazwy­czaj pośpie­chem, a następ­nie ele­gancko się ubrali: wło­żyli odświętne stroje, mimo że to nie była nie­dziela, bo wszy­scy razem jechali do mia­sta.

– To histo­ryczny dzień, Arno, a do tego dziś są twoje uro­dziny – powie­dział ojciec, Karl Schip­per, gdy zapi­nali płasz­cze przed wyj­ściem.

Był już 25 marca, ale wio­sna na tych zie­miach jesz­cze się nie obu­dziła, choć zima wcale nie była taka ciężka. Przy odro­bi­nie szczę­ścia koło połu­dnia wyj­dzie słońce. Przy odro­bi­nie szczę­ścia śnieg nie zasko­czy ich po dro­dze do Kró­lewca i z powro­tem.

Chłopcu udzie­lił się entu­zjazm star­szych braci, któ­rzy dużo lepiej rozu­mieli, co się dzieje. Dla ośmio­let­niego Fritza i sied­mio­let­niego Johanna, uwa­ża­ją­cych się za wytraw­nych podróż­ni­ków, dzień zapo­wia­dał się o wiele cie­ka­wiej niż dotych­cza­sowe wyprawy do mia­sta z ojcem: widzieli już oka­załe domy i budynki z ogrom­nymi oknami, dzwony z kate­dry we From­borku, bru­ko­wane ulice czy sie­dem mostów, i bawili się w ogro­dach zamku nad jezio­rem; to wszystko im się podo­bało, ale nawet takie atrak­cje bla­dły w obli­czu zapo­wia­da­nego na ten dzień, histo­rycz­nego wyda­rze­nia. I było to dla nich nie­po­jęte, bo w trak­cie tej wizyty mieli się nawet oprzeć poku­sie owo­co­wych mar­ce­pan­ków od Schwer­mera, które mogli spró­bo­wać przy jed­nej z tych rzad­kich oka­zji, kiedy ich ojciec miał jed­no­cze­śnie pie­nią­dze, czas i dobry humor.

Ale choć mieli się za doświad­czo­nych glob­tro­te­rów – w porów­na­niu z Arnem, który wciąż był dla nich małym dziec­kiem i nie wycho­dził poza naj­bliż­szą oko­licę gospo­dar­stwa, a także z Helgą, która choć star­sza, to jed­nak była dziew­czynką i para­jący się sto­larką ojciec ni­gdy nie zabie­rał jej ze sobą do pracy do mia­sta – to jed­nak wciąż mieli tylko osiem i sie­dem lat; droga na­dal bar­dzo im się dłu­żyła i wszystko odwra­cało ich uwagę od obiet­nic tam­tego dnia. Jak na dobrych braci i prze­wod­ni­ków wyprawy przy­stało, poka­zy­wali Arnowi to, co poja­wiało się na dro­dze, wciąż usia­nej klek­sami śniegu, i cho­dzili z nim z jed­nego końca fur­manki na drugi: a to na pra­wym pobo­czu stał wielki wół, a to owce blo­ko­wały prze­jazd, a to po lewej leżał mar­twy pies w sta­nie zaawan­so­wa­nego roz­kładu.

– Widzia­łeś jego oczy, Arno?

Arno też chciał wszystko zoba­czyć, ale matka bała się, że spad­nie z fur­manki, a wszy­scy wie­dzieli, że nie powinna się dener­wo­wać ani nad­mier­nie wysi­lać.

– Chodź tu – powie­działa do niego Helga, star­sza sio­stra, wska­zu­jąc na swoje kolana. – I już się nie ruszaj.

Helga przy­ci­snęła chłopca mocno do sie­bie, aż w końcu ustą­pił: to jej ramiona znał naj­le­piej, to one dawały mu naj­więk­szą pocie­chę. Matka sia­dała przy nim każ­dej nocy przed zaśnię­ciem i opo­wia­dała mu bajki, ale oprócz ojca to wła­śnie dzie­się­cio­let­nia Helga zawsze brała go na ręce, kła­dła do łóżka, tuliła, gdy miał kosz­mary, besz­tała i kąpała. I to tam, w chro­nią­cych go przed zim­nem ramio­nach sio­stry, zasnął, koły­sany ryt­micz­nym chy­bo­ta­niem fur­manki i nie­koń­czącą się – jak mu się zda­wało – podróżą do nie­zna­nego mu celu.

– Doje­cha­li­śmy.

Helga potrzą­snęła nim. Arno otwo­rzył oczy i od razu oprzy­tom­niał. Wokół nich pano­wał ogromny gwar. Ni­gdy wcze­śniej nie widział tylu ludzi ani tylu wozów naraz. Matka dys­ku­to­wała z ojcem.

– Jeśli zosta­wimy fur­mankę bez opieki, to nam ją ukradną.

– Nie. Dziś nikt by się na to nie odwa­żył. Poza tym nie możemy już dalej jechać. Popatrz, wszy­scy robią tak samo.

Tego dnia do Kró­lewca przy­byli oko­liczni miesz­kańcy, a jego sze­ro­kie ulice nie były w sta­nie pomie­ścić wszyst­kich wozów. To był histo­ryczny dzień i nikt nie chciał go prze­ga­pić: na twa­rzach ludzi malo­wało się pod­nie­ce­nie. Wokół nich inni podróżni zosta­wiali swoje pojazdy poza murami mia­sta, tak bli­sko sie­bie, jak tylko pozwa­lały im na to konie. Zabie­rali ze sobą tylko kosze lub torby z pro­wian­tem na dal­szą drogę. Schip­pe­ro­wie zro­bili to samo, a Arno sie­dział na bar­kach ojca: „W tym tłu­mie zgu­bił­byś się doku­ment­nie, _mein Sohn”_.

Arno cza­sem nie rozu­miał, dla­czego doro­śli mówią na jego widok: „Jaki ten chło­piec jest wysoki!”, skoro był tylko małym, wyma­ga­ją­cym uwagi dziec­kiem. Prze­cież gdyby był wysoki, ozna­cza­łoby to, że jest już duży, star­szy. A w domu wszy­scy byli wyżsi od niego. Prze­cież gdyby był wysoki, to mógłby dosię­gnąć leżą­cego na regale masła. Gdyby był wysoki, to mógłby dosię­gnąć wyko­na­nego przez ojca drew­nia­nego konika za każ­dym razem, gdy Fritz mu go wyry­wał i szy­der­czo uno­sił ramię, tak by Arno nie mógł go odzy­skać. Gdyby był wysoki, to Fritz nie odwa­żyłby się na takie żarty.

Sie­dząc na ramio­nach ojca, po raz pierw­szy poczuł się naprawdę wysoki. Mógł obser­wo­wać wszystko: łyse głowy męż­czyzn, któ­rzy nie nosili kape­lu­szy, i pióra przy kape­lu­szach ele­ganc­kich dam; cie­szył się, że jego bra­cia są od niego dużo niżsi, bo tam, na górze, jako pierw­szy mógł usły­szeć gra­jącą na uli­cach i wita­jącą przy­by­szów muzykę. Wier­cił się na wszyst­kie strony, by nie prze­ga­pić żad­nego szcze­gółu, nie bacząc na upo­mnie­nia ojca: „Nie ruszaj się tak, Arno”.

Nad­jeż­dżało coraz wię­cej wozów, więc chło­piec pomy­ślał z dumą, że jego dzielny tata wygrał dla nich ten wyścig, wespół ze swoim szyb­kim koniem.

Nieco dalej, już na prze­stron­nych uli­cach, miał wra­że­nie, jak gdyby wszystko było jed­nym wiel­kim murem: od ota­cza­ją­cych mia­sto for­ty­fi­ka­cji aż po naj­wyż­sze budynki, jakie kie­dy­kol­wiek widział. Zdu­miony, patrzył w górę. Wcze­śniej na takich wyso­ko­ściach obser­wo­wał jedy­nie gęsi prze­la­tu­jące nad domem, który przy miej­skich zabu­do­wa­niach wyda­wał mu się maleńki. Roz­dzia­wił usta w zachwy­cie, a wtedy ojciec powie­dział: „Zamknij buzię, _Sohn_, bo wleci ci mucha”. Więc ją zamknął, ale ta była nad­zwy­czaj uparta i od czasu do czasu znów się otwie­rała, bo dzi­wiło go o wiele wię­cej niż tylko roz­miary budyn­ków i kościo­łów. Mia­sto zda­wało się być gotowe na praw­dziwe święto: gdzie­kol­wiek spoj­rzał, flagi – te duże, te małe i te ogromne – łopo­tały niczym czer­wono-czarne skrzy­dła, ula­tu­jąc ku niebu przy podmu­chach wia­tru.

Przed­się­bior­cze kobiety sprze­da­wały kwiaty i flagi w roz­mia­rze wprost ide­al­nym dla jego małych rączek. I zapra­gnął mieć jedną z nich.

– _Papa, ich möchte eine Flagge_!

– _Nicht jetzt._

To były naj­bar­dziej fru­stru­jące słowa, jakie Arno kie­dy­kol­wiek poznał: „Teraz nie”. Teraz nie możesz tego ciastka. Teraz nie możesz się bawić. Teraz nie krzycz. _Nicht jetzt._ Teraz nie jedz chleba. Teraz nie możesz mieć takiej ład­nej flagi, jak inni. Teraz nie, teraz nie. Po trzech latach życia te słowa zdą­żyły mu się już znu­dzić, ale wie­dział, że gdy wypo­wia­dali je rodzice, nie było na nie rady. Tak więc teraz nie, ale może póź­niej?

– _Ja_. Zoba­czymy.

Ojciec nie chciał się zatrzy­mać, choć Arno mocno kop­nął go nogą, jak konia. Chyba się gdzieś spie­szyli. Szli tak szybko, jak tylko stan matki na to pozwa­lał.

Arno wie­dział, że nie wszyst­kie matki są takie jak jego. Znał na przy­kład grubą _Frau_ Fili­pek, która zacho­dziła do nich raz w tygo­dniu, żeby kupić jajka, i pła­ciła za nie masłem i wędli­nami. Ona miała wię­cej dzieci i wię­cej ener­gii, a cza­sem razem z towa­rami na wymianę nio­sła w ramio­nach jedną z lato­ro­śli; do tego, oczy­wi­ście, musiała nieść swój wła­sny cię­żar.

Dzieci wyko­rzy­sty­wały każdą minutę na zabawę, pod­czas gdy pogrą­żone w roz­mo­wie matki prze­dłu­żały trans­ak­cję. Ale były kobie­tami zaję­tymi i prak­tycz­nymi, dla­tego prędko prze­ry­wały poga­wędkę: było wiele do zro­bie­nia, a Filip­ko­wie musieli iść dalej.

Po wymia­nie towaru zaru­mie­niona kobieta z zado­wo­le­niem pako­wała jajka do koszyka z taką samą ener­gią jak wcze­śniej, pod­czas gdy jego wychu­dzona i mil­cząca matka przy­glą­dała się z progu, jak sąsiadka odma­sze­ro­wuje żwa­wym kro­kiem, po czym na powrót sia­dała przy kuchen­nym stole, by odpo­cząć i nabrać tchu. Nawet nie pró­bo­wała wziąć swo­jego syna na ręce, i choć mu to tłu­ma­czyli, cza­sem nie rozu­miał, dla­czego matka tylko podaje mu rękę i ni­gdy go nie pod­nosi.

– Pamię­tasz, jak kie­dyś obtar­łeś sobie kolano? Pamię­tasz, jak cię bolało? Mamę tak samo boli serce – powie­dział mu kie­dyś ojciec.

– Ale wyzdro­wieje?

– Nie.

Dla­tego trzeba było o nią dbać. Bo ciężko się żyje z obtar­tym ser­cem. Ale Arno cza­sem o tym zapo­mi­nał.

Codzien­nie przed wyj­ściem do pracy ojciec mówił mu: „Uwa­żaj na mamę, bądź pomocny, nie spra­wiaj jej pro­ble­mów”. I Arno zaczy­nał dzień z takim zamia­rem, ale prędko mu to umy­kało. Chciał się bawić i zapo­mi­nał o obtar­tym sercu matki. Chciał bie­gać i się wspi­nać, choć jego rodzeń­stwo wciąż jesz­cze było w szkole, a ojciec w pracy, i tylko osła­biona matka mogła się nim zaj­mo­wać.

Igno­ro­wał więc powzięte led­wie parę minut wcze­śniej posta­no­wie­nie, i prędko zapo­mi­nał o zło­żo­nych obiet­ni­cach; zapo­mi­nał, że powi­nien sie­dzieć w miej­scu, i zbli­żał się zbyt­nio do pale­ni­ska, cho­ciaż dobrze wie­dział, że mu nie wolno; i cho­dził obser­wo­wać krowę albo tarzać się w psze­nicy, choć matka mu tego zabra­niała. I przy­po­mi­nał sobie o swo­ich obiet­ni­cach i posta­no­wie­niach dopiero wtedy, gdy zauwa­żał bladą, wzbu­rzoną i pozba­wioną tchu matkę, pod­cho­dzącą do niego tak szybko, jak tylko mogła sobie na to pozwo­lić, aby go odcią­gnąć, ura­to­wać lub zbesz­tać.

A teraz, sie­dząc na bar­kach ojca, Arno czuł się wysoki i doj­rzały, jak wszy­scy wysocy ludzie, któ­rzy nie zapo­mi­nają o zło­żo­nych obiet­ni­cach, i od czasu do czasu spo­glą­dał na matkę, drobną kobietę idącą powol­nym, acz zde­cy­do­wa­nym kro­kiem. Posta­no­wił, że da znać ojcu, jak tylko zoba­czy, że poczuła się gorzej. Bo to aku­rat potra­fił: wyczuć dokładny moment, w któ­rym jej się pogar­szało. W tej dzie­dzi­nie był eks­per­tem, wszak doświad­czał tego od dnia swo­ich naro­dzin.

Schip­pe­ro­wie prędko wto­pili się w morze ludzi, któ­rzy naj­wy­raź­niej szli w tym samym kie­runku. I było tam coraz wię­cej flag, a począt­kowo ciche pie­śni zaczęły roz­brzmie­wać z coraz więk­szą mocą.

Arno ich nie znał. Były zupeł­nie inne od tych, które matka śpie­wała mu czule, kiedy star­czyło jej tchu, by pocią­gnąć melo­dię, ale też mu się podo­bały. Nie znał słów, ale je wymy­ślał, naj­pierw nie­śmiało, a póź­niej peł­nym gło­sem, by poczuć się czę­ścią coraz więk­szej i coraz bar­dziej hała­śli­wej grupy osób, stop­niowo zle­wa­ją­cej się w jed­no­rodną masę.

A z każdą nutą, z każ­dym odde­chem, ze wszyst­kich ust wydo­by­wały się deli­katne obłoczki pary, które zaczęły się łączyć, kłę­bić i powięk­szać. Ten nowo powstały obłok był coraz wyraź­niej­szy, zaczy­nał żyć wła­snym życiem, aż na koniec zamie­nił się w podmuch, a następ­nie falę mgły, która go otu­liła, dając wra­że­nie, że unosi się w powie­trzu.

I zda­wało mu się, że matka kro­czy z nieco więk­szą siłą i nabrała tro­chę koloru, a jego bra­cia uro­śli, ot tak, tylko dzięki tym pio­sen­kom. A obok szły inne dzieci, tak samo wyso­kie jak on, sie­dzące okra­kiem na bar­kach rodzi­ców i uno­szące ramiona, jak gdyby dowo­dziły mor­skimi stat­kami; chłopcy i dziew­czynki, któ­rych ni­gdy wcze­śniej nie widział, które patrzyły na sie­bie w mar­szu i roz­po­zna­wały swoje spoj­rze­nia, uśmie­chy i słowa pio­se­nek, ale pra­wie żadne nie potra­fiło wymó­wić ani nie rozu­miało ich sensu poza tym, że obie­cy­wano w nich chleb. A to im się podo­bało.

_Die Straße frei den brau­nen Bata­il­lo­nen._

_Die Straße frei dem Stur­mab­te­ilung­smann!_

_Es schau_’_n aufs Haken­kreuz voll Hof­f­nung schon Mil­lio­nen._

_Der Tag für Fre­iheit und für Brot bricht an!_

Ale po tak dłu­gim spa­ce­rze zaczęło mu się zda­wać, że z bar­ków ojca wyro­sły kolce, a ból poślad­ków odwiódł jego uwagę od pio­se­nek. Zachciało mu się pić, a głód był sil­niej­szy od chęci posia­da­nia flagi.

– _Papa: Ich bin hun­grig!_

_–_ Już nie­da­leko. Wytrzy­maj. Dosta­niesz jeść, gdy doj­dziemy na miej­sce.

Nie­stety tak jak wszy­scy wokół, nie dotarli na żadne kon­kretne miej­sce: jacyś żoł­nie­rze zatrzy­my­wali tłum, by roz­mie­ścić go po obu stro­nach sze­ro­kiej alei.

Schip­pe­ro­wie mieli szczę­ście: dzieci usia­dły na kra­węż­niku, a doro­słym nikt nie zasła­niał widoku parady, która miała się roz­po­cząć lada chwila, po ofi­cjal­nym powi­ta­niu na dworcu kole­jo­wym. _Frau_ Schip­per dała każ­demu ze swo­ich dzieci por­cję chleba i kieł­basy.

– Jedz powoli, Arno. Nie udław się.

Dzieci jadły na sie­dząco, a doro­śli na sto­jąco. Arno zmo­czył weł­niane skar­pety, wyle­wa­jąc na sie­bie kubek cie­płej her­baty, więc ojciec wziął go na chwilę w ramiona – dopóki stopy mu nie prze­schły – opa­tu­lił swoim płasz­czem i ogrzał.

Wciąż roz­brzmie­wały pie­śni, teraz już w akom­pa­nia­men­cie zespo­łów. Nie­które głosy wzno­siły się ponad inne – te nale­żące do zwy­kłych śmier­tel­ni­ków – przez mega­fony, naka­zu­jąc powta­rzać slo­gany, odpo­wia­dać uni­sono, uno­sić rękę i wspól­nie krzy­czeć raz po raz, aż do per­fek­cji: „_Ha Hidla_!”. Wtedy Arno popro­sił ojca, by posta­wił go na ziemi, i sto­jąc na kra­wę­dzi ulicy, dołą­czył do tych gło­sów:

Cza­sem krzy­czał: „_Zi hail! Zi hail!”_; cza­sem zaś: „_Ha Hidla! Ha Hidla!”_.

Robił to bez­myśl­nie, nie zasta­na­wia­jąc się, co ozna­czają te powta­rzane z taką werwą słowa, uno­sił też rękę nie­mal ku niebu, jak przy­stało na praw­dzi­wego członka tej masy. Ale prędko od tych okrzy­ków zaschło mu w gar­dle, a ręka zmę­czyła się od nie­ustan­nego pod­no­sze­nia i opusz­cza­nia.

Zabawa stra­ciła swój urok, nim jesz­cze na dobre się zaczęła.

Poczuł ucisk na pęcherz, co dopiero nie­dawno nauczył się odróż­niać na czas, by nie zmo­czyć ubrań, i pona­glał ojca tak długo, aż został zapro­wa­dzony na tyły budynku i wypróż­nił się cie­płym i paru­ją­cym stru­mie­niem.

Kiedy wró­cili na miej­sce, nic się nie zmie­niło. I Arno raz po raz to sia­dał, to wsta­wał. Tkwił tam z przy­musu, choć pra­gnął być gdzie indziej. Nie rozu­miał, dla­czego nie może wybiec na sam śro­dek pustej alei, która wzy­wała go bez ustanku. Prze­cież mógłby zagrać w zbi­jaka z innymi dziećmi w jego wieku, tak samo jak on znu­żo­nymi dłu­gim mar­szem, gło­śnymi okrzy­kami i bez­sen­sow­nym ocze­ki­wa­niem. Wszy­scy by się dobrze bawili. Ale nie: nie ruszaj się, Arno; nie schodź z chod­nika; nie zgub się; no już, śpie­waj. No i nie powi­nien dener­wo­wać matki. Pew­nie prędko by o tym zapo­mniał, gdyby dłoń ojca nie zaci­skała się mocno na jego ramie­niu za każ­dym razem, kiedy męż­czy­zna prze­czu­wał, że syn zaraz puści się bie­giem w poszu­ki­wa­niu wol­no­ści i prze­strzeni.

– _Nein_, Arno.

Arno usiadł. Znowu. Musiał cze­kać. Znowu. Ale na co miał cze­kać? Tego nie wie­dział.

Pod koniec dnia, po wielu godzi­nach ocze­ki­wa­nia, cały ten plan, śpiewy i slo­gany stra­ciły swój urok, a nawet prawo do ist­nie­nia w jego umy­śle. Ze zmę­cze­nia zapo­mniał o uczu­ciu, jakiego doświad­czał na bar­kach ojca.

Z tam­tego dnia zapa­mię­tał na zawsze czer­wień flag, choć ni­gdy o tym nie wspo­mi­nał, nawet swo­jej żonie, gdy miesz­kali już daleko stam­tąd, bo zawsze był to dla niego nie­mal zaka­zany i bole­sny temat.

Ponadto co mógłby powie­dzieć o tym tak mgli­stym wspo­mnie­niu? Postrze­gał je raczej w kate­go­riach dozna­nia, i to tak nie­wy­raź­nego, że póź­niej było mu ciężko umie­ścić je na osi czasu. Było dla niego jedy­nie sze­re­giem obra­zów, nawie­dza­ją­cych go cza­sami w naj­głęb­szych snach, kiedy nocami opusz­czał gardę. Ale nie wie­dział, że to wła­śnie tam­tego dnia po raz pierw­szy był świad­kiem czer­wono-czar­nego lotu.

Bo w tam­tej chwili Arno pra­gnął jedy­nie wró­cić do swo­jego małego świata na gospo­dar­stwie i do codzien­nej rutyny; zasiąść do kola­cji, po czym poło­żyć się w cie­płym łóżku, i to przez nikogo nie­po­ga­niany. Sie­dząc na kra­węż­niku pomię­dzy sto­pami rodzi­ców, two­rzą­cymi wokół niego kokon ochra­nia­jący jego małe jeste­stwo przed zadep­ta­niem przez obcych i coraz bar­dziej tło­czą­cych się ludzi, prze­stał już nawet spo­glą­dać do tyłu czy w górę, aby pro­sić: „Chodźmy do domu, _bitte”_, bo doro­śli i tak odpo­wia­dali mu: „Jesz­cze chwila, _Sohn_”.

Więc Arno prze­stał pro­sić. Już nie chciał wbie­gać na śro­dek ulicy. Sie­dział w wyzna­czo­nym miej­scu, nie patrząc przed sie­bie, ani w górę, ani tym bar­dziej do tyłu, bo i tak widział jedy­nie nie­koń­czący się ciemny las nóg i kolan.

Chwilę wcze­śniej pró­bo­wał nawią­zać roz­mowę na migi z chłop­cem, który rów­nie dobrze mógłby być jego lustrza­nym odbi­ciem, bo sie­dział dokład­nie w takiej samej pozy­cji i z tak samo znu­żo­nym spoj­rze­niem u stóp swo­ich rodzi­ców, na brzegu prze­ciw­le­głego chod­nika. Ale nie potra­fili się poro­zu­mieć. Zmę­czony Arno zamknął się w swo­jej szczel­nej bańce, do któ­rej docho­dził jedy­nie mono­tonny szum ota­cza­ją­cej go ludz­kiej masy. Był tam bez­pieczny, ale bar­dzo się nudził, więc oparł brodę na kola­nach i za pomocą małego patyka pró­bo­wał napi­sać swoje imię w bło­cie. Helga uczyła go tego w domu, ale nie wycho­dziło mu to tak dobrze jak sio­strze. I już miał popro­sić ją o pomoc, gdy coś się zmie­niło: w jego małej bańce uci­chły głosy; nastała pełna ocze­ki­wa­nia cisza. Nawet trzy­la­tek, taki jak Arno, potra­fił ją roz­po­znać: wkrótce miało się zda­rzyć coś nie­zwy­kłego. Ale co?

– _Was ist los, Papa?_

– Chodź, Arno! Szybko!

Okrzyki i owa­cje wró­ciły ze zdwo­joną siłą, a ojciec znów wziął go na barki. Stam­tąd miał widok na począ­tek pochodu jeźdź­ców na ogrom­nych koniach; po nich przy­szedł czas na żoł­nie­rzy. Począt­kowo ryt­miczny i zgrany co do sekundy marsz wywarł na chłopcu ogromne wra­że­nie, ale było ich tak wielu, a ich kroki tak do sie­bie podobne, że aż hip­no­ty­zu­jące. A ludzie wokół pod­no­sili i opusz­czali prawą rękę, i krzy­czeli tak, jak ćwi­czyli to już od wielu godzin.

Ciało ojca drżało od krzy­ków, od dud­nie­nia wielu gło­sów naraz, od mega­fo­nów, a także od drga­nia sil­ni­ków pojaz­dów woj­sko­wych, które wła­śnie nad­je­chały. Pojaz­dów prze­róż­nych roz­mia­rów. Było ich wię­cej, niż Arno widział w całym swoim życiu, a wszyst­kie więk­sze, now­sze i bar­dziej impo­nu­jące, bez ani kro­pli kala­ją­cego je błota: jechały razem, wszyst­kie potężne, choć nie­które potęż­niej­sze od innych.

To dzięki nim Arno odna­lazł w sobie resztkę sił, by zapo­mnieć o zmę­cze­niu i nudzie, i odkrył nową pasję, która miała mu towa­rzy­szyć przez resztę życia, a która pozo­sta­wiła w jego pamięci pierw­szy trwały ślad, choć nie potra­fił się do tego przy­znać nawet wiele lat póź­niej, gdy spy­tała go o to uko­chana; musiałby bowiem zaak­cep­to­wać, że pierw­sza rzecz, jaką zapa­mię­tał w życiu, miała zwią­zek z wojną.

Nie mógł ode­rwać oczu od obra­ca­ją­cych się opon, od kół czołgu, które wpra­wiały w ruch ogniwa poru­sza­jące się po cią­głej elip­sie. Arno sta­rał się odróż­nić poszcze­gólne cykle tego łań­cu­cha, ale nie potra­fił. A wtedy jakiś czołg zaczął kiwać wieżą na boki w geście pozdro­wie­nia i kła­niać się armatą w górę i w dół, a Arno wstrzy­mał oddech.

Nie inte­re­so­wał go ich bojowy aspekt, bo wtedy jesz­cze nie rozu­miał, do czego służą. Postrze­gał je jako obiekty mecha­niczne: w jaki spo­sób się poru­szały?

– Jak one dzia­łają, tato?

Ale ojciec mu nie odpo­wie­dział, bo był zajęty swoim wła­snym obiek­tem zain­te­re­so­wań – który wła­śnie prze­jeż­dżał w jed­nym z samo­cho­dów – a głos chłopca ginął pośród okrzy­ków, które roz­go­rzały z nową siłą.

– _Heil Hitler! Heil Hitler!_ – wołali zgro­ma­dzeni.

Ale Arno nie naśla­do­wał już słów, które brzmiały dla niego jak „_ha hidla_”, bo jego uwaga sku­piała się na czymś innym.

Wzru­szony ojciec mówił do niego: „Patrz, Arno”, a on patrzył. Patrzył i patrzył. Przy­glą­dał się. Ana­li­zo­wał. Ale nie śle­dził wzro­kiem tego, na co wska­zy­wał ojciec, bo odkrył te wspa­niałe maszyny i nic nie było w sta­nie ode­rwać go od nich oraz od pytań, które huczały mu w gło­wie tak gło­śno, jak ryk sil­ni­ków i prze­kładni; pytań, któ­rych nie były w sta­nie zagłu­szyć żadne gro­madne okrzyki: Jak one dzia­łają? Jak się poru­szają?

A inten­syw­ność, z jaką pró­bo­wał roz­wią­zać tę zagadkę, spra­wiła, że w tym pierw­szym wspo­mnie­niu Arna Schip­pera wszystko inne się zatarło: od kolo­rów tych pojaz­dów aż po niskiego jego­mo­ścia, który stał wypro­sto­wany w prze­jeż­dża­ją­cym kabrio­le­cie i zda­wał się czuć jesz­cze wyż­szy niż Arno sie­dzący na bar­kach ojca.

I wła­śnie z tej wyso­ko­ści, któ­rej nikt nie odwa­żył się dorów­nać, a którą w przy­szło­ści nie­wielu pró­bo­wało umniej­szyć, jego­mość pozdra­wiał na prawo i lewo, niczym wieża jego czołgu. Ale w prze­ci­wień­stwie do niej ramię męż­czy­zny było cią­gle zwró­cone ku górze, ponie­waż ktoś taki jak on ni­gdy by się nie upo­ko­rzył, kła­nia­jąc się przed kim­kol­wiek. Nawet przed naro­dem, który swo­imi gło­sami i wiarą dał mu tak dużą prze­wagę w wyścigu o wła­dzę i który wyno­sił go na tak pożą­dany pie­de­stał.

Arno, roz­ko­ja­rzony wido­kiem prze­jeż­dża­ją­cych pojaz­dów, nie zwró­cił uwagi na całą świtę, a godzinę póź­niej, gdy na nowo popadł w apa­tię i pra­gnął być gdzieś indziej, nie słu­chał żywio­ło­wej prze­mowy jego­mo­ścia. A ta roz­brzmie­wała nie tylko przez gło­śniki, usta­wione wzdłuż ulicy dla tłumu, który – choć nie zmie­ścił się na sta­dio­nie w Kró­lewcu – przy­był, aby zoba­czyć jego prze­jazd, ale rów­nież w całej Rze­szy, dzięki trans­mi­sji radio­wej. To wła­śnie wtedy jego­mość ogło­sił Anschluss, czyli anek­sję Austrii – na chwałę Rze­szy i prośbę Austria­ków – która odbyła się bez ani jed­nego wystrzału.

W trak­cie prze­mó­wie­nia pano­wała cał­ko­wita cisza. Nikt się nie odzy­wał. Chciał o coś spy­tać, ale ojciec powie­dział: „Bądź cicho, Arno. Nie możemy uro­nić ani słowa”. A on nie rozu­miał nic z tego, co mówił dobie­ga­jący z gło­śnika głos; poje­dyn­cze słowa zle­wały się ze sobą, a żadne z nich nie przy­bli­żało go do miej­sca, w któ­rym pra­gnął być: do jego domu. Ze zdzi­wie­niem zauwa­żył, że uśmiech­nięty ojciec pła­cze.

– Jest ci smutno, _Vater?_ – spy­tał, mocząc palce w jego łzach.

– Nie. To od zimna.

Po pię­ciu minu­tach oparł głowę na ramie­niu ojca. A gdy prze­mowa trwała już od jakichś dwu­dzie­stu minut, Arno drze­mał, nie­czuły na godną ilu­zjo­ni­sty cha­ry­zmę lidera, głu­chy na wydo­by­wa­jące się z jego ust i ujarz­mione prze­zeń słowa, obie­cu­jące pokój i opiekę nie­miec­kiego boga – o któ­rego ist­nie­niu więk­szość słu­cha­czy dowie­działa się dopiero tam­tego dnia – które następ­nie mistrzow­sko zamknęły dys­kurs z odpo­wied­nią dozą dra­ma­ty­zmu i siły, jak zawsze w służ­bie swo­jego pana, jed­nego z naj­więk­szych mistrzów reto­ryki i per­swa­zji w histo­rii.

– W toku moich bitew poli­tycz­nych zdo­by­łem wielką miłość ludu, ale gdy w ostat­nich dniach prze­kro­czy­łem dawną gra­nicę impe­rium, doświad­czy­łem wcze­śniej nie­spo­ty­ka­nego zalewu miło­ści. Nie przy­by­li­śmy jako tyrani, lecz jako wyzwo­li­ciele, a cały lud się ura­do­wał. Pod­po­rząd­ko­wał się naszej swa­styce bez bru­tal­nej prze­mocy. A gdy żoł­nie­rze kro­czyli ku Austrii, odżyły we mnie wspo­mnie­nia pew­nej pie­śni z mło­do­ści. I w ciągu tych ostat­nich dni z ogromną nadzieją śpie­wa­łem tę dumną bojową pieśń: _Oto powstaje lud, oto nad­ciąga burza!_ Z wiarą w Rze­szę i w tę ideę miliony naszych pobra­tym­ców w tej nowej Mar­chii Wschod­niej nie opu­ściły swych flag i pozo­stali wierni Rze­szy i poczu­ciu przy­na­leż­no­ści do ludu nie­miec­kiego. Jeden naród, jedna Rze­sza. Niemcy!

„_Sieg Heil!_ Niech żyją Niemcy! _Heil Hitler! Heil Hitler!”_. Zarówno zgro­ma­dzeni, jak i cały naród nie­miecki, nie­za­leż­nie od tego, skąd wsłu­chi­wał się w te słowa Adolfa Hitlera, zaczął wzno­sić okrzyki z nową werwą, ale Arno zapa­mię­tał tę część dnia raczej jako pomi­niętą aneg­dotkę, bo w kolej­nych dniach, mie­sią­cach i latach jego rodzice i rodzeń­stwo pytali go z zasko­cze­niem: „Prze­cież prze­je­chał jakieś pięć metrów przed tobą, naprawdę nie pamię­tasz?”. Nie. Nie pamię­tał, bo gdy Führer prze­jeż­dżał koło niego, Arno był wpa­trzony w prze­kład­nie, a kiedy prze­ma­wiał, to Arno zasnął w obję­ciach ojca, który gła­dził go po jasnych wło­sach, szep­cząc do ucha: „Wszyst­kiego naj­lep­szego z oka­zji uro­dzin, synu”.6. Niewola niewoli nierówna

Janusz przy­glą­dał się, jak się odda­lają; jak matka cią­gnie córkę za rękę i ją karci.

– Mówi­łam ci już, dziecko, żebyś tu nie przy­cho­dziła. To nie­bez­pieczne.

– Dla­czego?

– Nie dys­ku­tuj… nie mam już na to siły.

Smu­cił go nie­uza­sad­niony lęk pani Hahl­brock. Nie rozu­miał go: jak mogła myśleć, że może zro­bić Ilse krzywdę? Przy nim dziew­czynka była bez­pieczna. Chciał uspo­koić kobietę, ale jego język wciąż jesz­cze nie radził sobie z nie­miec­kim, a już na pewno nie na tyle, by wypo­wia­dać słowa z prze­ko­na­niem, jakiego wymaga się od kogoś, kto zapew­nia o swo­ich poko­jo­wych zamia­rach.

– Uwa­żaj.

Janusz obró­cił się ze stra­chem. Pochło­nięty pracą i psze­nicz­nymi opo­wie­ściami nie zauwa­żył, że Tade­usz, Józef i Radosz już wró­cili. Nie wie­dział, która jest godzina. Ale skoro już tu byli, to zna­czy, że dzień dobiegł końca i że teraz nade­szła pora odpo­czynku i, co lep­sze, kola­cji.

Był głodny; zawsze był głodny. To nie zmie­niło się od czasu, gdy tra­fił do Hahl­broc­ków; gdy myślał już, że po zje­dze­niu chleba z kre­mo­wym masłem czy ziem­nia­ków z cebulą głód minął bez­pow­rot­nie, ten wra­cał, by przy­po­mnieć mu, że ni­gdy się od niego nie uwolni; że jedy­nie drze­mie; że po raz pierw­szy on, jego wierny towa­rzysz, daje się zaspo­koić i tym samym daje mu nieco spo­koju, ale że wciąż jest tym samym potwo­rem; że nie da się go cał­ko­wi­cie poskro­mić, choć obec­nie nauczył się respek­to­wać ści­sły har­mo­no­gram, by potem znów się poja­wić.

Dzięki temu Janusz czuł się wolny; w końcu miał czas i nastrój, by myśleć o czymś innym. O wielu rze­czach. O sta­rych opo­wie­ściach, tych, w któ­rych wciąż wyraź­nie pobrzmie­wał głos matki, ale też o innych, nowych, które brały się nie wia­domo skąd.

Czyżby brały się z niczego? A może pocho­dziły wła­śnie od niego?

– Głu­chy jesteś?

– Hmm?

– Ile razy mówi­li­śmy ci, żebyś ode­słał dzie­wuszkę do domu i nie zosta­wał z nią sam na sam? Nie widzisz, że cię tu nie chcą?

– Kto?

– Jak to kto, głupku? Nikt. Nikt tu cię nie chce. Tyś zwy­kły cywi­lar­baj­ter.

Ze wszyst­kich towa­rzy­szy nie­doli Radosz był naj­bar­dziej kłó­tliwy, bo pod­czas gdy inni z tęsk­noty za rodziną i domem pogrą­żali się w mara­zmie, wyni­ka­ją­cym z chęci powrotu do tego, co znane i kochane, jemu goto­wała się krew. Radosz uwa­żał, że wszystko jest stra­cone, i był prze­ko­nany, że krzywda jest nie­od­wra­calna.

– Nie wiem, po co wy się w ogóle maże­cie. Myśli­cie, że was nie sły­szę? Sły­szę was każ­dej nocy po zga­sze­niu świa­teł i widzę, jak na prze­rwie w połu­dnie żuje­cie ten chleb, co go nie upie­kła wasza żona; chleb, co nie sma­kuje domem. I pła­cze­cie. A nawet jak nie pła­cze­cie, to chce­cie pła­kać. Tylko po co? Po co, skoro wasze żony są tak samo mar­twe jak moja, skoro wasz chleb ni­gdy nie będzie sma­ko­wać Pol­ską? Skoro Pol­ska już nie ist­nieje, bo jest tak samo mar­twa jak my, choć nie chcemy o tym myśleć, i choć nie potra­fi­cie przy­znać, że nasze stopy codzien­nie łażą po jej tru­chle.

Józef i Tade­usz znali Rado­sza już wcze­śniej. Razem bawili się w dzie­ciń­stwie, a w mło­do­ści pili pierw­szą gorzałkę. Ale po tej przy­jaźni nie było nawet śladu, bo nie chcieli ani nie mogli dotrzy­my­wać mu kroku.

– Musisz zro­zu­mieć, że Radosz ma w zwy­czaju popra­wiać sobie nastrój krup­ni­kiem. A teraz, kiedy go nie ma…

Nie było krup­niku, więc i po dobrym nastroju nie było ani śladu.

Janusz ni­gdy nie pró­bo­wał tej nalewki, któ­rej doda­tek miodu i ziół wcale nie odbie­rały mocy, ale pamię­tał, jak matka mówiła, że ojciec wolał porzu­cić rodzinę, niż z niego zre­zy­gno­wać. „To tru­ci­zna” – twier­dziła. – „Zwy­kła tru­ci­zna dla chło­pów”. Gdy Niemcy poj­mali i wywieźli Rado­sza, gwał­tow­nie pozba­wili go nie tylko rodziny, ale też gorzałki. I nie była to jego decy­zja: pod­jęto ją za niego. Brak rodziny był dla niego bole­sny, ale jesz­cze bar­dziej bole­sny był brak krup­niku.

Powo­do­wany stra­chem, Radosz zniósł całą podróż i nie dał nic po sobie poznać, ale gdy tylko zostali sami, a żoł­nie­rze odje­chali pustą cię­ża­rówką, upadł na zie­mię, tra­wiony gorączką, od któ­rej dostał dresz­czy, maja­czył, a nawet pła­kał.

Przez pierw­szych kilka dni wycho­dził do pracy osła­biony i trząsł się jak osika, ale nie miał innego wyj­ścia: nie mógł prze­cież powie­dzieć nowym panom swo­jego życia, że nie ma na to ochoty, że potrze­buje nie tylko chleba, że jego ciało z tru­dem opiera się tej posu­sze. Inni poma­gali mu uda­wać, że pra­cuje, a gdy trzeba było wyko­pać stud­nię, kazali mu ude­rzać kilo­fem, jakby roz­pulch­niał zie­mię, pod­czas gdy tak naprawdę robili to za niego pozo­stali robot­nicy. A kiedy nikt ich nie pil­no­wał, Radosz wyko­rzy­sty­wał każdy moment, by rzu­cić się na zie­mię, bez tchu i bez sił.

Z cza­sem to drże­nie zaczęło prze­cho­dzić; tak samo jak począt­kowa despe­ra­cja, ale tęsk­nota i uraza ani tro­chę nie ustę­po­wały, więc każda noc koń­czyła się dla pol­skich rol­ni­ków dokład­nie tak samo: po zga­sze­niu świa­teł i zamknię­ciu oczu do snu koły­sały ich nie­spo­kojne waria­cje na ten sam temat.

– Mam tylko sie­bie; albo przy­naj­mniej to, co zosta­wili ze mnie te prze­klęte Niemce: wrak, powłokę, nie­wol­nika. Wsta­waj, Radosz; rusz się; zrób to, zrób tamto; nie zaraz, nie jutro: teraz, dziś. Nawet w nie­dzielę, nawet w twoje imie­niny. Ani dnia odpo­czynku. Ani jed­nego. Ani w desz­czu, ani w chło­dzie, ani w bło­cie, ani jak krwa­wią ci odci­ski. I ani jed­nego kie­li­szeczka na koniec dnia; ani jed­nego, by ogrzać duszę. Wiem, że ta wojna się ni­gdy nie skoń­czy, że już mnie nie wypusz­czą. A jak wypusz­czą, to co to da?

Za dnia pra­co­wał, zgorzk­niały, pró­bu­jąc zara­zić swoim nastro­jem towa­rzy­szy wygna­nia, a szcze­gól­nie Janu­sza, który robił wszystko, by pozo­stać odpor­nym czy nawet głu­chym na słowa Rado­sza. Im czę­ściej ten do niego mówił, tym bar­dziej Janusz pogrą­żał się w swo­ich opo­wie­ściach, tych sta­rych i tych nowych, umi­la­jąc sobie w ten spo­sób dni i noce, a także wypę­dza­jąc Rado­sza i jego posępne pro­roc­twa z głowy.

Wie­dział, czym jest tęsk­nota; wie­dział, co to zna­czy tęsk­nić za matką, czy oba­wiać się o sio­strę. Rozu­miał ból, jaki się czuje, gdy stra­ciło się wszystko, i nie spo­sób o tym zapo­mnieć. On nie zapo­mniał. Ni­gdy. A stra­cił wszystko już dawno temu. Ale nauczył się cie­szyć tym swoim życiem i rado­wać z każ­dego prze­ży­tego dnia. Był głodny, ale żył i naza­jutrz mógł zaspo­koić głód. Było mu zimno, ale żył i cze­kał na nadej­ście cie­pła. Był samotny, ale żył i miał nadzieję, że kie­dyś będzie mógł dzie­lić z kimś czas.

Dla jego towa­rzy­szy nie­doli ta strata była śwież­sza, ale dni mijały, a Janusz nie rozu­miał, dla­czego nie potra­fią zna­leźć naj­mniej­szego nawet powodu do rado­ści: mogli prze­cież wpaść w ręce Rosjan albo być tak samo mar­twi jak cała Pol­ska, wedle słów Rado­sza.

Mar­twi, by już ni­gdy się niczym nie cie­szyć.

Nie rozu­miał, w czym im prze­szka­dzało, że ktoś w samym środku wojny potrafi odna­leźć spo­kój; nie rozu­miał, dla­czego chcieli mu go ode­brać albo prze­ko­nać, by się go wyzbył i dzie­lił z nimi gorycz.

Ostatni czte­rej Polacy na Ziemi, złą­czeni fru­stra­cją.

– Nikt cię tu nie chce, głupku. – Radosz powta­rzał mu to raz po raz, jakby Janusz go nie rozu­miał albo nie sły­szał.

Mogli nazy­wać go głup­kiem do woli i powta­rzać to przy każ­dej nada­rza­ją­cej się oka­zji, ale on wie­dział, że wcale nie jest głupi. Sły­szał, bo nie miał pro­blemu ze słu­chem. Po pro­stu z wła­snej woli nie zwra­cał na to uwagi: nie słu­chał, bo nie chciał.

Nie chciał, żeby te słowa dotknęły go do głębi i tra­fiły do szu­fladki, w któ­rej pomiesz­kuje gorycz; wie­dział, że jeśli na to pozwoli, to zacznie myśleć: „Skoro nikt mnie tu nie chce, to nikt nie zechce mnie już ni­gdzie”. Bo po latach samot­nych poszu­ki­wań było dla niego jasne: w Pol­sce nie ma dru­giej takiej Ilse, a skoro ona jest w Niem­czech, to on też chce tam być, bo to wła­śnie w tym gospo­dar­stwie odna­lazł cząstkę rodzin­nego domu. Odna­lazł kogoś, komu mógł opo­wia­dać swoje histo­rie; dziew­czynkę o oczach sio­stry, któ­rej już nie miał; dziew­czynkę, która go kochała, choć Radosz upie­rał się, że tak nie jest.

– Już czas na kola­cję? – spy­tał go.