MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
-
promocja
Pożegnanie jesieni - ebook
Wydawnictwo:
Seria:
Format:
EPUB
Data wydania:
20 maja 2026
E-book:
EPUB,
Audiobook
17,03 zł
Pożegnanie jesieni - ebook
Najsłynniejsza powieść Stanisława Ignacego Witkiewicza i jednocześnie katastroficzna wizja starego świata, któremu Witkacy wieszczy rychły koniec. Jak twierdził sam autor, głównym tematem powieści są „przeżycia bandy zdegenerowanych byłych ludzi na tle mechanizującego się życia”. Środowisko intelektualistów, z Atanazym Bazakbalem na czele, przeżywa kryzys tożsamości i moralności, a to wszystko w obliczu nadchodzącej rewolucji społecznej.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Literatura piękna polska |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8449-113-3 |
| Rozmiar pliku: | 5,6 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
PRZEDMOWA
Wobec niespełnienia obietnic zawartych w przedmowie pierwszej, to jest napisania tego, co nazywam „powieścią metafizyczną”, piszę drugą – tylko parę słów.
1) Z góry odpieram zarzut, że powieść ta jest pornograficzna. Uważam, że opisanie pewnych rzeczy, o ile one dają pretekst do wypowiedzenia innych, istotniejszych, musi być dozwolone. Stefan Żeromski umieścił odnośnik w _Przedwiośniu_, w którym pisze, że wstrzymuje się w danym miejscu od opisu pewnych scen, dlatego że polska publiczność tego nie lubi. Nie uważam tego za słuszne. Wobec tego, co piszą Francuzi (przychodzi mi na razie na myśl: Mirbeau, Paul Adam, Margueritte¹), nie uważam, żeby rzeczy zawarte w tej książce były zbyt przepotwornione. Czasem lepsza jest kropka nad „i” i ogonek przy „ę” niż dyskretne kropeczki i myślniki. Od czasu jak Berent wydrukował słowo „skurwysyn” (_Ozimina_), a Boy zdanie, w którym było wyrażenie: „rżną się jak dzikie osły” (Przedmowa do _Panny de Maupin_²), uważam, że można się czasem nie krępować, o ile to opłaca się w innym wymiarze. Oczywiście zawsze można powiedzieć: „Co wolno księciu, nie wolno prosięciu”. Trudno: trzeba zaryzykować.
2) Również odpieram z góry możliwy zarzut niepoważnego stosunku do kwestii religijnych. Tyle jest u nas zakutych łbów, że i to jest możliwe. Stanowczo przeciw temu protestuję.
3) Kwestie społeczne są traktowane naiwnie, bez fachowej znajomości, bo jej nie posiadam. Chodzi o tło. Nie robię też żadnych aluzji do rzeczy aktualnych: żadnych wypadków majowych z roku 1926 czy marcowych z roku 1927³. Mógłbym równie dobrze umieścić całą tę historię w Wenezueli czy Paragwaju i zaopatrzyć „bohaterów” w hiszpańskie czy portugalskie nawet nazwiska. Nic to by nie zmieniło istoty rzeczy.
4) Ponieważ nie mam pojęcia o tym, co to jest życie zbytkowne, traktuję tę kwestię trochę humorystycznie i fantastycznie, à la Madzia Samozwaniec⁴. Pomysł wprowadzania fantastycznych nazw dla nieistniejących na przykład potraw wziąłem ze zniszczonej niestety w roku 1917 powieści Leona Chwistka pod tytułem _Kardynał Poniflet_, pisanej w roku 1906, w której „występowały” nieistniejące rośliny. Zamiast kopiować jakieś „menu” zjedzone w Hôtel „Australia” w Sydney czy też z uczty u majora miasta Bendigo koło Melbourne albo po prostu od Rydza⁵ w Warszawie, wolałem podać nazwy potraw nieistniejących. W ten sposób nawet dla klubu smakoszy w Paryżu mogłyby te potrawy posiadać pewien urok. To samo stosuje się do purpurowych koni, mebli, obrazów itp.
5) Indii nie znam poza kilkogodzinnym pobytem w Bombaju. Za to byłem dwa tygodnie na Cejlonie w przejeździe do Australii, w roku 1914. (Musiałem się z tym pochwalić, bo jeśli mam snobizm, to tylko australijski). Jednak nie wiem, czemu przeniosłem pewne wypadki do Indii, opierając się na rzeczach widzianych na Cejlonie. Nie trzymałem się również ściśle geografii krajowej.
6) Umieszczam jako motto urywek z wiersza jednego z najprzykrzejszych moich „wrogów”, Antoniego Słonimskiego, nie dlatego żeby pozować na fałszywy obiektywizm, tylko po prostu dlatego, że mi się ten wiersz bardzo podoba i jest jako motto odpowiedni. Jednak muszę zaznaczyć, że w sądach moich o sztuce nie kieruję się ani osobistymi względami, ani polityką, ani niczym innym oprócz tego, czy uważam daną rzecz za artystycznie dobrą czy złą. Niestety, muszę stwierdzić, że ten stosunek do dzieł sztuki jest u nas rzadkością.
7) To, co pisze drugi mój bardzo przykry „wróg”, Karol Irzykowski, o stosunku krytyki do dzieł sztuki poprzez autora jest bardzo słuszne. Babranie się w autorze à propos jego utworu jest niedyskretne, niestosowne, niedżentelmeńskie. Niestety, każdy może być narażony na tego rodzaju świństwa. Jest to bardzo nieprzyjemne.
PS Za „przykrego wroga” uważam takiego, z którym nie można walczyć wskutek braku u niego określonego jednoznacznego systemu pojęć, i takiego, który nie jest szczery w stosunku do samego siebie – nie analizuje siebie dość starannie, przystępując do krytyki czy polemiki, no i nie rozumie idei przeciwnika.
8) Zaznaczę jeszcze, że powieść ta jest drugą, którą napisałem. Pierwszą, _622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta_, napisałem w latach 1910–1911. Z powodów niezależnych ode mnie nie może być wydana.
9) Powieści nie uważam za dzieło sztuki według mojej definicji sztuki w ogóle. Poglądy na powieść wyraziłem w krytyce _Wniebowstąpienia_ J.M. Rytarda⁶ w styczniowym „Skamandrze” z roku 1925.
10) Nikt nie zmusi mnie, abym pięknie brzmiące słowo dwusylabowe „tryumf” drukował „triumf”⁷. Zamienia się ono w ten sposób na jednosylabowe, niezgodne zupełnie z duchem polskiego języka. Nie można dla jakichś wymagań pisowni zmieniać przyjętego od wieków brzmienia słów, tym bardziej jeśli obiektywnie w poprzedniej pisowni brzmią one lepiej. Zdaje się, że to wszystko.
30 X 1926
_S.I.W._PRZYPISY
Przedmowa
¹ Octave Mirbeau (1848–1917), Paul Adam (1862–1920), Paul Margueritte (1860–1918), pisarze francuscy. .
² _Panna de Maupin _– powieść francuskiego powieściopisarza Théophile’a Gautier, wyd. w 1836.
³ Mowa o zamachu stanu w Polsce dokonanym w dniach 12–15 maja 1926 w Warszawie przez Józefa Piłsudskiego oraz zapewne o ogłoszonej 11 marca 1927 delegalizacji Niezależnej Partii Chłopskiej, radykalnie lewicowej partii ludowej.
⁴ Magdalena Samozwaniec, właśc. Magdalena Niewidowska, primo voto Starzewska, z domu Kossak (1894–1972) – polska pisarka satyryczna.
⁵ Przedwojenna znana restauracja z dancingiem w Warszawie.
⁶ Jerzy Mieczysław Rytard, właśc. Mieczysław Antoni Kozłowski (1899–1970) – pisarz polski, autor utworów o tematyce podhalańskiej; jego powieść _Wniebowstąpienie_ (1923) to rodzaj prozy poetyckiej ze słabo zarysowaną fabułą.
⁷ Odniesienie do jednej ze zmian ujednolicających i porządkujących pisownię polską uchwalonych w roku 1918; obecnie poprawna jest zarówno forma zmodernizowana: „triumf ”, jak i dawniejsza: „tryumf ”.
Rozdział I. Hela Bertz
¹ _Popojka_ (ros.) – pijatyka; _à la manière russe_ (fr.) – na sposób rosyjski.
² _Gurgito nel campo vasto_ (daw. wł.) – gardziel w rozległym polu (słowo _gurgito_ nie występuje we współczesnym języku włoskim); wyrażenie przywodzące na myśl użyte przez Wergiliusza w _Eneidzie_ (I, w. 118): _rari nantes in gurgite vasto_ (nieliczni pływający po bezkresnej głębinie).
³ _À coup sur_ (fr.) – z całą pewnością, na pewno.
⁴ _Un cochon triste_ (fr.) – smutna świnia.
⁵ Svante Arrhenius (1859–1927) – fizykochemik i astrofizyk szwedzki, laureat Nagrody Nobla (1903). Twórca teorii panspermii, według której życie rozprzestrzenia się wśród ciał niebieskich dzięki przenoszeniu jego zarodków przez ciśnienie promieniowania świetlnego. Autor wielu książek popularnonaukowych, m.in. _Das Schicksal der Planeten_ (1911; wyd. polskie _Losy planet_, 1914).
⁶ Aprenuledelużyzm – z fr. _apres nous le deluge_: po nas choćby potop; dosł. w tym znaczeniu: ponaschoćbypotopizm.
⁷ Marka (daw.) – znaczek.
⁸ Andrzej Strug, właśc. Tadeusz Gałecki (1871–1937) – pisarz i publicysta, działacz ruchu socjalistycznego i niepodległościowego.
⁹ Chodzi o zwolennika psychologizmu, poglądu zakładającego, że czynniki psychologiczne mają determinujący i najważniejszy charakter albo wręcz stanowią osnowę zjawisk.
¹⁰ Półdziewica – kobieta mająca kontakty seksualne z mężczyznami, ale zachowująca dziewictwo.
¹¹ Plutokracja – warstwa społeczna ludzi bogatych i wpływowych.
¹² Parias – członek najniższej kasty w Indiach.
¹³ Antydot (z łac.) – antidotum, odtrutka.
¹⁴ Dancingbubek (neol.) – mężczyzna z dancingu mający wygórowane mniemanie o sobie.
¹⁵ _Tit-for-tat_ (ang.) – wet za wet; tu zapewne raczej: przepychając stopniowo.
¹⁶ _Everything-tight_ (ang. neol.) – taki, w którym wszystko jest ściśnięte, silnie przylegające do siebie; kompartyment (daw.) – wydzielona, zamknięta część czegoś, np. przedział w wagonie.
¹⁷ _Opupieł, czto li?_ (ros.) – Osłupiał, czy co?
¹⁸ Dekampować (neol., z ang.) – zwijać obóz, czmychać.
¹⁹ Różniczkowanie – dziś poza znaczeniem matematycznym: różnicowanie.
²⁰ _Verhängnisvoll_ (niem.) – fatalny, zgubny.
²¹ Friedrich Nietzsche (1844–1900) – filozof niemiecki, reprezentant irracjonalizmu i immoralizmu; sformułował koncepcje „woli mocy” i „nadczłowieka”.
²² _Jenseits von Gut und Böse_ (niem.) – _Poza dobrem i złem_, Friedrich Nietzsche kwestionuje w niej dotychczasowe, altruistyczne ideały moralne i hierarchię wartości, w której wysoko ceni się dobro moralne.
²³ _Schicksal_ (niem.) – przeznaczenie.
²⁴ Sascha Schneider_,_ właśc. Rudolph Karl Alexander Schneider (1870–1927) – niemiecki malarz i rzeźbiarz, autor niepokojących, mrocznych prac, nierzadko z demonicznymi postaciami.
²⁵ Jacques Loeb (1859–1924) – amerykański biolog pochodzenia niemieckiego; twórca teorii tropizmów u zwierząt, autor prac dotyczących regeneracji oraz fizjologii zapłodnienia; wielokrotnie nominowany do nagrody Nobla, nigdy jej nie otrzymał.
²⁶ Goj (hebr. dosł.: naród) – termin pojawiający się wielokrotnie w _Torze_ na określenie rozmaitych nieżydowskich narodów; nie-Żyd.
²⁷ Asztaroth (hebr.), właśc. Asztarte (mit.) – zachodniosemicka (fenicka, kananejska i syryjska) bogini płodności, miłości, seksu i wojny, odpowiednik mezopotamskiej Isztar. Według Herodota (_Dzieje_ I, 199) w Babilonie istniał zwyczaj, że każda kobieta raz w życiu musiała siąść przez świątynią bogini i oddać się za symboliczną, dowolną kwotę pierwszemu obcemu mężczyźnie, który jej to zaproponuje. Świadectwo Herodota bywa kwestionowane, ponadto taki zwyczaj nie musiał występować w Syrii.
²⁸ Felieton powieści (z fr. _feuilleton_) – dziś popr.: odcinek powieści.
²⁹ Ariowie (z sanskr. _arya_: szlachetny) – odłam ludów indoeuropejskich, który w III i II tysiącleciu p.n.e. przemieścił się do Iranu i północnej części Półwyspu Indyjskiego. W XIX w. uważano, że Ariami nazywali sami siebie przodkowie wszystkich Indoeuropejczyków i często utożsamiano te dwa terminy; tu: Aryjczycy w znaczeniu rasowym.
³⁰ Michel Ney (1769–1815) – francuski żołnierz i dowódca, zrobił błyskotliwą karierę wojskową, walcząc w obronie rewolucji francuskiej oraz w wojnach napoleońskich; marszałek Francji, diuk d’Elchingen, książę Moskwy; wspierał cesarza Napoleona w czasie studniowej kampanii w 1815 r., walczył pod Waterloo.
³¹ Efeb (gr. _ephebos_) – pot. piękny młodzieniec; w starożytnej Grecji młodzieniec u progu dorosłości (18–20 lat) przechodzący obowiązkowe szkolenie wojskowe (efebię), które poprzedzało uzyskanie pełnego obywatelstwa.
³² Marmelada – dziś: marmolada.
³³ Perski proszek – substancja służąca dawniej do zwalczania owadów, zwłaszcza pcheł, uzyskiwana z wysuszonej i sproszkowanej rośliny zwanej wcześniej złocieniem dalmatyńskim, a dziś raczej wrotyczem dalmatyńskim.
³⁴ Teherański almanach – na wzór znanego Almanachu Gotajskiego, rocznika genealogicznego zawierającego informacje o europejskich rodach arystokratycznych.
³⁵ Asymptotyczny – zbliżający się coraz bardziej do czegoś, ale niemogący tego nigdy dosięgnąć.
³⁶ _Chiffonnerie_ (fr.) – szmatki.
³⁷ _Contingence_ (fr.) – przypadkowość.
³⁸ _Carrément_ (fr.) – otwarcie, bez ogródek.
³⁹ _Eine transcendentale Gesetzmässigkeit_ (niem.) – transcendentalna prawidłowość.
⁴⁰ Johannes Wilhelm Cornelius (1863–1947) – niemiecki filozof, neokantysta; Witkiewicz uważał go za swojego mistrza.
⁴¹ Burbonowie – dynastia królów francuskich panujących też w Hiszpanii, w Neapolu i na Sycylii oraz w Parmie; Wittelsbachowie – jedna z najstarszych dynastii niemieckich.
⁴² Materializm – pogląd, który stanowi, że materia jest pierwotna wobec świata duchowego, który jest wytworem przyrody i społeczeństwa i pozostaje w ścisłej wobec nich zależności. Psychologizm – pogląd zakładający, że czynniki psychologiczne mają determinujący i najważniejszy charakter albo wręcz stanowią osnowę zjawisk.
⁴³ Euklides (ok. 300 p.n.e.) – czołowy matematyk grecki; w swoich _Elementach_ podsumował ówczesną wiedzę matematyczną i jako pierwszy przedstawił ją w formie systemu wniosków z zaproponowanego przez siebie zestawu aksjomatów, czyli fundamentalnych tez uznawanych za prawdziwe i niewymagających dowodzenia. W XIX w. skonstruowano geometrie nieeuklidesowe, powstałe przez odrzucenie piątego aksjomatu Euklidesa, o prostych równoległych.
⁴⁴ _Tub_ (ang.) – wanna.
⁴⁵ Gutaperka – substancja zbliżona do kauczuku, otrzymywana z soku drzewa gutaperkowego.
⁴⁶ _Les dégénérés superieurs_ (fr.) – wyżsi degeneraci.
⁴⁷ Manometr – przyrząd do pomiaru ciśnienia gazów i cieczy.
⁴⁸ Fumki – zdrobnienie od fumy: kaprysy, fochy, zarozumiałość.
⁴⁹ Kabotyn – człowiek, który usiłuje imponować tanimi efektami i zgrywaniem się na znawcę.
⁵⁰ Coco – tu pot.: kokaina.
⁵¹ _Carte blanche_ (fr.) – dosł.: biała karta; dawać _carte blanche_ oznacza dawać wolną rękę, nieograniczone pełnomocnictwo.
⁵² _Peuh_ (fr.) – phi.
Wobec niespełnienia obietnic zawartych w przedmowie pierwszej, to jest napisania tego, co nazywam „powieścią metafizyczną”, piszę drugą – tylko parę słów.
1) Z góry odpieram zarzut, że powieść ta jest pornograficzna. Uważam, że opisanie pewnych rzeczy, o ile one dają pretekst do wypowiedzenia innych, istotniejszych, musi być dozwolone. Stefan Żeromski umieścił odnośnik w _Przedwiośniu_, w którym pisze, że wstrzymuje się w danym miejscu od opisu pewnych scen, dlatego że polska publiczność tego nie lubi. Nie uważam tego za słuszne. Wobec tego, co piszą Francuzi (przychodzi mi na razie na myśl: Mirbeau, Paul Adam, Margueritte¹), nie uważam, żeby rzeczy zawarte w tej książce były zbyt przepotwornione. Czasem lepsza jest kropka nad „i” i ogonek przy „ę” niż dyskretne kropeczki i myślniki. Od czasu jak Berent wydrukował słowo „skurwysyn” (_Ozimina_), a Boy zdanie, w którym było wyrażenie: „rżną się jak dzikie osły” (Przedmowa do _Panny de Maupin_²), uważam, że można się czasem nie krępować, o ile to opłaca się w innym wymiarze. Oczywiście zawsze można powiedzieć: „Co wolno księciu, nie wolno prosięciu”. Trudno: trzeba zaryzykować.
2) Również odpieram z góry możliwy zarzut niepoważnego stosunku do kwestii religijnych. Tyle jest u nas zakutych łbów, że i to jest możliwe. Stanowczo przeciw temu protestuję.
3) Kwestie społeczne są traktowane naiwnie, bez fachowej znajomości, bo jej nie posiadam. Chodzi o tło. Nie robię też żadnych aluzji do rzeczy aktualnych: żadnych wypadków majowych z roku 1926 czy marcowych z roku 1927³. Mógłbym równie dobrze umieścić całą tę historię w Wenezueli czy Paragwaju i zaopatrzyć „bohaterów” w hiszpańskie czy portugalskie nawet nazwiska. Nic to by nie zmieniło istoty rzeczy.
4) Ponieważ nie mam pojęcia o tym, co to jest życie zbytkowne, traktuję tę kwestię trochę humorystycznie i fantastycznie, à la Madzia Samozwaniec⁴. Pomysł wprowadzania fantastycznych nazw dla nieistniejących na przykład potraw wziąłem ze zniszczonej niestety w roku 1917 powieści Leona Chwistka pod tytułem _Kardynał Poniflet_, pisanej w roku 1906, w której „występowały” nieistniejące rośliny. Zamiast kopiować jakieś „menu” zjedzone w Hôtel „Australia” w Sydney czy też z uczty u majora miasta Bendigo koło Melbourne albo po prostu od Rydza⁵ w Warszawie, wolałem podać nazwy potraw nieistniejących. W ten sposób nawet dla klubu smakoszy w Paryżu mogłyby te potrawy posiadać pewien urok. To samo stosuje się do purpurowych koni, mebli, obrazów itp.
5) Indii nie znam poza kilkogodzinnym pobytem w Bombaju. Za to byłem dwa tygodnie na Cejlonie w przejeździe do Australii, w roku 1914. (Musiałem się z tym pochwalić, bo jeśli mam snobizm, to tylko australijski). Jednak nie wiem, czemu przeniosłem pewne wypadki do Indii, opierając się na rzeczach widzianych na Cejlonie. Nie trzymałem się również ściśle geografii krajowej.
6) Umieszczam jako motto urywek z wiersza jednego z najprzykrzejszych moich „wrogów”, Antoniego Słonimskiego, nie dlatego żeby pozować na fałszywy obiektywizm, tylko po prostu dlatego, że mi się ten wiersz bardzo podoba i jest jako motto odpowiedni. Jednak muszę zaznaczyć, że w sądach moich o sztuce nie kieruję się ani osobistymi względami, ani polityką, ani niczym innym oprócz tego, czy uważam daną rzecz za artystycznie dobrą czy złą. Niestety, muszę stwierdzić, że ten stosunek do dzieł sztuki jest u nas rzadkością.
7) To, co pisze drugi mój bardzo przykry „wróg”, Karol Irzykowski, o stosunku krytyki do dzieł sztuki poprzez autora jest bardzo słuszne. Babranie się w autorze à propos jego utworu jest niedyskretne, niestosowne, niedżentelmeńskie. Niestety, każdy może być narażony na tego rodzaju świństwa. Jest to bardzo nieprzyjemne.
PS Za „przykrego wroga” uważam takiego, z którym nie można walczyć wskutek braku u niego określonego jednoznacznego systemu pojęć, i takiego, który nie jest szczery w stosunku do samego siebie – nie analizuje siebie dość starannie, przystępując do krytyki czy polemiki, no i nie rozumie idei przeciwnika.
8) Zaznaczę jeszcze, że powieść ta jest drugą, którą napisałem. Pierwszą, _622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta_, napisałem w latach 1910–1911. Z powodów niezależnych ode mnie nie może być wydana.
9) Powieści nie uważam za dzieło sztuki według mojej definicji sztuki w ogóle. Poglądy na powieść wyraziłem w krytyce _Wniebowstąpienia_ J.M. Rytarda⁶ w styczniowym „Skamandrze” z roku 1925.
10) Nikt nie zmusi mnie, abym pięknie brzmiące słowo dwusylabowe „tryumf” drukował „triumf”⁷. Zamienia się ono w ten sposób na jednosylabowe, niezgodne zupełnie z duchem polskiego języka. Nie można dla jakichś wymagań pisowni zmieniać przyjętego od wieków brzmienia słów, tym bardziej jeśli obiektywnie w poprzedniej pisowni brzmią one lepiej. Zdaje się, że to wszystko.
30 X 1926
_S.I.W._PRZYPISY
Przedmowa
¹ Octave Mirbeau (1848–1917), Paul Adam (1862–1920), Paul Margueritte (1860–1918), pisarze francuscy. .
² _Panna de Maupin _– powieść francuskiego powieściopisarza Théophile’a Gautier, wyd. w 1836.
³ Mowa o zamachu stanu w Polsce dokonanym w dniach 12–15 maja 1926 w Warszawie przez Józefa Piłsudskiego oraz zapewne o ogłoszonej 11 marca 1927 delegalizacji Niezależnej Partii Chłopskiej, radykalnie lewicowej partii ludowej.
⁴ Magdalena Samozwaniec, właśc. Magdalena Niewidowska, primo voto Starzewska, z domu Kossak (1894–1972) – polska pisarka satyryczna.
⁵ Przedwojenna znana restauracja z dancingiem w Warszawie.
⁶ Jerzy Mieczysław Rytard, właśc. Mieczysław Antoni Kozłowski (1899–1970) – pisarz polski, autor utworów o tematyce podhalańskiej; jego powieść _Wniebowstąpienie_ (1923) to rodzaj prozy poetyckiej ze słabo zarysowaną fabułą.
⁷ Odniesienie do jednej ze zmian ujednolicających i porządkujących pisownię polską uchwalonych w roku 1918; obecnie poprawna jest zarówno forma zmodernizowana: „triumf ”, jak i dawniejsza: „tryumf ”.
Rozdział I. Hela Bertz
¹ _Popojka_ (ros.) – pijatyka; _à la manière russe_ (fr.) – na sposób rosyjski.
² _Gurgito nel campo vasto_ (daw. wł.) – gardziel w rozległym polu (słowo _gurgito_ nie występuje we współczesnym języku włoskim); wyrażenie przywodzące na myśl użyte przez Wergiliusza w _Eneidzie_ (I, w. 118): _rari nantes in gurgite vasto_ (nieliczni pływający po bezkresnej głębinie).
³ _À coup sur_ (fr.) – z całą pewnością, na pewno.
⁴ _Un cochon triste_ (fr.) – smutna świnia.
⁵ Svante Arrhenius (1859–1927) – fizykochemik i astrofizyk szwedzki, laureat Nagrody Nobla (1903). Twórca teorii panspermii, według której życie rozprzestrzenia się wśród ciał niebieskich dzięki przenoszeniu jego zarodków przez ciśnienie promieniowania świetlnego. Autor wielu książek popularnonaukowych, m.in. _Das Schicksal der Planeten_ (1911; wyd. polskie _Losy planet_, 1914).
⁶ Aprenuledelużyzm – z fr. _apres nous le deluge_: po nas choćby potop; dosł. w tym znaczeniu: ponaschoćbypotopizm.
⁷ Marka (daw.) – znaczek.
⁸ Andrzej Strug, właśc. Tadeusz Gałecki (1871–1937) – pisarz i publicysta, działacz ruchu socjalistycznego i niepodległościowego.
⁹ Chodzi o zwolennika psychologizmu, poglądu zakładającego, że czynniki psychologiczne mają determinujący i najważniejszy charakter albo wręcz stanowią osnowę zjawisk.
¹⁰ Półdziewica – kobieta mająca kontakty seksualne z mężczyznami, ale zachowująca dziewictwo.
¹¹ Plutokracja – warstwa społeczna ludzi bogatych i wpływowych.
¹² Parias – członek najniższej kasty w Indiach.
¹³ Antydot (z łac.) – antidotum, odtrutka.
¹⁴ Dancingbubek (neol.) – mężczyzna z dancingu mający wygórowane mniemanie o sobie.
¹⁵ _Tit-for-tat_ (ang.) – wet za wet; tu zapewne raczej: przepychając stopniowo.
¹⁶ _Everything-tight_ (ang. neol.) – taki, w którym wszystko jest ściśnięte, silnie przylegające do siebie; kompartyment (daw.) – wydzielona, zamknięta część czegoś, np. przedział w wagonie.
¹⁷ _Opupieł, czto li?_ (ros.) – Osłupiał, czy co?
¹⁸ Dekampować (neol., z ang.) – zwijać obóz, czmychać.
¹⁹ Różniczkowanie – dziś poza znaczeniem matematycznym: różnicowanie.
²⁰ _Verhängnisvoll_ (niem.) – fatalny, zgubny.
²¹ Friedrich Nietzsche (1844–1900) – filozof niemiecki, reprezentant irracjonalizmu i immoralizmu; sformułował koncepcje „woli mocy” i „nadczłowieka”.
²² _Jenseits von Gut und Böse_ (niem.) – _Poza dobrem i złem_, Friedrich Nietzsche kwestionuje w niej dotychczasowe, altruistyczne ideały moralne i hierarchię wartości, w której wysoko ceni się dobro moralne.
²³ _Schicksal_ (niem.) – przeznaczenie.
²⁴ Sascha Schneider_,_ właśc. Rudolph Karl Alexander Schneider (1870–1927) – niemiecki malarz i rzeźbiarz, autor niepokojących, mrocznych prac, nierzadko z demonicznymi postaciami.
²⁵ Jacques Loeb (1859–1924) – amerykański biolog pochodzenia niemieckiego; twórca teorii tropizmów u zwierząt, autor prac dotyczących regeneracji oraz fizjologii zapłodnienia; wielokrotnie nominowany do nagrody Nobla, nigdy jej nie otrzymał.
²⁶ Goj (hebr. dosł.: naród) – termin pojawiający się wielokrotnie w _Torze_ na określenie rozmaitych nieżydowskich narodów; nie-Żyd.
²⁷ Asztaroth (hebr.), właśc. Asztarte (mit.) – zachodniosemicka (fenicka, kananejska i syryjska) bogini płodności, miłości, seksu i wojny, odpowiednik mezopotamskiej Isztar. Według Herodota (_Dzieje_ I, 199) w Babilonie istniał zwyczaj, że każda kobieta raz w życiu musiała siąść przez świątynią bogini i oddać się za symboliczną, dowolną kwotę pierwszemu obcemu mężczyźnie, który jej to zaproponuje. Świadectwo Herodota bywa kwestionowane, ponadto taki zwyczaj nie musiał występować w Syrii.
²⁸ Felieton powieści (z fr. _feuilleton_) – dziś popr.: odcinek powieści.
²⁹ Ariowie (z sanskr. _arya_: szlachetny) – odłam ludów indoeuropejskich, który w III i II tysiącleciu p.n.e. przemieścił się do Iranu i północnej części Półwyspu Indyjskiego. W XIX w. uważano, że Ariami nazywali sami siebie przodkowie wszystkich Indoeuropejczyków i często utożsamiano te dwa terminy; tu: Aryjczycy w znaczeniu rasowym.
³⁰ Michel Ney (1769–1815) – francuski żołnierz i dowódca, zrobił błyskotliwą karierę wojskową, walcząc w obronie rewolucji francuskiej oraz w wojnach napoleońskich; marszałek Francji, diuk d’Elchingen, książę Moskwy; wspierał cesarza Napoleona w czasie studniowej kampanii w 1815 r., walczył pod Waterloo.
³¹ Efeb (gr. _ephebos_) – pot. piękny młodzieniec; w starożytnej Grecji młodzieniec u progu dorosłości (18–20 lat) przechodzący obowiązkowe szkolenie wojskowe (efebię), które poprzedzało uzyskanie pełnego obywatelstwa.
³² Marmelada – dziś: marmolada.
³³ Perski proszek – substancja służąca dawniej do zwalczania owadów, zwłaszcza pcheł, uzyskiwana z wysuszonej i sproszkowanej rośliny zwanej wcześniej złocieniem dalmatyńskim, a dziś raczej wrotyczem dalmatyńskim.
³⁴ Teherański almanach – na wzór znanego Almanachu Gotajskiego, rocznika genealogicznego zawierającego informacje o europejskich rodach arystokratycznych.
³⁵ Asymptotyczny – zbliżający się coraz bardziej do czegoś, ale niemogący tego nigdy dosięgnąć.
³⁶ _Chiffonnerie_ (fr.) – szmatki.
³⁷ _Contingence_ (fr.) – przypadkowość.
³⁸ _Carrément_ (fr.) – otwarcie, bez ogródek.
³⁹ _Eine transcendentale Gesetzmässigkeit_ (niem.) – transcendentalna prawidłowość.
⁴⁰ Johannes Wilhelm Cornelius (1863–1947) – niemiecki filozof, neokantysta; Witkiewicz uważał go za swojego mistrza.
⁴¹ Burbonowie – dynastia królów francuskich panujących też w Hiszpanii, w Neapolu i na Sycylii oraz w Parmie; Wittelsbachowie – jedna z najstarszych dynastii niemieckich.
⁴² Materializm – pogląd, który stanowi, że materia jest pierwotna wobec świata duchowego, który jest wytworem przyrody i społeczeństwa i pozostaje w ścisłej wobec nich zależności. Psychologizm – pogląd zakładający, że czynniki psychologiczne mają determinujący i najważniejszy charakter albo wręcz stanowią osnowę zjawisk.
⁴³ Euklides (ok. 300 p.n.e.) – czołowy matematyk grecki; w swoich _Elementach_ podsumował ówczesną wiedzę matematyczną i jako pierwszy przedstawił ją w formie systemu wniosków z zaproponowanego przez siebie zestawu aksjomatów, czyli fundamentalnych tez uznawanych za prawdziwe i niewymagających dowodzenia. W XIX w. skonstruowano geometrie nieeuklidesowe, powstałe przez odrzucenie piątego aksjomatu Euklidesa, o prostych równoległych.
⁴⁴ _Tub_ (ang.) – wanna.
⁴⁵ Gutaperka – substancja zbliżona do kauczuku, otrzymywana z soku drzewa gutaperkowego.
⁴⁶ _Les dégénérés superieurs_ (fr.) – wyżsi degeneraci.
⁴⁷ Manometr – przyrząd do pomiaru ciśnienia gazów i cieczy.
⁴⁸ Fumki – zdrobnienie od fumy: kaprysy, fochy, zarozumiałość.
⁴⁹ Kabotyn – człowiek, który usiłuje imponować tanimi efektami i zgrywaniem się na znawcę.
⁵⁰ Coco – tu pot.: kokaina.
⁵¹ _Carte blanche_ (fr.) – dosł.: biała karta; dawać _carte blanche_ oznacza dawać wolną rękę, nieograniczone pełnomocnictwo.
⁵² _Peuh_ (fr.) – phi.
więcej..
