Starzenie bez starości - ebook

Wstęp. Twój bonus długowieczności

Wstęp

Twój bonus dłu­go­wiecz­no­ści

Ty, ja i cała ludz­kość jeste­śmy w trak­cie wiel­kiego skoku ku dłu­go­wiecz­no­ści. Mówiąc wprost: ludzie żyją dziś znacz­nie dłu­żej niż kie­dy­kol­wiek wcze­śniej – zwłasz­cza my, kobiety – lecz nie­ko­niecz­nie jeste­śmy przy­go­to­wane na drogę, jaką jest dłuż­sze życie.

Mniej wię­cej do początku XX wieku więk­szość ludzi nie doży­wała sta­ro­ści, po pro­stu umie­rała wcze­śniej. Oczy­wi­ście byli tacy, któ­rzy żyli długo, ale sta­no­wili wyją­tek, nie regułę. U progu nowego stu­le­cia, w stycz­niu 1900 roku, prze­ciętny Ame­ry­ka­nin doży­wał czter­dzie­stu sied­miu lat. Pod koniec tego samego wieku śred­nia dłu­gość życia Ame­ry­ka­nina sko­czyła aż do sie­dem­dzie­się­ciu dzie­wię­ciu lat – to ponad trzy dodat­kowe dekady. Pan­de­mia COVID-19 skró­ciła ten czas o mniej wię­cej dwa lata, ale prze­wi­duje się, że śred­nia dłu­gość życia w ciągu kolej­nych dwóch dekad wzro­śnie o kolejne pięć do dzie­się­ciu lat. A dzięki zbli­ża­ją­cym się licz­nym prze­ło­mom w medy­cy­nie, tech­no­lo­gii i bada­niach, które mogą zapo­bie­gać cho­ro­bom albo pro­wa­dzić do ich cofa­nia, liczba ta wzro­śnie pew­nie nawet bar­dziej, niż się prze­wi­duje. Nie­sa­mo­wite jest to, że stu­lat­ko­wie to naj­szyb­ciej rosnący seg­ment popu­la­cji świata.

Ta wia­do­mość ma szcze­gólne zna­cze­nie dla kobiet, bo śred­nio żyjemy o sześć lat dłu­żej niż męż­czyźni. Te dodat­kowe lata nazy­wam „bonu­sem dłu­go­wiecz­no­ści”. Tro­chę tak, jak­by­śmy wygrały los na lote­rii dłu­giego życia. Aż 80% osób po set­nym roku życia sta­no­wią dziś kobiety. Jest więc cał­kiem moż­liwe, że doży­jesz setki.

Ten bonus ma jed­nak pewną wadę, i to cał­kiem poważną. Według Judith Lor­ber i Lisy Jean Moore, auto­rek książki _Gen­de­red Bodies. Femi­nist Per­spec­ti­ves_, ist­nieje para­doks, w któ­rym męż­czyźni umie­rają mło­dziej, ale to kobiety wię­cej cho­rują. Czas zdro­wego życia – liczba lat, jaką prze­ży­wamy w dobrym zdro­wiu i wital­no­ści – w ogóle nie odpo­wiada naszej dłu­go­ści życia. Zwy­kle to kobiety więk­szość swo­ich ostat­nich lat spę­dzają w kiep­skiej kon­dy­cji (w prze­ci­wień­stwie do męż­czyzn), nawet jeśli weź­mie się poprawkę na ich dłuż­sze życie.

Ozna­cza to, że miliony kobiet spę­dzają ostat­nie lata życia, mie­rząc się z bólami, lecząc kolejne prze­wle­kłe cho­roby dege­ne­ra­cyjne: nowo­twory, cho­roby serca czy cukrzyce. Jed­nak zanim nadejdą ostat­nie lata ich życia, wiele czasu i ener­gii spę­dzą na oba­wach, że staną się cię­ża­rem dla rodziny, bo nie wie­dzą, czy oszczęd­no­ści wystar­czą na opiekę do końca ich dni.

Nie­stety tak wła­śnie zaczę­łam się czuć, kiedy prze­kro­czy­łam sześć­dzie­siątkę. Nagle poja­wił się okropny ból bio­der, w końcu tak dokucz­liwy, że po wielu latach aktyw­nego i zdro­wego życia zaczę­łam kuleć, przez co czu­łam się star­sza, niż byłam. Trudno mi było zna­leźć realne spo­soby na pora­dze­nie sobie z dole­gli­wo­ścią. Musiały mi wystar­czać leki prze­ciw­za­palne bez recepty, ale wie­dzia­łam, że to nie jest stra­te­gia na dłuż­szy czas. Eks­pe­ry­men­to­wa­łam z masa­żami, aku­punk­turą, lecze­niem oso­czem boga­to­płyt­ko­wym, nie­mal wszyst­kim, co legalne, z wyjąt­kiem opio­idów, nie­stety ulga przy­cho­dziła na krótko.

Mia­łam mroczne myśli, wyobra­ża­łam sobie wszyst­kie przy­gody, jakie miały mnie omi­nąć w kolej­nych latach życia – podróże z rodziną, wyma­ga­jące wycieczki gór­skie z przy­ja­ciółmi, zabawy na pod­ło­dze z wnu­kami (muszę tutaj dodać, że one ist­niały, i na­dal ist­nieją, tylko w mojej wyobraźni).

W końcu zroz­pa­czona uda­łam się na rezo­nans magne­tyczny. Obraz budził strach. W wyniku dys­pla­zji bio­der o pod­łożu gene­tycz­nym (o któ­rej nie wie­dzia­łam) tkanka chrzęstna wytarła się do tego stop­nia, że oba bio­dra dosłow­nie sty­kały się bez­po­śred­nio kośćmi. Z każ­dym moim ruchem kości tarły o sie­bie, coraz bar­dziej się uszka­dza­jąc i powo­du­jąc potworny ból. Nawet chi­rur­dzy byli zdzi­wieni tak skraj­nym przy­pad­kiem u osoby w moim wieku. (Mia­łam sześć­dzie­siąt osiem lat, kiedy się o tym dowie­dzia­łam – to jak na tę sytu­ację dość młodo).

Cho­dzi­łam po leka­rzach i sta­ra­łam się dowie­dzieć, jakie dzia­ła­nie będzie dla mnie wła­ściwe. W końcu zapy­ta­łam wybit­nego chi­rurga orto­pedę z Uni­wer­sy­tetu Kali­for­nii w San Fran­ci­sco, spe­cja­li­zu­ją­cego się w ope­ra­cjach bio­der, co by zro­bił na moim miej­scu. Odpo­wie­dział mi tak: „Zro­bił­bym ope­ra­cję obu bio­der naraz metodą dostępu przed­niego. Zro­bił­bym to u chi­rurga, który zaj­muje się wyłącz­nie ope­ra­cjami bio­der i spe­cja­li­zuje się w wymia­nie obu­stron­nej”. Zasto­so­wa­łam się do jego rady, ale u spe­cja­li­sty, któ­rego zna­la­złam, cze­kało się na zabieg trzy mie­siące. Co mia­łam robić w mię­dzy­cza­sie?

Kiedy popro­si­łam orto­pedę o rady na czas przed zabie­giem (co mogła­bym zro­bić, by radzić sobie z bólem, funk­cjo­no­wać i przy­go­to­wać się do uda­nej ope­ra­cji oraz rekon­wa­le­scen­cji), stwier­dził, żebym kupiła laskę. Myśla­łam, że żar­tuje, ale on mówił poważ­nie.

Czu­łam, że musi ist­nieć lep­sze roz­wią­za­nie. Więc zaczę­łam inten­syw­niej ćwi­czyć jogę i pila­tes, żeby wzmoc­nić mię­śnie tuło­wia. Poszpe­ra­łam i dowie­dzia­łam się, że mój ból potę­guje stan zapalny. Szu­ka­łam porad u kilku eks­per­tów, na przy­kład dok­tora Marka Hymana z kli­niki w Cle­ve­land i dok­tora Rudiego Tan­ziego z Uni­wer­sy­tetu Harvarda, któ­rzy zale­cili mi dietę prze­ciw­za­palną. Cho­ciaż wiele osób ze śro­do­wi­ska zwią­za­nego z medy­cyną kon­wen­cjo­nalną lek­ce­wa­żąco odno­siło się do takiej diety, uwa­ża­jąc ją za zwy­kłą modę albo zbyt duży trud, ja byłam gotowa spró­bo­wać wszyst­kiego. Wyklu­czy­łam nabiał, glu­ten i więk­szość cukru (to prze­ciw­za­palny spo­sób żywie­nia, który obec­nie coraz czę­ściej poleca się jako sprzy­ja­jący zdro­wiu mózgu do póź­nej sta­ro­ści). Tak naprawdę jedyną rze­czą, któ­rej nie wyklu­czy­łam, było wino – no bo przy­znajmy: przy­jem­nie jest cza­sem wie­czo­rem wypić kie­li­szek.

Może odma­wia­nie sobie tego wszyst­kiego wydaje się smut­nym spo­so­bem na życie, ale rezul­taty były wspa­niałe: po sze­ściu tygo­dniach cał­ko­wi­cie pozby­łam się bólu bio­der. Odzy­ska­łam swoje życie! Zasta­na­wia­łam się nawet nad rezy­gna­cją z ope­ra­cji, ale z trą­cymi o sie­bie kośćmi raczej nie mogła­bym liczyć na dłu­go­let­nie zdro­wie.

Na tym nie poprze­sta­łam. Roz­bu­do­wy­wa­łam swój plan przy­go­to­wa­nia do rekon­wa­le­scen­cji. Zaczę­łam zagłę­biać się w wie­dzę i odkry­łam prace pio­nie­rów, np. Peggy Hud­dle­ston, psy­cho­te­ra­peutki i badaczki, która pro­wa­dzi tre­ning uważ­no­ści w Szpi­talu Bri­gham w Bosto­nie. Dowie­dzia­łam się od niej, jak medy­ta­cja, afir­ma­cja oraz więzi z bli­skimi mogą pomóc mi zwięk­szyć odpor­ność i przy­spie­szyć powrót do zdro­wia. Dzięki temu utwier­dzi­łam się w prze­ko­na­niu, że ciało, umysł oraz dusza są ze sobą ści­śle powią­zane – zarówno w zdro­wiu, jak i w cho­ro­bie.

Kiedy w końcu wyko­nano mi ope­ra­cję obu bio­der, powrót do zdro­wia prze­biegł zadzi­wia­jąco szybko. W szpi­talu spę­dzi­łam zale­d­wie jedną noc, choć wcze­śniej sły­sza­łam, że potrzebne będą co naj­mniej trzy. Cho­dzi­łam – nawet po scho­dach – bez laski czy cho­dzika już po kilku dniach, cho­ciaż ostrze­gano mnie, że zanim będzie to moż­liwe, minie co naj­mniej kilka tygo­dni. W ciągu mie­siąca cał­ko­wi­cie wró­ci­łam do nor­mal­nej aktyw­no­ści. (Oczy­wi­ście mówię tu o swoim oso­bi­stym doświad­cze­niu, w wielu przy­pad­kach nawet naj­lep­sze przy­go­to­wa­nie przed ope­ra­cją może nie dać takiego rezul­tatu).

To tylko jeden z przy­kła­dów na to, że nasze ciało potrafi wró­cić do zdro­wia po ura­zie i cho­ro­bie – a nawet pod­nieść się po wyni­ka­ją­cym ze sta­rze­nia pogor­sze­niu stanu fizycz­nego oraz umy­sło­wego.

Kiedy piszę te słowa, mam sie­dem­dzie­siąt trzy lata i czuję się sil­niej­sza oraz odpor­niej­sza niż wtedy, gdy mia­łam lat sześć­dzie­siąt osiem, a nawet pięć­dzie­siąt osiem. Na­dal żywię się przede wszyst­kim prze­ciw­za­pal­nie, ale to nie zna­czy, że nie pozwa­lam sobie cza­sem na pizzę czy lody. Pozwa­lam sobie, ale kiedy to robię, wyraź­nie zwięk­sza się ból w sta­wach, a umysł nie działa tak spraw­nie, a to przy­po­mina mi, że warto wró­cić do spo­sobu żywie­nia, który się u mnie naj­le­piej spraw­dza.

To prze­ży­cie było tylko potwier­dze­niem cze­goś, co już wie­dzia­łam – zanim dobi­jesz do sie­dem­dzie­siątki, życie na pewno cię tro­chę spo­nie­wiera. Pew­nie i ty już to wiesz. Dobra wia­do­mość jest taka, że wszystko, co robisz, by jak naj­le­piej wyko­rzy­stać swój bonus na dłu­go­wiecz­ność, daje ci więk­szą odpor­ność, nie­za­leż­nie od tego, jakie kłody życie rzuci ci pod nogi.

DLACZEGO NAPISAŁAM TĘ KSIĄŻKĘ

Nie jestem kobietą, która mie­rzy się jedy­nie z wła­snym upły­wem czasu, bo od nie­mal czter­dzie­stu lat zaj­muję się bada­niami nad pro­ce­sami sta­rze­nia się i dłu­go­wiecz­no­ścią. W 1986 roku razem z mężem Kenem zało­ży­łam Age Wave – _think tank_ i firmę dorad­czą, które od lat uzna­wane są za naj­waż­niej­sze w Ame­ryce Pół­noc­nej w zakre­sie sta­rze­nia, dłu­go­wiecz­no­ści oraz pro­ble­mów osób w wieku eme­ry­tal­nym. Choć nie jestem lekarką, dorad­czy­nią finan­sową ani ducho­wym guru (oczy­wi­ście w kwe­stiach zdro­wot­nych powin­naś pora­dzić się leka­rza, a w spra­wach inwe­sty­cyj­nych – doradcy finan­so­wego), to jestem liderką, pisarką, badaczką, eks­pertką nauk spo­łecz­nych, od lat gro­ma­dzącą infor­ma­cje na temat dłu­go­wiecz­no­ści i sta­rze­nia się w obsza­rach zdro­wia fizycz­nego, umy­sło­wego i emo­cjo­nal­nego, a także w zakre­sie stylu życia, finan­sów oraz eme­ry­tur. Dzięki pracy oraz oso­bi­stym doświad­cze­niom doszłam do prze­ko­na­nia, że to kobiety powinny stać na czele rewo­lu­cji dłu­go­wiecz­no­ści, zwłasz­cza że sta­ty­stycz­nie żyjemy dłu­żej. Jestem rów­nież prze­ko­nana, że im więk­szą wie­dzą dys­po­nu­jemy, tym łatwiej przej­mu­jemy ini­cja­tywę w podej­mo­wa­niu decy­zji i dzia­łań, które sprzy­jają lep­szemu zdro­wiu we wszyst­kich obsza­rach życia.

Przez wiele lat w Age Wave reali­zo­wa­li­śmy ważne bada­nia (choć nie były to bada­nia medyczne) z udzia­łem ponad 200 tysięcy ankie­to­wa­nych. Pro­wa­dzi­li­śmy rów­nież nie­zli­czone grupy foku­sowe na całym świe­cie, wywiady z wybit­nymi eks­per­tami, ana­li­zo­wa­li­śmy tysiące wyni­ków badań, arty­ku­łów i zbio­rów danych.

Moja praca w Age Wave zapew­nia mi bez­po­średni dostęp do naj­wy­bit­niej­szych bada­czy oraz uczo­nych z naj­róż­niej­szych dzie­dzin (mię­dzy innymi medy­cyny, psy­cho­lo­gii i geron­to­lo­gii), a także do kli­ni­cy­stów i eks­per­tów finan­so­wych. W tej książce podzielę się nie tylko ich zale­ce­niami dla pacjen­tów i klien­tów, ale też opo­wiem, co robią dla samych sie­bie oraz co szep­czą do ucha kobie­tom, na któ­rych im zależy: to będą ich oso­bi­ste recep­tury na dłuż­sze zdro­wie i życie.

W całej książce będę pole­cać wybrane pro­dukty i usługi, które mogą pomóc ci wcie­lić w życie zawarte tu infor­ma­cje – są to roz­wią­za­nia, z któ­rych sama korzy­stam lub które znam i któ­rym ufam. Muszę w tym miej­scu zazna­czyć, że w żaden spo­sób nie czer­pię korzy­ści ze sprze­daży tych pro­duk­tów.

DLACZEGO TA KSIĄŻKA JEST CI POTRZEBNA

Czas, byśmy my, kobiety, dowie­działy się, jak naj­le­piej dopa­so­wać dłu­gość zdro­wia do dłu­go­ści życia – tak aby dłu­go­wiecz­ność stała się dla nas darem, a nie prze­kleń­stwem. Możemy poka­zać światu, jak żyć długo i dobrze oraz co można osią­gnąć w tych dodat­ko­wych latach. Aby osią­gnąć ten cel, kobiety muszą zna­leźć się w cen­trum dys­ku­sji i aktyw­nie kształ­to­wać przy­szłość dłu­go­wiecz­no­ści. Kobiety mają realny wpływ na to, jak postrze­gamy dłu­go­wiecz­ność i sta­rze­nie się. Z powo­dze­niem mogą poka­zy­wać, co daje nam dłuż­sze życie, mogą rów­nież uczyć, jak podej­mo­wać kroki potrzebne do uni­ka­nia, opóź­nia­nia albo mini­ma­li­zo­wa­nia pogor­sze­nia stanu fizycz­nego i umy­sło­wego. Powszechne skutki sta­rze­nia są naj­więk­szymi wadami dłu­giego życia – to one czę­sto unie­moż­li­wiają nam pełne dostrze­że­nie korzy­ści dłu­go­wiecz­no­ści, takich jak nasza mądrość, doświad­cze­nie, odpor­ność psy­chiczna i dystans.

Jak możemy naj­le­piej wyko­rzy­stać bonus dłu­go­wiecz­no­ści i dawać przy­kład zdrow­szego, bar­dziej wital­nego sta­rze­nia się?

Ta książka pokaże ci, że masz zna­czący wpływ na dłu­gość zdro­wia swo­jego mózgu i reszty ciała, a być może także na dłu­gość życia – i pomoże ci wziąć za ten wpływ odpo­wie­dzial­ność.

Będziesz mogła stwo­rzyć swoją wła­sną holi­styczną recep­turę, która pokie­ruje twoją podróżą przez kolejne lata. To coś wię­cej niż tylko pod­stawy – podej­ście, które tutaj opi­suję, uwzględ­nia wza­jemne powią­za­nia mię­dzy cia­łem, umy­słem i duszą; mię­dzy naszym zdro­wiem a poczu­ciem celu; mię­dzy dobro­sta­nem finan­so­wym a zdro­wiem umy­sło­wym oraz fizycz­nym. Prze­cież poszcze­gólne aspekty two­jego życia nie są zamknięte w oddziel­nych pojem­ni­kach. Jeśli za mało się ruszasz, twoje zdro­wie psy­chiczne i sen mogą ucier­pieć. Jeśli nie dosy­piasz, twój ape­tyt i hor­mony mogą się roz­re­gu­lo­wać. Jeśli mar­twisz się o pie­nią­dze, może to nega­tyw­nie wpły­nąć na twoje zdro­wie fizyczne i umy­słowe. Można też spoj­rzeć na te fakty z opty­mi­stycz­nej per­spek­tywy: kiedy zaczniesz dbać o jeden aspekt swo­jego życia, inne praw­do­po­dob­nie także się popra­wią – fala ponie­sie wszyst­kie łódki.

JAK KORZYSTAĆ Z TEJ KSIĄŻKI

Już po kilku tygo­dniach możesz odczuć korzy­ści z nowego podej­ścia do życia. Te szyb­kie zwy­cię­stwa mogą cię zmo­ty­wo­wać, by przeć dalej, podej­mo­wać kolejne kroki, które pomogą ci wydłu­żyć zdro­wie, a może także życie. W każ­dym roz­dziale przed­sta­wiam prak­tyczne wska­zówki, tech­niki i triki, które podzie­li­łam na kate­go­rie odpo­wia­da­jące pozio­mowi doświad­cze­nia. Wiele z nich jest łatwych do zasto­so­wa­nia, bez pono­sze­nia dodat­ko­wych kosz­tów. Zawar­łam także wska­zówki pod hasłem „zrób tę jedną rzecz”, byś wie­działa, jaki jest naj­prost­szy krok, mogący wywrzeć naj­więk­szy wpływ na roz­po­czę­cie pro­cesu zmian.

Wiem, że kształ­to­wa­nie nowych nawy­ków i doda­wa­nie kolej­nych jest trudne. Pod­po­wia­dam, jak dosto­so­wać swój plan dzia­ła­nia do tego, co jest dla cie­bie teraz moż­liwe – i jak go potem roz­bu­do­wy­wać. Dobra wia­do­mość jest taka, że zmiany, któ­rych możesz doświad­czyć, zaj­mu­jąc się tymi obsza­rami swo­jego życia, nie zacho­dzą liniowo, ale sko­kowo. Ozna­cza to, że każda zmiana, którą wpro­wa­dzisz, da ci wię­cej ener­gii i inspi­ra­cji do doko­na­nia kolej­nej, i jesz­cze jed­nej. W końcu im więk­sza liczba sta­ran­nie dobra­nych skład­ni­ków two­jej recep­tury, tym smacz­niej­sze i bar­dziej sycące będzie przy­rzą­dzone przez cie­bie danie.

Nie­za­leż­nie od tego, na jakim eta­pie podróży przez życie teraz jesteś, ni­gdy nie jest za późno, by zain­we­sto­wać w swój dobro­stan albo stwo­rzyć sie­bie na nowo. Moż­liwe, że z upły­wem czasu twoje życie będzie się sta­wało coraz lep­sze, zwłasz­cza jeśli będziesz dostrze­gać, że bonus dłu­go­wiecz­no­ści może ozna­czać drogę w górę, a nie po równi pochy­łej. Ruszajmy zatem razem.2. Doceń zalety długiego życia

2

Doceń zalety dłu­giego życia

Ponad dwa­dzie­ścia lat temu mia­łam wielki zaszczyt spę­dzić czas z Betty Frie­dan, autorką best­sel­lera _Mistyka kobie­co­ści_. Był ze mną mój mąż, Ken, i we troje zje­dli­śmy obiad w mek­sy­kań­skiej restau­ra­cji w San Fran­ci­sco – jedli­śmy chilli rel­leno i taco, pili­śmy mar­ga­ritę do póź­nej nocy. Betty miała wtedy sie­dem­dzie­siąt dwa lata i była praw­dziwą twar­dzielką: mądrą, silną kobietą, wyra­ża­jącą pro­wo­ka­cyjne opi­nie.

Kiedy mar­ga­rity zaczęły dzia­łać, zapy­ta­łam Betty, co skło­niło ją do napi­sa­nia w 1963 roku _Mistyki kobie­co­ści_. Jej odpo­wiedź mocno zapa­dła mi w pamięć. Powie­działa, że chciała, by kobiety zro­zu­miały, że nie należy ich mie­rzyć męską miarą. Innymi słowy, kobiety potrze­bują wła­snej defi­ni­cji suk­cesu. Wobec tego wspól­nie wznie­śli­śmy za to toast naszymi drin­kami!

Potem zapy­ta­łam ją o inspi­ra­cję do napi­sa­nia jej naj­now­szej książki, _The Foun­tain of Age_. Odpo­wie­działa podob­nie. Chciała, by ludzie rozu­mieli, że gdy się sta­rzeją, mie­rze­nie sie­bie miarą mło­do­ści pozba­wia ich szansy na wygraną.

Betty miała rację. Nie ma sensu, by kobiety mie­rzyły się męską miarą, nie ma też sensu, by kobiety, które mają lat pięć­dzie­siąt, sześć­dzie­siąt, sie­dem­dzie­siąt czy osiem­dzie­siąt, były mie­rzone, albo same sie­bie mie­rzyły, (wyide­ali­zo­waną czę­sto) miarą swo­jego dwu­dzie­sto­let­niego ja, a nawet innej młod­szej kobiety. Musimy wyzwo­lić się z prze­ko­na­nia, że szczy­to­wym okre­sem życia jest mło­dość.

Chcę pod­kre­ślić tę myśl, by na pewno do cie­bie dotarła: mło­dość, a nawet wiek, nie defi­niują tego, kim jesteś ani jak się czu­jesz z upły­wem lat. Ow­szem, zdro­wie, wital­ność, a nawet mło­dzień­cza ener­gia to nasze cele. Ow­szem, chcemy zapo­bie­gać, opóź­niać i mini­ma­li­zo­wać pogor­sze­nie stanu fizycz­nego oraz umy­sło­wego (sta­rze­nie fizyczne i bio­lo­giczne) na tyle, na ile to moż­liwe. Jest to istotny ele­ment sta­rze­nia bez sta­ro­ści. Ale w dłu­go­wiecz­no­ści cho­dzi o coś wię­cej niż spo­wol­nie­nie czy zatrzy­ma­nie spadku formy fizycz­nej i umy­sło­wej. W tej grze też nie wygramy, po pro­stu toczy się ona wol­niej.

Aby naprawdę zmie­nić spo­sób, w jaki prze­ży­wasz swoje sta­rze­nie, musisz także sku­pić się na tym, co zyska­łaś dzięki prze­ży­tym latom. Wła­śnie o tym poroz­ma­wiamy w tym roz­dziale: mam na myśli lek­cje, jakie dało ci życie, twoje war­to­ści, dystans, wyćwi­czoną inte­li­gen­cję emo­cjo­nalną i wiele innych. To miary, z któ­rych każdy, kto chce się sta­rzeć bez sta­ro­ści, może być dumny, i któ­rych przy­kład może dawać. Dobra wia­do­mość jest taka, że ta nowa dłu­go­wiecz­ność nie musi być rów­nią pochyłą, ale pię­ciem się do góry. Życie pod wie­loma wzglę­dami może być i jest lep­sze.

Jane Fonda, kobieta po osiem­dzie­siątce, uważa, że spo­łeczny spo­sób postrze­ga­nia trwa­ją­cego całe życie pro­cesu sta­rze­nia, opiera się na nie­ak­tu­al­nym już para­dyg­ma­cie osła­bie­nia i nie­do­łę­stwa. Mówi: „Wciąż żyjemy ze sta­rym para­dyg­ma­tem, który głosi, że w zaawan­so­wa­nym wieku jest coś pato­lo­gicz­nego. Ale bar­dziej ade­kwatną meta­forą byłoby stwier­dze­nie, że wiek jest jak schody ku górze: wspi­na­nie się ku wyży­nom ludz­kiego ducha, ku mądro­ści, poczu­ciu speł­nie­nia, auten­tycz­no­ści”. To o wiele lep­sze spoj­rze­nie na naszą teraź­niej­szość i przy­szłość.

ŻYCIE ROBI SIĘ CORAZ LEPSZE

Zwy­kle w miarę upływu lat zaczy­namy się sku­piać na zmia­nach fizycz­nych, nie­któ­rzy wręcz obse­syj­nie. Może zauwa­żamy, że nie jeste­śmy w sta­nie prze­czy­tać karty dań w słabo oświe­tlo­nej restau­ra­cji, może zasta­na­wiamy się, czemu nagle czu­jemy się, jakby w pomiesz­cze­niu było o dzie­sięć stopni gorę­cej, a nikt inny tego nie zauważa (nasze kochane ude­rze­nia gorąca!), a może dostrze­gamy drobne zmarszczki pod oczami – łatwo jest się sku­pić na fizycz­nych zmia­nach zwią­za­nych ze sta­rze­niem. (Sama muszę przy­znać, że już nie jeż­dżę na nar­tach tak jak kie­dyś). Ale to tylko jedna część rów­na­nia.

Nadia Tuma-Weldon, o któ­rej wspo­mi­na­łam w poprzed­nim roz­dziale, popro­wa­dziła pro­gram badaw­czy dla McCann World­group pod hasłem „Prawda o sta­rze­niu”, by dowie­dzieć się wię­cej o posta­wie ludzi wobec sta­rze­nia. Powie­działa mi: „Jed­nym z naj­waż­niej­szych odkryć jest to, że w miarę upływu lat życie robi się coraz lep­sze, zwłasz­cza dla kobiet”.

Opo­wiedzmy tro­chę o tym, dla­czego dla tak wielu kobiet staje się ono lep­sze. Po pierw­sze, z upły­wem lat nasze zdro­wie psy­chiczne i inte­li­gen­cja emo­cjo­nalna czę­sto się polep­szają. Podob­nie jak nasza pew­ność sie­bie, odpor­ność psy­chiczna, zdrowy dystans i spoj­rze­nie na życie, a nawet opty­mizm – wszystko to zmie­nia się z cza­sem.

Kiedy mniej mar­twimy się pogor­sze­niem stanu ciała, zaczy­namy bar­dziej doce­niać rosnącą moc i odpor­ność naszego umy­słu. To jest coś, czym naprawdę warto się cie­szyć.

Nie wymy­śli­łam tego sobie. W pierw­szych mie­sią­cach pan­de­mii COVID-19, we współ­pracy z firmą Edward Jones i orga­ni­za­cją Har­ris Poll zaczę­li­śmy w Age Wave pro­wa­dzić liczne, dogłębne bada­nia z udzia­łem ponad dzie­się­ciu tysięcy respon­den­tów repre­zen­tu­ją­cych pięć poko­leń w USA i Kana­dzie. Zasko­czyło nas odkry­cie, że to nie mło­dzi ludzie, ale starsi mieli naj­wię­cej emo­cjo­nal­nej i psy­chicz­nej odpor­no­ści, a nawet lepiej się czuli w burz­li­wych latach 2020 i 2021⁹.

Pomyśl o tym. To ci doj­rzalsi i bar­dziej zahar­to­wani, któ­rzy prze­żyli liczne życiowe wzloty i upadki, wie­dzą już, że sprawy zawsze jakoś się ukła­dają. Sytu­acja zawsze może się zmie­nić. Nowe moż­li­wo­ści mogą się otwo­rzyć nawet w cza­sach bez­pre­ce­den­so­wych wyzwań. W końcu nie dożywa się pięć­dzie­siątki, sześć­dzie­siątki, sie­dem­dzie­siątki i tak dalej bez trud­nych doświad­czeń – oso­bi­stych, zawo­do­wych, doty­czą­cych całego świata. Odpor­ność może być wyni­kiem radze­nia sobie z życio­wymi wyzwa­niami. To naprawdę jedna z naj­więk­szych zalet dłu­giego życia.

Dok­tor Judith Rodin, psy­cho­lożka, która kie­ro­wała Uni­wer­sy­te­tem Pen­syl­wa­nii, a następ­nie Fun­da­cją Roc­ke­fel­lera, autorka książki _The Resi­lience Divi­dend_, uważa, że odpor­ność psy­chiczna to umie­jęt­ność, którą naby­wamy – możemy się jej uczyć, roz­wi­jać ją i ćwi­czyć. To mię­sień, który wraz z kolej­nymi latami życia czę­sto jeste­śmy zmu­szeni tre­no­wać.

Na przy­kład Elyse Pel­l­man, dyrek­torka ope­ra­cyjna Age Wave i jedna z moich naj­bliż­szych przy­ja­ció­łek, ma teraz sześć­dzie­siąt dzie­więć lat. Przed trzy­dziestką zdia­gno­zo­wano u niej cukrzycę typu 1. Jest to prze­wle­kła cho­roba auto­im­mu­no­lo­giczna, która poja­wia się, kiedy trzustka prze­staje pro­du­ko­wać insu­linę albo wytwa­rza jej za mało. (Cukrzyca typu 2 to ta, o któ­rej sły­szymy czę­ściej, bo jest powszech­niej­sza i bar­dziej zwią­zana z dietą oraz sty­lem życia). Elyse ma tak zwaną chwiejną cukrzycę, co ozna­cza, że jej objawy są bar­dzo trudne do kon­tro­lo­wa­nia, a waha­nia stę­że­nia glu­kozy bywają nie­wy­ja­śnione. Wciąż mie­rzy się ona z poten­cjal­nie poważ­nymi, dłu­go­fa­lo­wymi kom­pli­ka­cjami: ryzyko wcze­śniej­szej śmierci, utrata wzroku, zwięk­szone ryzyko cho­rób serca, udaru, cho­rób oczu i nerek. Aby radzić sobie z cho­robą, Elyse codzien­nie wyko­nuje ćwi­cze­nia fizyczne – bez względu na wszystko. Je bar­dzo zdrowo, nosi pompę insu­li­nową i sen­sor pomiaru cukru. Ale i tak ma trud­no­ści z utrzy­ma­niem w nor­mie stę­że­nia insu­liny i glu­kozy. To nie­ustanny wysi­łek. Nie prze­sa­dzę jed­nak, jeśli powiem, że Elyse jest naj­więk­szą opty­mistką, jaką znam, i pro­wa­dzi nor­malne życie. Cokol­wiek się dzieje, ona znaj­duje spo­sób, by spoj­rzeć na to z pozy­tyw­nej strony, a przy­naj­mniej zna­leźć jakieś roz­wią­za­nie sytu­acji.

Zapy­ta­łam Elyse, jak ona to robi i powie­działa: „Żyję długo i radzę sobie z poważną, prze­wle­kłą cho­robą, nauczy­łam się więc nie przej­mo­wać dro­bia­zgami, a to, co ważne, brać w swoje ręce”. Na przy­kład wsku­tek wie­lo­let­niej cukrzycy typu 1 wystą­piła u niej reti­no­pa­tia cukrzy­cowa w pra­wym oku. Ist­niała obawa, że Elyse prze­sta­nie widzieć na jedno oko. Poszła do spe­cja­li­sty i zaczęła przyj­mo­wać comie­sięczne zastrzyki w oko, by spo­wol­nić dal­sze uszko­dze­nia i – jak liczyli leka­rze – zmi­ni­ma­li­zo­wać pro­blem. Elyse bar­dzo się bała tego pierw­szego zastrzyku pro­sto w oko, ale zro­biła, co mogła, by się roz­luź­nić. Jak się oka­zało, lęk był więk­szy od zastrzyku.

WYKRES SZCZĘŚCIA MA KSZTAŁT „U”

Jest wię­cej dobrych wie­ści, które do nas dotrą, gdy wyj­dziemy z bańki age­izmu i pozwo­limy sobie dostrzec zalety dłuż­szego życia. Prawda – potwier­dzona licz­nymi bada­niami – jest taka, że ogól­nie rzecz bio­rąc, kiedy koń­czymy pięć­dzie­siąt lat, więk­szość z nas czuje się szczę­śliw­sza i doznaje więk­szej satys­fak­cji z życia niż osoby młod­sze. Szczy­tem szczę­ścia oka­zał się wiek mniej wię­cej od pięć­dzie­siątego do sie­dem­dzie­sią­tego pią­tego roku życia. Bada­nia pro­wa­dzone na dużą skalę na Ame­ry­ka­nach i Euro­pej­czy­kach poka­zują, że wykres obra­zu­jący szczę­ście ma kształt litery „U”: w mło­do­ści linia prze­biega wysoko, mię­dzy dwu­dzie­stym pią­tym a pięć­dzie­siątym rokiem życia się obniża, a potem znowu wznosi po pięć­dzie­siątce i póź­niej, w końcu odro­binę skręca w dół, gdy mamy osiem­dzie­siąt lat¹⁰.

Laura Car­sten­sen, zało­ży­cielka i dyrek­torka Cen­trum Dłu­go­wiecz­no­ści przy Uni­wer­sy­te­cie Stan­forda oraz autorka _A Long Bri­ght Future_, powie­działa mi: „Młodsi i starsi ludzie są szczę­śliwsi oraz mają więk­szą satys­fak­cję z życia niż ludzie w środku życia. Poziom szczę­ścia waha się bar­dziej u kobiet niż u męż­czyzn. Może to się wydaje oczy­wi­ste, ale ponie­waż my, kobiety, żyjemy dłu­żej bez obo­wiąz­ków zwią­za­nych z wycho­wy­wa­niem dzieci, to mamy więk­szą swo­bodę robie­nia tego, o czym marzy­ły­śmy, a nasz czas i siły są mniej ogra­ni­czone”.

Nasze bada­nia w Age Wave potwier­dzają, że szczę­ście i poczu­cie wol­no­ści zaczy­nają mocno wzra­stać mniej wię­cej w cza­sie, gdy mamy pięć­dzie­siąt pięć lat, a poziom lęku wyraź­nie wtedy spada. Zapewne mają na to wpływ – jak zauwa­żyła dok­tor Car­sten­sen – typowe na tym eta­pie życia wyda­rze­nia: mniej odpo­wie­dzial­no­ści rodzi­ciel­skiej, bo w tym cza­sie dzieci dora­stają i czę­sto wyfru­wają z gniazda.

WZROST PEWNOŚCI SIEBIE W FAZIE WOLNOŚCI

U wielu osób wzra­sta nie tylko poczu­cie szczę­ścia i satys­fak­cja z życia, ale też pew­ność sie­bie. Bada­nia opu­bli­ko­wane w „Harvard Busi­ness Review” wyka­zały, że pew­ność sie­bie u kobiet na początku ich doro­słego życia jest czę­sto niż­sza niż u męż­czyzn, ale przez kolejne dekady stop­niowo rośnie, więc kiedy jeste­śmy po sześć­dzie­siątce, i star­sze, jeste­śmy bar­dziej pewne sie­bie od męż­czyzn oraz od sie­bie samych z minio­nych lat¹¹.

Ozna­cza to, że jako kobiety naj­bar­dziej w sie­bie wie­rzymy, gdy wcho­dzimy w wiek, który w Age Wave okre­śli­li­śmy ter­mi­nem „fazy wol­no­ści”.

W naszych gru­pach foku­so­wych pyta­li­śmy, jakie słowa przy­cho­dzą uczest­ni­kom do głowy, kiedy myślą o życiu po skoń­cze­niu pięć­dzie­się­ciu, sześć­dzie­się­ciu i sie­dem­dzie­się­ciu lat. Bar­dzo czę­sto poja­wiało się słowo „wol­ność”. Cho­dziło tu o wol­ność od stresu i zobo­wią­zań cza­so­wych zwią­za­nych z wycho­wa­niem dzieci, dojaz­dami oraz poświę­ca­niem wielu godzin na pracę, a także wol­ność pozwa­la­jącą stwo­rzyć sie­bie na nowo, podą­żać za marze­niami, polep­szyć stan zdro­wia i spę­dzać wię­cej czasu z rodziną, przy­ja­ciółmi. Oto, jak mówił o tym psy­cho­log Jim Bram­son: „Poja­wia się cał­kiem nowe poczu­cie wol­no­ści, podobne do tego, jakie mamy, gdy mamy dwa­dzie­ścia kilka lat i całe życie przed sobą, kiedy moż­li­wo­ści są nie­ogra­ni­czone i nie zapa­dły jesz­cze żadne wią­żące decy­zje. Nie trzeba podą­żać za sce­na­riu­szem. To daje moc, zwłasz­cza kobie­tom”.

Obec­nie można zauwa­żyć coraz wię­cej przy­kła­dów kobiet w doj­rza­łym wieku, które mak­sy­mal­nie wyko­rzy­stują swój czas wol­no­ści: osiem­dzie­się­cio­kil­ku­let­nia Nancy Pelosi jako Spi­kerka Izby Repre­zen­tan­tów, pięć­dzie­się­cio­sied­mio­let­nia Viola Davis dowo­dząca ple­mie­niem wojow­ni­czek w fil­mie _The Woman King_, sześć­dzie­się­ciocz­te­ro­let­nia aktorka/modelka Andie Mac­Do­well prze­cha­dza­jąca się po pary­skich wybie­gach pod­czas Fashion Week, pre­zen­tu­jąca burzę siwych loków. Oto, jak Mac­Do­well opi­sała, co czuła, gdy zapre­zen­to­wała się w Paryżu: „Teraz bycie szy­kowną spra­wia mi więk­szą przy­jem­ność niż kie­dy­kol­wiek wcze­śniej”. Powie­działa też, że mene­dże­ro­wie odra­dzali jej poka­zy­wa­nie siwi­zny (a prze­stała się far­bo­wać w cza­sie pan­de­mii COVID-19). Odparła: „Uwa­żam, że się myli­cie, będę miała więk­szą moc, jeśli zaak­cep­tuję to, gdzie teraz jestem”¹². Oka­zało się, że miała rację. Tłumy były zachwy­cone i wło­sami, i nią. Oto pew­ność sie­bie w akcji!

Kiedy ode­zwa­łam się do Rity Moreno, zdo­byw­czyni Nagród Emmy, Grammy, Oscara i Tony, żeby prze­pro­wa­dzić z nią wywiad do tego roz­działu, odparła, że to będzie dla niej zaszczyt, ale nie ma zbyt wiele czasu. Miała wtedy dzie­więć­dzie­siąt lat, była zadzi­wiona i zachwy­cona tym, że jest tak roz­chwy­ty­wana. „Mam pracy po pachy: wywiady na Zoo­mie, filmy, wiele pro­jek­tów, w któ­rych chcą mojego udziału” – wyja­śniła. „Kto by pomy­ślał, że ludzie będą się mną tak inte­re­so­wać na tym póź­nym eta­pie życia” – napi­sała.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książkiZapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1.

J. Viña, C. Borrás, J. Gam­bini, J. Sastre, F. V. Pal­lardó, „Why fema­les live lon­ger than males: Con­trol of lon­ge­vity by sex hor­mo­nes”, w: Science of Aging Know­ledge Envi­ron­ment: SAGE KE, 2005(23), https://doi.org/10.1126/sageke.2005.23.pe17; Glo­bal Health Obse­rva­tory, World Health Orga­ni­za­tion, „Heal­thy Life Expec­tancy (HALE) at birth (years)”, 4 grud­nia 2020. https://www.who.int/data/gho/data/indi­ca­tors/indi­ca­tor-deta­ils/GHO/gho-ghe-hale-heal­thy-life-expec­tancy-at-age-60.

2.

A. E. Bar­rett, C. von Rohr, „Gen­de­red per­cep­tions of aging: An exa­mi­na­tion of col­lege stu­dents”, w: Inter­na­tio­nal Jour­nal of Aging & Human Deve­lop­ment, 67(4), 2008, s. 359–386. https://doi.org/10.2190/AG.67.4.d.

3.

B. R. Levy, M. D. Slade, S. R. Kun­kel, S. V. Kasl, „Lon­ge­vity incre­ased by posi­tive self-per­cep­tions of aging”, w: Jour­nal of Per­so­na­lity and Social Psy­cho­logy, 83(2), 2002, s. 261–270. https://doi.org/10.1037//0022-3514.83.2.261.

4.

B. R. Levy, A. B. Zon­der­man, M. D. Slade, L. Fer­rucci, „Age ste­reo­ty­pes held ear­lier in life pre­dict car­dio­va­scu­lar events in later life”, w: Psy­cho­lo­gi­cal Science, 20(3), 2009, s. 296–298. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2009.02298.x.

5.

B. R. Levy, P. H. Chung, M. D. Slade, P. H. Van Ness, R. H. Pie­trzak, „Active coping shields aga­inst nega­tive aging self-ste­reo­ty­pes con­tri­bu­ting to psy­chia­tric con­di­tions”, w: Social Science & Medi­cine, 228, 2019, s. 25–29, https://doi.org/ 10.1016/j.soc­sci­med.2019.02.035.

6.

B. R. Levy, M. D. Slade, T. E. Mur­phy, T. M. Gill, „Asso­cia­tion between posi­tive age ste­reo­ty­pes and reco­very from disa­bi­lity in older per­sons”, w: JAMA, 308(19), 2012, s. 1972–1973, https://doi.org/10.1001/jama.2012.14541.

7.

B. R. Levy, M. D. Slade, R. H. Pie­trzak, L. Fer­rucci, „Posi­tive age beliefs pro­tect aga­inst demen­tia even among elders with high-risk gene”, w: PLoS ONE, 13(2), 2018, arty­kuł e0191004, https://doi.org/10.1371/jour­nal.pone.0191004.

8.

S. Kwak, H. Kim, J. Chey, Y. Youm, „Feeling how old I am: Sub­jec­tive age is asso­cia­ted with esti­ma­ted brain age”, w: Fron­tiers in Aging Neu­ro­science, 10, 2018, s. 168, https://doi.org/10.3389/fnagi.2018.00168.

9.

„Lon­ge­vity and the new jour­ney of reti­re­ment”, Edward Jones i Age Wave, 2022, https://www.edwar­djo­nes.com/us-en/mar­ket-news-insi­ghts/reti­re­ment/new-reti­re­ment/lon­ge­vity.

10.

D. G. Blanch­flo­wer, A. J. Oswald, „Is well-being U-sha­ped over the life cycle?”, w: Social Science & Medi­cine, 66(8), 2008, s. 1733–1749, https://doi.org/ 10.1016/j.soc­sci­med.2008.01.030; C. Wun­der, A. Wien­cierz, J. Schwa­rze, H. Küchenhoff, „Well-being over the life span: Semi­pa­ra­me­tric evi­dence from Bri­tish and Ger­man lon­gi­tu­di­nal data”, w: Review of Eco­no­mics and Sta­ti­stics, 95(1), 2013, s. 154–167, http://www.jstor.org/sta­ble/23355657.

11.

J. Zen­ger, J. Folk­man, „How age and gen­der affect self-impro­ve­ment”, w: Harvard Busi­ness Review, 2016, https://hbr.org/2016/01/how-age-and-gen­der-affect-self-impro­ve­ment.

12.

M. Abrams, „Andie Mac­Do­well rocks gray hair on Paris Fashion Week run­way”, w: New York Post, 3 paź­dzier­nika 2022, https://page­six.com/2022/10/03/andie-mac­do­well-rocks-gray-hair-on-paris-fashion-week-run­way/.